Włosi zdobywają Kassalę

Przed świtem 4 lipca 1940 roku trzy kolumny wojsk włoskich ruszyły z zachodniej Erytrei w stronę Kassali, miasta w Sudanie Anglo-Egipskim, położonego około dwudziestu kilometrów od granicy. Po nalocie bombowym, około wpół do siódmej rano, pod miasto dotarła włoska kawaleria, a za nią piechota kolonialna, czołgi i artyleria. Broniło go kilkuset sudańskich żołnierzy i policjantów, bez dział i bez wsparcia lotnictwa. Po kilku godzinach walki obrońcy wycofali się na wschód wzdłuż linii kolejowej, a wczesnym popołudniem Włosi weszli do Kassali. Tego samego dnia inny oddział zajął przygraniczny fort Gallabat, około trzystu kilometrów na południe. Kassala była pierwszym większym miastem brytyjskiego imperium, które Włosi zdobyli w tej wojnie.

Imperium odcięte od metropolii

Włoska Afryka Wschodnia, utworzona w maju 1936 roku z Erytrei, Somali Włoskiego i podbitej Etiopii, z chwilą gdy Włochy wypowiedziały wojnę Francji i Wielkiej Brytanii, znalazła się w pułapce. Od metropolii dzieliły ją brytyjski Egipt i Kanał Sueski, a z trzech stron otaczały ją kolonie wroga: Sudan na zachodzie, Kenia na południu, Somali Brytyjskie i Somali Francuskie na wschodzie. Posiłków, paliwa, amunicji i części zamiennych nie dało się dowieźć ani morzem, ani lądem. Na papierze siły włoskie były ogromne. Wicekról i naczelny dowódca, książę Aosty Amedeo d’Aosta, miał 1 czerwca 1940 roku pod rozkazami około 290 tysięcy ludzi, w większości żołnierzy kolonialnych, czyli askarysów z Erytrei, Somalii i Etiopii, a także około trzystu samolotów. Wielka część tych wojsk była jednak związana walką z etiopskimi partyzantami, którzy od 1936 roku nie złożyli broni. Brakowało ciężkiej broni, transportu i paliwa, a samoloty bez części zamiennych z każdym tygodniem wypadały z użycia.

Naprzeciw stały siły brytyjskie, które były słabe w każdym miejscu. Generał Archibald Wavell, dowódca na Bliskim Wschodzie, miał w całym Sudanie około dziewięciu tysięcy żołnierzy, w Kenii około ośmiu i pół tysiąca. W Sudanie dowodził generał William Platt, od 1938 roku komendant (po arabsku kaid) Sudan Defence Force. Miał trzy brytyjskie bataliony piechoty i około 4,5 tysiąca żołnierzy tej miejscowej formacji, podzielonych na 21 kompanii. Najlepsze z nich, kompanie zmotoryzowanych karabinów maszynowych, jeździły ciężarówkami z karabinami maszynowymi na pace i kilkoma pancernymi samochodami zbudowanymi na miejscu z podwozi Forda. Granicy długości ponad półtora tysiąca kilometrów pilnowały one razem z policją prowincjonalną i nieregularnymi zwiadowcami. Platt zostawił brytyjskie bataliony w Chartumie, Atbarze i Port Sudanie, a oddziałom przygranicznym kazał obserwować, nękać i opóźniać Włochów, ale nie dać się zniszczyć.

Rzym zakładał na tym teatrze obronę. Mussolini i szef sztabu generalnego marszałek Pietro Badoglio chcieli, by wojska w Afryce Wschodniej utrzymały imperium do chwili, gdy wojna rozstrzygnie się w Europie i w Egipcie, a ofensywę dopuszczali tylko w ograniczonej skali. Książę Aosty, świadom, że każdej straconej ciężarówki i każdego zużytego pocisku nie odzyska, podzielał tę ostrożność. Zgodził się jednak na kilka uderzeń, które miały poprawić położenie na granicy, zanim nadejdzie pora deszczowa i rozmyje drogi aż do końca września.

Dlaczego Kassala

Kassala leży u stóp skalistego masywu, na wschodnim skraju sudańskiej równiny, przy linii kolejowej prowadzącej do Port Sudanu nad Morzem Czerwonym. Dla Włochów miała też znaczenie historyczne. W 1894 roku zdobyli ją na mahdystach żołnierze gubernatora Erytrei Orestego Baratieriego, a Włochy trzymały ją do 1897 roku, gdy po klęsce pod Aduą oddały ją Brytyjczykom. W 1940 roku włoskie dowództwo widziało w niej przede wszystkim zagrożenie. Ze względu na kolej i drogi była najlepszym punktem wyjścia dla brytyjskiego uderzenia na Erytreę, a w rękach włoskich mogła stać się wysuniętym bastionem osłaniającym kolonię. Liczono też, że sukces podniesie morale żołnierzy i zrobi wrażenie na miejscowej ludności, którą miano nadzieję pozyskać przeciw Brytyjczykom.

Operację zaplanował i prowadził generał Luigi Frusci, gubernator Erytrei i Amhary oraz dowódca sektora północnego, z pomocą generała Vincenza Tessitorego. Z rejonu Teseney ruszyły dwie brygady kolonialne, cztery szwadrony kawalerii, około dwudziestu czterech czołgów i samochodów pancernych oraz dziesięć baterii artylerii, wspierane przez lotnictwo. Liczebność tych sił źródła podają różnie, najczęściej około 6,5 tysiąca ludzi, w niektórych opracowaniach znacznie więcej. Dwie kolumny szły po obu stronach rzeki Gasz, trzecia, głównie kawaleryjska, obeszła masyw gór i nadeszła od wschodu. Wywiad włoski sądził, że w okolicy stoi około trzech tysięcy żołnierzy brytyjskich, dlatego Frusci chciał zdobyć miasto szybko, zanim nadejdą posiłki, i godził się na straty.

Bitwa o Kassalę

W rzeczywistości Kassali broniły dwie zmotoryzowane kompanie i kompania piechoty konnej Sudan Defence Force oraz miejscowa policja, według różnych źródeł od około trzystu do pięciuset ludzi. Kolejna kompania karabinów maszynowych nadjechała z głębi kraju w południe, gdy walka była już rozstrzygnięta. Po nalocie włoskich bombowców walka toczyła się na przedpolu miasta. Sudańczycy na ciężarówkach z karabinami maszynowymi atakowali skrzydła i tyły włoskich kolumn i wycofywali się, zanim przeciwnik zdążył rozwinąć siły. Jako jeden z pierwszych zginął dowodzący szarżą kawalerii porucznik Francesco Santasilia. Obrońcy nie mieli jednak czym zatrzymać czołgów ani odpowiedzieć artylerii, a nad polem walki panowało włoskie lotnictwo. Po kilku godzinach wycofali się w porządku i zebrali przy następnej stacji kolejowej, przy moście w Butanie. Według włoskich relacji kawaleria wjechała do miasta około godziny trzynastej.

Straty pokazywały, że zwycięstwo kosztowało Włochów więcej niż pokonanych. Według danych brytyjskiej historii oficjalnej Sudan Defence Force straciła jednego zabitego, trzech rannych i 26 zaginionych, z których część wróciła później do oddziałów. Włosi mieli 43 zabitych i 114 rannych.

Gallabat, Kurmuk i Moyale

Równocześnie z atakiem na Kassalę batalion kolonialny z bandą, czyli oddziałem nieregularnym, uderzył z etiopskiej Metemmy na leżący po drugiej stronie wyschniętego koryta granicznego fort Gallabat (Al-Kallabat). Jego obrońcy, kompania Korpusu Arabów Wschodnich Sudan Defence Force, wycofali się. Gallabat miał dla Włochów znaczenie szczególne: przez nie prowadziła droga, którą Brytyjczycy mogli zaopatrywać powstańców w etiopskiej prowincji Godżam. Bez walki Włosi zajęli też Karorę nad Morzem Czerwonym, z której policja sudańska wycofała się na rozkaz, a 7 lipca kolejny batalion kolonialny z bandą, wsparty artylerią i lotnictwem, po krótkiej walce wyparł sześćdziesięciu sudańskich policjantów z Kurmuku, dalej na południu.

Na granicy z Kolonią Kenii walki trwały dłużej. 1 lipca Włosi zaatakowali Moyale, posterunek na skraju etiopskiej wyżyny, w miejscu, gdzie zbiegają się drogi do Wajir i Marsabit. Kompania King’s African Rifles odparła pierwsze natarcie. 10 lipca uderzyło jednak już kilka batalionów po silnym przygotowaniu artyleryjskim i po kilku dniach walk, w połowie lipca, garnizon wycofał się z Moyale. Do końca lipca Włosi posunęli się blisko sto kilometrów w głąb Kenii, do studni w Buna i Dabel, i tam się zatrzymali, bo nie byli w stanie zaopatrywać dalszego marszu.

Zwycięstwo bez dalszego ciągu

Włosi nie poszli dalej. W Kassali brygada kolonialna zbudowała zapory przeciwpancerne, gniazda karabinów maszynowych i umocnione punkty, a garnizon miasta rozrastał się. Rozczarowaniem okazała się postawa mieszkańców. Włosi liczyli na nastroje antybrytyjskie, tymczasem ludność Kassali przez całą okupację przekazywała Brytyjczykom cenne informacje. Sudan Defence Force nadal patrolowała okolice miasta, a 5 lipca do Gedarefu (Al-Kadarif) przybyła jako odwód kompania brytyjskiego batalionu West Yorkshire. Plotki o jej przybyciu dotarły do Włochów w bardzo wyolbrzymionej postaci, a Platt starał się ten obraz podtrzymywać ruchami małych oddziałów, które udawały znacznie większe siły. Pora deszczowa w 1940 roku była wyjątkowo słaba i drogi pozostały przejezdne, ale Włosi nie próbowali iść na Chartum ani na Port Sudan. Według brytyjskiego wywiadu przewaga włoska była wówczas tak duża, że zdecydowane uderzenie mogło przynieść im sukces.

Dla Brytyjczyków utrata Kassali była przede wszystkim ciosem dla prestiżu, a w Sudanie przez pewien czas obawiano się o los Chartumu. Wavell zaczął przerzucać do Sudanu posiłki z Egiptu i Indii, a w tych samych tygodniach do Sudanu przybył incognito wygnany cesarz Hajle Syllasje I, by z jego terytorium przygotowywać powstanie w Etiopii. Wejście Włoch do wojny zmieniło go z dnia na dzień z kłopotliwego wygnańca w sojusznika Wielkiej Brytanii.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Kassali, Gallabatu i Moyale było początkiem krótkiego okresu włoskich sukcesów w Afryce Wschodniej. W sierpniu 1940 roku wojska włoskie zajęły całe Somali Brytyjskie, a Brytyjczycy ewakuowali się z Berbery do Adenu. Był to jedyny brytyjski obszar kolonialny zdobyty przez Włochów w całej wojnie. Książę Aosty nie wykorzystał jednak przewagi. Z braku paliwa i amunicji, w oczekiwaniu na to, że Niemcy pokonają Wielką Brytanię, a Włosi z Libii zajmą Egipt, wojska w Afryce Wschodniej czekały, a Brytyjczycy zyskali czas. Jesienią do Sudanu przybyła 5 Indyjska Dywizja Piechoty, pod Kassalą działał zmotoryzowany oddział pułkownika Franka Messervy’ego, Gazelle Force, a w listopadzie Brytyjczycy na krótko odbili Gallabat.

Gdy zimą 1940 i 1941 roku armia włoska w Egipcie i Cyrenajce poniosła klęskę, a do Sudanu przerzucono 4 Indyjską Dywizję Piechoty, Włosi sami opuścili Kassalę, do której 19 stycznia 1941 roku weszli żołnierze brytyjscy i indyjscy. Stąd ruszyła ofensywa Platta przez Akordat i Keren na Erytreę, a z Kenii uderzyły wojska generała Alana Cunninghama. 5 maja 1941 roku Hajle Syllasje wrócił do Addis Abeby, w maju skapitulował pod Amba Alagi sam książę Aosty, a 27 listopada 1941 roku w Gonderze poddał się ostatni włoski garnizon. Kassala, zdobyta w lipcu 1940 roku tak szybko i tak tanim kosztem po stronie obrońców, pokazała całą sprzeczność włoskiej wojny w Afryce Wschodniej: ogromną przewagę liczebną armii, która nie mogła sobie pozwolić na to, by tę przewagę wykorzystać.