Piotr II Karadziordziewić

Piotr II Karadziordziewić był ostatnim królem Jugosławii. Tron objął jako jedenastoletni chłopiec, gdy w 1934 roku zamordowano jego ojca, a przez następne sześć lat w jego imieniu rządził regent, książę Paweł. 27 marca 1941 roku, dwa dni po przystąpieniu Jugosławii do paktu trzech, oficerowie, którzy obalili regencję, ogłosili siedemnastoletniego Piotra pełnoletnim i uczynili go symbolem oporu wobec Hitlera. Dziesięć dni później Niemcy i ich sojusznicy najechali kraj, a król resztę wojny spędził na uchodźstwie w Londynie, gdzie bezradnie przyglądał się wojnie domowej w ojczyźnie i stopniowo tracił poparcie zarówno rodaków, jak i aliantów. W 1945 roku komuniści Josipa Broz Tity pozbawili go tronu. Zmarł na emigracji w Stanach Zjednoczonych.

Dzieciństwo następcy tronu

Urodził się 6 września 1923 roku w Belgradzie jako najstarszy syn króla Serbów, Chorwatów i Słoweńców Aleksandra I i królowej Marii, córki króla Rumunii Ferdynanda I. Jego dziadkiem ze strony ojca był król Serbii Piotr I, a wujem był późniejszy król Rumunii Karol II. Na chrzcie jednym z rodziców chrzestnych był brytyjski król Jerzy V, którego zastępował jego syn, książę Yorku, późniejszy Jerzy VI. Piotr miał dwóch młodszych braci, Tomisława i Andrzeja.

Pierwsze nauki pobierał w pałacu królewskim w Belgradzie. Ojciec, który sam wychował się w Rosji i Szwajcarii, chciał, by syn poznał Anglię, i wysłał go do szkoły z internatem Sandroyd w hrabstwie Surrey. Tam w październiku 1934 roku zastała go wiadomość, że ojciec zginął w zamachu w Marsylii. Jedenastoletni chłopiec został królem Jugosławii jako Piotr II.

Król pod regencją

Zgodnie z testamentem Aleksandra władzę w imieniu małoletniego króla objęła trzyosobowa rada regencyjna. Kierował nią stryjeczny brat zmarłego, książę Paweł Karadziordziewić, a pozostałymi regentami byli senator Radenko Stanković i ban Ivo Perović. Piotr wrócił do kraju i dalej uczył się w Belgradzie pod okiem prywatnych nauczycieli. Regent uważał, że jego obowiązkiem jest przekazać królestwo Piotrowi w takim stanie, w jakim zostawił je Aleksander, i nie chciał zmieniać ustroju przed jego pełnoletnością, przypadającą we wrześniu 1941 roku. Mimo to w sierpniu 1939 roku dopuścił do porozumienia Cvetković–Maček, które dało Chorwatom autonomiczną banowinę. Wielu Serbów uważało, że syn Aleksandra przywróciłby po dojściu do władzy centralistyczne rządy ojca, i to również popychało ich do niechęci wobec regenta.

Polityka zagraniczna regencji była coraz trudniejsza. Jugosławię otaczały Niemcy, Włochy i ich sojusznicy, a wiosną 1941 roku Hitler zmusił rząd Dragišy Cvetkovicia do podpisania 25 marca przystąpienia do paktu trzech. Piotr, siedemnastoletni uczeń, nie miał na te decyzje wpływu.

27 marca 1941 roku

W nocy z 26 na 27 marca 1941 roku oficerowie lotnictwa pod wodzą generałów Dušana Simovicia i Borivoja Mirkovicia przeprowadzili w Belgradzie zamach stanu. Obalili rząd i regencję, a króla ogłosili pełnoletnim. Piotr nie był wtajemniczony. Rano radio nadało w jego imieniu proklamację do narodu, odczytaną, jak twierdzi wiele relacji, przez kogoś, kto naśladował jego głos, a król dowiedział się o swojej pełnoletności z radia. W wydanych po wojnie wspomnieniach opisał, jak zszedł po rynnie z pałacu, otoczonego przez gwardzistów wiernych regentowi, by przyłączyć się do spiskowców. Simović miał go powitać słowami: „Wasza Królewska Mość, pozdrawiam Cię jako króla Jugosławii. Od tej chwili będziesz sprawował pełnię władzy”.

Belgrad przyjął przewrót z entuzjazmem. Tłumy z flagami jugosłowiańskimi, brytyjskimi i francuskimi wiwatowały na cześć młodego króla, który przejeżdżał ulicami samochodem bez obstawy. 28 marca Piotr złożył przysięgę w obecności patriarchy Gabriela V. Wbrew późniejszym opowieściom nie ogłosił wystąpienia z paktu trzech. Władzę sprawował faktycznie rząd jedności narodowej Simovicia, który próbował uniknąć wojny. Hitler jednak już 27 marca postanowił zniszczyć Jugosławię.

Klęska i ucieczka

6 kwietnia 1941 roku Niemcy, a za nimi Włochy i Węgry, zaatakowały Jugosławię, a Luftwaffe zbombardowała Belgrad. Król i rząd opuścili stolicę i przenieśli się w głąb kraju. Armia rozpadła się w niecałe dwa tygodnie, 10 kwietnia proklamowano w Zagrzebiu Niepodległe Państwo Chorwackie, a 17 kwietnia podpisano kapitulację. Piotr wraz z ministrami odleciał z Nikšicia w Czarnogórze do Grecji. 16 kwietnia w Atenach zapowiedział, że będzie walczył aż do zwycięstwa. Przez Jerozolimę i Kair dotarł w czerwcu 1941 roku do Londynu. Kraj podzieliły między siebie Niemcy, Włochy, Węgry, Bułgaria i nowe państwo chorwackie, a w Serbii Niemcy powołali kolaboracyjny rząd generała Milana Nedicia.

Na uchodźstwie w Londynie

W Londynie król i jego rząd zostali przyjęci jak bohaterowie. Prasa brytyjska, a w Stanach Zjednoczonych nawet komiksy, przedstawiała młodego monarchę jako symbol kraju, który odmówił uległości wobec Hitlera. Piotr uzupełnił wykształcenie na Uniwersytecie Cambridge i otrzymał stopień oficerski w Royal Air Force. Rząd na uchodźstwie miał jednak niewiele do zaoferowania aliantom: do Egiptu przedostało się tylko kilkuset żołnierzy jugosłowiańskich, a próby utworzenia armii z emigrantów w Ameryce się nie powiodły. Rząd był też głęboko skłócony. Wieści o mordach, jakich ustasze dopuszczali się na Serbach w Chorwacji i Bośni, poróżniły ministrów serbskich z chorwackimi, a premier Simović kłócił się z politykami i pouczał króla, co ten coraz gorzej znosił. W styczniu 1942 roku Piotr go zdymisjonował, a premierem został historyk Slobodan Jovanović. Jako król utrzymywał bliskie kontakty z innymi rządami na uchodźstwie, zwłaszcza z prezydentem Czechosłowacji Edvardem Benešem, z którym rozmawiał o powojennym sojuszu, a w styczniu 1942 roku jego rząd podpisał z rządem greckim porozumienie o przyszłej unii bałkańskiej.

Najważniejszą nadzieją króla stał się ruch oporu w kraju. Latem 1941 roku do Londynu dotarły wieści, że w górach Serbii z okupantem walczą oddziały płk. Dragoljuba Mihailovicia, nazywane czetnikami. Piotr uczynił Mihailovicia w styczniu 1942 roku ministrem wojny, a w czerwcu tego roku awansował go na generała i szefa sztabu armii w ojczyźnie. Latem 1942 roku odwiedził Stany Zjednoczone i Kanadę, gdzie rozmawiał z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem i premierem Williamem Lyonem Mackenzie Kingiem, a w Nowym Jorku odwiedził sędziwego Nikolę Teslę. Jugosławia uzyskała wtedy dostęp do pomocy w ramach Lend-Lease, ale podróż nie przyniosła poparcia dla sprawy monarchii.

Z czasem okazało się, że czetnicy unikają walki z Niemcami, by nie narażać ludności na krwawe represje, a część ich dowódców współpracuje z Włochami i Niemcami przeciw komunistycznym partyzantom Josipa Broz Tity. Wielu czetników dopuszczało się zbrodni na Chorwatach i muzułmanach. Dla nie-Serbów bezkrytyczne poparcie króla dla Mihailovicia oznaczało, że po wojnie wróci państwo zdominowane przez serbskich nacjonalistów, i to pchało ich do partyzantów, którzy obiecywali równość narodów. Brytyjczycy i Amerykanie, zainteresowani przede wszystkim tym, kto wiąże w walce najwięcej wojsk Osi, od 1943 roku coraz wyraźniej stawiali na Titę. Historyk Stevan K. Pavlowitch opisywał Piotra jako niedojrzałego młodzieńca, którym łatwo manipulowali skłóceni ministrowie i który zmieniał zdanie w zależności od tego, kto ostatni z nim rozmawiał.

Ślub i utrata tronu

Pozycję króla podkopało także jego życie prywatne. W 1943 roku ogłosił zaręczyny z grecką księżniczką Aleksandrą, córką zmarłego króla Grecji Aleksandra, mimo sprzeciwu ministrów, którzy przypominali, że według serbskiej tradycji władca nie żeni się w czasie narodowego nieszczęścia. Premiera Jovanovicia, przeciwnego ogłoszeniu zaręczyn, zdymisjonował. Ślub odbył się 20 marca 1944 roku w poselstwie jugosłowiańskim w Londynie w obecności czterech panujących monarchów: Jerzego VI, który był świadkiem, Jerzego II Greckiego, Haakona VII i Wilhelminy. W okupowanej Jugosławii, wstrząsanej terrorem, głodem i wojną domową, propaganda komunistyczna wykorzystała ten kontrast bez skrupułów. 17 lipca 1945 roku urodził się jedyny syn pary, Aleksander.

Pod silnym naciskiem Winstona Churchilla, który chciał pogodzić monarchię z partyzantami i zatrzymać Jugosławię w zachodniej strefie wpływów, Piotr 1 czerwca 1944 roku mianował premierem chorwackiego polityka Ivana Šubašicia. Ten 16 czerwca porozumiał się z Titą na wyspie Vis i uznał partyzantów za jedyne siły zbrojne Jugosławii. 29 sierpnia Mihailovicia odwołano ze stanowiska szefa sztabu, a 12 września 1944 roku Piotr w radiu BBC wezwał rodaków do przyłączenia się do armii Tity. Stalin, który chciał uspokoić Zachód, polecił niechętnemu Ticie zgodzić się na powrót króla, radząc mu, by we właściwym momencie „wbił mu nóż w plecy”. Do powrotu nie doszło. Na mocy kolejnego porozumienia władzę w imieniu króla przejęła w marcu 1945 roku rada regencyjna, a rząd w Belgradzie zdominowali komuniści. Piotr protestował, że jako dwudziestojednolatek nie potrzebuje regentów. Po wyborach do Zgromadzenia Konstytucyjnego z 11 listopada 1945 roku, przeprowadzonych w warunkach zastraszania opozycji, zgromadzenie 29 listopada 1945 roku zniosło monarchię i proklamowało Federacyjną Ludową Republikę Jugosławii.

Emigracja i śmierć

Były król osiadł w Stanach Zjednoczonych, a w latach pięćdziesiątych mieszkał też we Francji. Do końca życia liczył, że wróci na tron, a w środkowej Serbii wciąż czekają na niego oddziały czetników. Emigracja serbska była jednak podzielona i skłócona, a Stany Zjednoczone, które w czasie zimnej wojny ceniły niezależność Tity od Moskwy, nie zamierzały wspierać rojalistów. Piotr żył ponad stan, popadał w długi, a jego małżeństwo przechodziło kryzysy. Cierpiał na depresję i alkoholizm. W 1955 roku wydał wspomnienia „A King’s Heritage”. Zmarł 3 listopada 1970 roku w szpitalu w Denver po nieudanym przeszczepie wątroby, mając 47 lat. Pochowano go w serbskim prawosławnym monasterze św. Sawy w Libertyville pod Chicago. Był jedynym europejskim monarchą pochowanym w Stanach Zjednoczonych. W 2013 roku jego szczątki przewieziono do Serbii i 26 maja złożono w mauzoleum dynastii na Oplenacu w Topoli.

Znaczenie

Piotr II był królem przez jedenaście lat, ale rzeczywiście panował tylko przez kilka dni wiosny 1941 roku. Jego imię posłużyło spiskowcom z 27 marca, którzy chcieli zerwać z polityką ustępstw wobec Niemiec, a przewrót dokonany w jego imieniu ściągnął na Jugosławię najazd, rozbiór i okupację. Na uchodźstwie młody, niedoświadczony monarcha nie potrafił zapanować nad skłóconym rządem ani zrozumieć, że jego poparcie dla serbskich czetników zraża pozostałe narody państwa i zachodnich sojuszników. Jego losy pokazują, jak wojna, okupacja i wojna domowa rozstrzygnęły o upadku przedwojennej monarchii jugosłowiańskiej i o zwycięstwie komunistów Tity.