Bitwa pod Medenine

6 marca 1943 roku wojska niemiecko-włoskie uderzyły na pozycje brytyjskiej 8 Armii pod Madaninem (fr. Médenine) w południowej Tunezji. Natarcie, nazwane operacją „Capri”, prowadziły trzy niemieckie dywizje pancerne – 10, 15 i 21 – wspierane przez niemiecką i włoską piechotę. Gen. Bernard Montgomery, uprzedzony przez wywiad, zdążył przygotować obronę przeciwpancerną, o którą atak rozbił się w ciągu jednego dnia. Wieczorem przerwano go, a wojska Osi wróciły na pozycje wyjściowe. Była to ostatnia bitwa feldmarsz. Erwina Rommla w Afryce.

Popularne zestawienia podają, że Rommel został „zmuszony do odwrotu”. Trzeba to uściślić. Pod Madaninem Oś poniosła wyraźną porażkę i jej oddziały wycofały się na linię Mareth, z której wyszły do natarcia – nie był to jednak odwrót całej armii. Sam Rommel kilka dni później opuścił Afrykę, ale nie wskutek bitwy, lecz z powodu choroby i decyzji Hitlera, który nie pozwolił mu już wrócić.

Uderzenie wyprzedzające

Na początku lutego 1943 roku armia Rommla po długim odwrocie z Egiptu i Libii zajęła linię Mareth – dawne francuskie umocnienia na przesmyku między górami a morzem na południe od Kabisu. Przed nią zbierała się 8 Armia, która 17 lutego zajęła Madanin. Rommel wykorzystał czas, jaki dawało mu powolne podciąganie sił brytyjskich, by uderzyć na zachodzie na Amerykanów. Natarcie przez przełęcz Kasserine przyniosło im ciężką porażkę, ale 22 lutego Rommel je przerwał, a do 25 lutego jego dywizje wróciły na pozycje wyjściowe. 23 lutego objął dowództwo nowej Grupy Armii Afryka, a jego dotychczasowa armia, przemianowana na włoską 1 Armię, przeszła pod rozkazy gen. Giovanniego Messego.

Rommel wiedział, że Montgomery szykuje się do szturmu na linię Mareth. Chciał go uprzedzić: uderzyć na 8 Armię, zanim ta skupi wszystkie siły, rozbić jej wysunięte zgrupowanie pod Madaninem i opóźnić brytyjską ofensywę. Na naradzie 28 lutego Rommel, Messe i dowódcy dywizji pancernych omówili plan. Rommel proponował atak bliżej wybrzeża, gdzie Brytyjczycy mogli się go nie spodziewać, ale podwładni uznali, że teren jest tam zaminowany i przestrzelany przez artylerię. Ustąpił, a plan opracowali Messe i tymczasowy dowódca Afrika Korps gen. Heinz Ziegler. Natarcie wyznaczono na 6 marca, by dywizje, które walczyły pod Kasserine, zdążyły uzupełnić straty. Rommel był w tym czasie chory i wyczerpany; część historyków podkreśla, że plan nie był w pełni jego dziełem.

Według planu zgrupowanie Afrika Korps, prowadzone przez gen. Hansa Cramera, miało zejść z gór Matmata i uderzyć z zachodu: 10 Dywizja Pancerna na Metameur pod Madaninem, 21 Dywizja Pancerna ze środka, 15 Dywizja Pancerna dalej na północ. Oddziały rozpoznawcze miały przeciąć drogę z Tatawinu, a zgrupowanie piechoty, w tym włoskie oddziały z dywizji „Spezia” i „Trieste”, miało uderzyć frontalnie wzdłuż wybrzeża. Do natarcia zebrano według różnych źródeł około 140–160 czołgów. Lotnictwo niemieckie i włoskie miało osłaniać atak i bombardować brytyjskie lotniska.

Ostrzeżenie z Bletchley Park

Pod koniec lutego Montgomery miał pod Madaninem niewiele wojsk. Większość jego czołgów stała setki kilometrów na tyłach, a szturm na linię Mareth mógł być gotowy dopiero około 20 marca. Brytyjczycy czytali jednak niemiecką korespondencję radiową szyfrowaną Enigmą. Kryptolodzy z Bletchley Park już 25 lutego zawiadomili Montgomery’ego o przerwaniu natarcia pod Kasserine, a 28 lutego rozszyfrowali rozkazy Rommla świadczące o przygotowaniach do ataku na 8 Armię. Montgomery w ciągu kilku dni i nocy przerzucił pod Madanin posiłki: 2 Dywizję Nowozelandzką gen. Bernarda Freyberga, brygady pancerne i artylerię. Według brytyjskiej historii oficjalnej 4 marca miał tam około 400 czołgów, 350 dział polowych i 470 dział przeciwpancernych, a Desert Air Force (lotnictwo taktyczne 8 Armii) zgromadziła dwa razy więcej samolotów niż lotnictwo Osi.

Obronę ustawił XXX Korpus gen. Olivera Leese’a: 51 Dywizja Szkocka, 7 Dywizja Pancerna i Nowozelandczycy, a na południowym skrzydle – Wolni Francuzi gen. Philippe’a Leclerca, którzy niedawno przeszli z Czadu przez Saharę. Kluczem były działa przeciwpancerne, w tym nowe 6-funtowe, wkopane i zamaskowane na wzgórzach. Montgomery zakazał im otwierania ognia z dużej odległości, a artyleria miała czekać, aż napastnicy wejdą w zasięg jak największej liczby dział. Czołgi trzymano z tyłu, jako odwód. Wczesnym rankiem 6 marca Bletchley Park przesłało jeszcze ostrzeżenie o kierunku i godzinie natarcia.

6 marca

O szóstej rano, we mgle, artyleria Osi otworzyła ogień, a z gór zaczęły schodzić czołgi i ciężarówki z piechotą. Uderzenie trafiło dokładnie tam, gdzie Brytyjczycy się go spodziewali. 15 Dywizja Pancerna, skręcając na północ, weszła pod ogień dział przeciwpancernych 131 Brygady Piechoty i gwardzistów szkockich. Pancerne kolumny 10 Dywizji podeszły pod wzgórze Tadjera Kbir na froncie nowozelandzkim, natknęły się na pozorne pole minowe i skręciły prosto pod lufy ukrytych dział – działa 6-funtowe zniszczyły kilka czołgów z odległości kilkuset metrów. Czołgi 21 Dywizji błądziły na grzbietach, ostrzeliwane przez artylerię. Na południu niemieckie oddziały rozpoznawcze bezskutecznie atakowały Francuzów Leclerca na drodze z Tatawinu.

Po południu Niemcy wprowadzili do walki piechotę, ale skoncentrowany ogień brytyjskiej i nowozelandzkiej artylerii rozbijał każde natarcie, zanim zdołało się rozwinąć. W ciągu dnia artyleria XXX Korpusu wystrzeliła około 30 tysięcy pocisków. Lotnictwo Osi rzuciło do walki wszystkie siły, ale niewiele osiągnęło wobec przewagi Desert Air Force i silnej obrony przeciwlotniczej. Około wpół do dziewiątej wieczorem Rommel przyjął propozycję Messego, by przerwać natarcie: kontynuowanie go groziło stratami, które uniemożliwiłyby obronę linii Mareth. W nocy i 7 marca wojska Osi wycofały się na pozycje wyjściowe; deszcz utrudniał Brytyjczykom pościg.

Montgomery jeszcze w trakcie bitwy pisał do szefa Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alana Brooke’a, że Rommel atakuje go za dnia czołgami, a on ma setki wkopanych dział przeciwpancernych, 400 czołgów i mnóstwo artylerii – to „prawdziwy prezent”, a przeciwnik „musi być szalony”.

Straty

Dane o stratach różnią się w szczegółach, ale skala klęski Osi jest bezsporna. Według amerykańskiego historyka oficjalnego George’a Howe’a Niemcy stracili 61 zabitych, 388 rannych i 32 zaginionych, a Włosi 33 zabitych, 122 rannych i 9 zaginionych; co najmniej 41 czołgów nie wróciło. Brytyjska historia oficjalna podaje około 635 zabitych, rannych i zaginionych żołnierzy Osi oraz 44–56 utraconych czołgów; w innych opracowaniach pojawia się liczba około 50. Straty 8 Armii Montgomery ocenił na około 130 ludzi. Brytyjczycy według własnych danych nie stracili ani jednego czołgu – Niemcy twierdzili, że zniszczyli ich sześć.

Rommel opuszcza Afrykę

Klęska pod Madaninem przesądziła o losie samego Rommla. Feldmarszałek od miesięcy chorował, a już w styczniu zapowiedziano mu zwolnienie z dowództwa ze względów zdrowotnych. Po bitwie zanotował, że jej niepowodzenie wywołało w sztabie wielkie przygnębienie, a pozostawanie armii w Afryce uważał za samobójstwo. 9 marca przekazał dowództwo Grupy Armii Afryka gen. Hansowi Jürgenowi von Arnimowi i odleciał do Europy, zamierzając przekonać Hitlera do skrócenia frontu, a w końcu do ewakuacji wojsk z Tunezji. W kwaterze pod Winnicą Adolf Hitler odrzucił jego argumenty, odznaczył go 11 marca Brylantami do Krzyża Rycerskiego – był pierwszym żołnierzem wojsk lądowych, który je otrzymał – i wysłał na urlop zdrowotny. Do Afryki już nie wrócił. Jego odejście utrzymywano w tajemnicy aż do kapitulacji wojsk Osi w Tunezji; propaganda nie chciała łączyć popularnego dowódcy z porażką.

Messe zachował dowództwo 1 Armii na linii Mareth, a Arnim, dotąd dowódca 5 Armii Pancernej na północy Tunezji, odpowiadał odtąd za cały front. Nad obydwoma stał feldmarsz. Albert Kesselring i włoskie Comando Supremo.

Miejsce w wojnie

Bitwa pod Madaninem była dla Montgomery’ego powtórką bitwy pod Alam Halfą z sierpnia 1942 roku: przeciwnik, którego zamiary znano z wywiadu radiowego, uderzył na przygotowaną obronę i stracił czołgi, których nie mógł już odtworzyć. Po raz pierwszy jednak ciężar obrony spoczywał niemal wyłącznie na działach przeciwpancernych i artylerii, a nie na brytyjskich czołgach. Klęska była tak wyraźna, że Niemcy zaczęli podejrzewać przeciek, a Montgomery został upomniany, że zbyt słabo maskował źródło swojej wiedzy.

Natarcie nie opóźniło brytyjskich przygotowań. 20 marca 8 Armia rozpoczęła szturm na linię Mareth, a pod koniec miesiąca, po obejściu umocnień przez Nowozelandczyków od zachodu, zmusiła armię Messego do odwrotu nad Wadi Akarit. Tymczasem amerykański II Korpus uderzył na Kafsę i El Guettar, a na początku kwietnia obie alianckie armie połączyły się. Ostatnie siły pancerne Osi, wykrwawione w bitwie o przełęcz Kasserine i pod Madaninem, nie były już w stanie powstrzymać ofensywy, która w maju 1943 roku zakończyła się kapitulacją Grupy Armii Afryka i niewolą około ćwierć miliona żołnierzy niemieckich i włoskich – wśród nich Arnima i Messego.

Dla Rommla Madanin zamknął dwuletni rozdział, w którym jego nazwisko stało się symbolem wojny na pustyni. Później dowodził w północnych Włoszech i we Francji, gdzie w 1944 roku przygotowywał obronę wybrzeża przed inwazją aliantów.