Zamach na Heydricha

27 maja 1942 roku, około wpół do jedenastej rano, na ostrym zakręcie ulicy w praskiej dzielnicy Libeň dwaj żołnierze czechosłowackiej armii na uchodźstwie, Słowak Jozef Gabčík i Czech Jan Kubiš, zaatakowali otwarty samochód, którym jechał Reinhard Heydrich. Szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), zastępca protektora Rzeszy w Czechach i na Morawach i jeden z głównych organizatorów Zagłady Żydów został ciężko ranny odłamkami granatu. Zmarł w praskim szpitalu 4 czerwca. Akcja nosiła kryptonim Anthropoid i była dziełem wywiadu czechosłowackiego rządu na uchodźstwie, przygotowanym przy pomocy brytyjskiego Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE). Był to jedyny udany zamach na tak wysokiego dygnitarza III Rzeszy zorganizowany przez rząd państwa alianckiego. Niemcy odpowiedzieli falą terroru, której symbolem stały się Lidice.

Heydrich w Pradze

Od marca 1939 roku Czechy i Morawy były protektoratem Rzeszy. Formalnie istniały w nim czeski prezydent Emil Hácha i rząd protektoratu, w rzeczywistości rządził protektor Rzeszy Konstantin von Neurath, a policją i SS kierował sekretarz stanu Karl Hermann Frank. Okupacja od początku była brutalna: po demonstracjach 28 października 1939 roku Niemcy zamknęli czeskie szkoły wyższe i wywieźli studentów do obozu koncentracyjnego. Latem 1941 roku, po napaści Niemiec na ZSRR, w protektoracie przybyło jednak strajków, aktów sabotażu i ulotek, a konspiracja wojskowa Obrony Narodu i komuniści utrzymywali łączność radiową z Londynem i Moskwą. Hitler, Heinrich Himmler i Heydrich uznali Neuratha za zbyt pobłażliwego.

27 września 1941 roku Hitler wysłał Neuratha na „urlop zdrowotny”, a jego obowiązki powierzył Heydrichowi jako zastępcy protektora Rzeszy. Heydrich pozostał zarazem szefem RSHA, który kierował gestapo, policją kryminalną i Sicherheitsdienstem, a także Einsatzgruppen mordującymi na wschodzie Żydów. Zaraz po przyjeździe do Pragi ogłosił stan wyjątkowy. Sądy doraźne skazały na śmierć kilkaset osób, tysiące trafiły do więzień i obozów. Aresztowano premiera rządu protektoratu, generała Aloisa Eliáša, który utrzymywał kontakty z konspiracją i z Londynem; sąd ludowy skazał go na śmierć, a Niemcy trzymali go jako zakładnika. Gestapo rozbiło znaczną część sieci ruchu oporu. W październiku 1941 roku Heydrich postanowił utworzyć w Terezínie getto Theresienstadt, od listopada zapełniane Żydami z Czech i Moraw.

Terror łączył z przekupstwem. Podniósł racje żywnościowe i zasiłki robotnikom przemysłu zbrojeniowego, którego zakłady były dla Rzeszy bardzo ważne, a w poufnych wystąpieniach przed niemieckimi urzędnikami mówił o przyszłym zniemczeniu części Czechów i usunięciu pozostałych. Stan wyjątkowy zniesiono w styczniu 1942 roku, a nowy rząd protektoratu stał się posłusznym narzędziem okupanta. W Berlinie Heydrich nadal prowadził swój drugi urząd: 20 stycznia 1942 roku przewodniczył konferencji w Wannsee, na której urzędnicy Rzeszy podporządkowali się RSHA w deportowaniu Żydów Europy, zgodnie z upoważnieniem, jakie dał mu w lipcu 1941 roku Hermann Göring. Z czasem Czesi zaczęli nazywać go „katem Pragi”.

Decyzja w Londynie

Rząd Czechosłowacji na uchodźstwie, z prezydentem Edvardem Benešem na czele, był w trudnym położeniu. Brytyjczycy patrzyli na niego chłodno, a w porównaniu z Polską, Jugosławią czy Grecją, gdzie trwał otwarty opór, protektorat wyglądał na spokojny i pracowity zakład zbrojeniowy Rzeszy. Beneš zabiegał o to, by alianci uznali układ monachijski za nieważny i zobowiązali się do odbudowy Czechosłowacji w dawnych granicach. Według większości historyków chciał spektakularnym czynem pokazać, że Czesi walczą, i wzmocnić pozycję swojego rządu wobec Londynu i Moskwy. Część badaczy przypisuje mu także obawę, że w razie kompromisowego pokoju sprawa czechosłowacka zostanie poświęcona.

Plan zamachu przygotował szef czechosłowackiego wywiadu wojskowego, pułkownik František Moravec, za wiedzą i aprobatą Beneša, wkrótce po przybyciu Heydricha do Pragi. Celem miał być Heydrich, a nie Frank, bo był najwyższym przedstawicielem Rzeszy w protektoracie i uosobieniem terroru. SOE zapewniło szkolenie, sprzęt i samolot. Z około dwóch tysięcy czechosłowackich żołnierzy w Wielkiej Brytanii wybrano ochotników, których przeszkolono w ośrodkach SOE w Szkocji. Pierwotnie zamach miał nastąpić 28 października 1941 roku, w święto niepodległości Czechosłowacji. Do akcji wyznaczono Gabčíka i Karela Svobodę, a gdy Svoboda doznał na ćwiczeniach urazu głowy, zastąpił go Kubiš. Opóźnienie przesunęło termin zrzutu.

W nocy z 28 na 29 grudnia 1941 roku brytyjski Halifax zrzucił nad protektoratem Gabčíka i Kubiša razem z dwiema innymi grupami spadochroniarzy, Silver A i Silver B, które miały odbudować łączność z krajem. Załoga pomyliła się w nawigacji i obaj wylądowali nie pod Pilznem, jak planowano, lecz pod wsią Nehvizdy na wschód od Pragi. Przez następne miesiące ukrywali się w Pradze u rodzin związanych z konspiracją, między innymi z sokolską grupą oporu, i obserwowali drogę, którą Heydrich codziennie dojeżdżał z podmiejskiego majątku w Panenskich Břežanach na Hradczany. Gdy przywódcy krajowego ruchu oporu zrozumieli, co jest celem misji, prosili Londyn przez radiostację grupy Silver A o odwołanie albo zmianę celu, przewidując straszliwy odwet. Londyn nie odwołał akcji. Beneš po wojnie umniejszał swój udział w tej decyzji.

Zakręt w Libni

Rano 27 maja Heydrich wyjechał z Panenskich Břežan do Pragi. Siedział obok kierowcy, SS-Oberscharführera Johannesa Kleina, w ciemnozielonym mercedesie z otwartym dachem, bez eskorty. Często tak jeździł, by pokazać, że nie boi się Czechów. Według większości relacji miał tego dnia polecieć do Berlina na spotkanie z Hitlerem. Gabčík i Kubiš czekali na rogu ówczesnej Kirchmayerovej třídy i ulicy V Holešovičkách, przy przystanku tramwajowym niedaleko szpitala Bulovka, gdzie samochód musiał niemal zatrzymać się na ostrym zakręcie. Kilkadziesiąt metrów wyżej stał trzeci spadochroniarz, Josef Valčík z grupy Silver A, który miał lusterkiem dać znak, że samochód nadjeżdża.

Około 10.30 mercedes wszedł w zakręt. Gabčík zrzucił płaszcz, wyszedł na jezdnię i wymierzył z pistoletu maszynowego Sten, ale broń się zacięła. Heydrich, zamiast kazać kierowcy dodać gazu, wstał i sięgnął po pistolet, a Klein zahamował. Wtedy Kubiš rzucił przerobiony brytyjski granat przeciwpancerny, który zamiast wpaść do wnętrza wybuchł przy prawym tylnym kole. Eksplozja rozerwała karoserię i wybiła szyby w stojącym obok tramwaju. Odłamki, drzazgi i włosie z tapicerki wbiły się w lewy bok Heydricha. Kubiš, lekko ranny w twarz, wskoczył na rower i odjechał, strzelając w powietrze, by rozproszyć ludzi wysiadających z tramwaju. Heydrich i Klein wyskoczyli z pistoletami. Heydrich przez chwilę strzelał do Gabčíka, po czym zgiął się z bólu i oparł o samochód. Gabčík uciekł w dół ulicy, schronił się w sklepie rzeźniczym, a gdy właściciel, sympatyk Niemców, sprowadził Kleina, postrzelił go w nogę i zbiegł. Obaj zamachowcy byli przekonani, że akcja się nie powiodła.

Przypadkowo zatrzymana furgonetka zawiozła rannego do pobliskiego szpitala Bulovka. Heydrich chciał, by operował go chirurg z Rzeszy. Ostatecznie zoperowali go jeszcze tego dnia profesor niemieckiego wydziału lekarskiego Uniwersytetu Karola Josef Hohlbaum i ordynator chirurgii szpitala Walter Dick. Usunęli śledzionę z tkwiącym w niej odłamkiem, zszyli przeponę i ratowali zapadnięte lewe płuco. Wieczorem przyleciał z Berlina osobisty lekarz Himmlera, Karl Gebhardt, który przejął nadzór nad leczeniem.

Pierwsze godziny odwetu

Wiadomość dotarła do Hitlera jeszcze tego samego dnia. Według zeznań Franka po wojnie Hitler wpadł w furię, chciał wysłać do Pragi Ericha von dem Bacha-Zelewskiego i domagał się rozstrzelania dziesięciu tysięcy Czechów. Frank, który poleciał następnego dnia do kwatery Hitlera, przekonywał, że masowe egzekucje zaszkodzą produkcji zbrojeniowej protektoratu, i Hitler zgodził się na terror bardziej „celowany”. Kierowanie protektoratem objął generał policji Kurt Daluege, formalnie mianowany następcą Heydricha po jego śmierci.

Wieczorem 27 maja Frank, podpisując się jako zastępca protektora, ogłosił stan wyjątkowy w całym protektoracie. Każdemu, kto ukrywa zamachowców albo wie o nich i tego nie zgłosi, grożono rozstrzelaniem razem z rodziną. Za pomoc w ujęciu sprawców wyznaczono nagrodę 10 milionów koron, którą rząd protektoratu podwoił. Wprowadzono godzinę policyjną, a nocą i w następnych dniach tysiące policjantów, żołnierzy i esesmanów przeszukiwały Pragę dom po domu. Już 28 maja zaczęły się egzekucje osób oskarżonych o „pochwalanie zamachu”, a gazety drukowały kolejne listy straconych. Zamachowców nie znaleziono: ukrywali się u praskich rodzin, a potem razem z pięcioma innymi spadochroniarzami w krypcie prawosławnej katedry Świętych Cyryla i Metodego na Nowym Mieście.

Śmierć Heydricha i heydrichiada

Po operacji Heydrich przez kilka dni zdawał się wracać do zdrowia, choć miał wysoką gorączkę i silne bóle. 2 czerwca odwiedził go Himmler. 3 czerwca w porze obiadu nagle zapadł w śpiączkę i zmarł 4 czerwca około 4.30 rano. Sekcja zwłok wskazała na zakażenie wywołane odłamkami i resztkami tapicerki. Część lekarzy i historyków uważa, że bezpośrednią przyczyną była zatorowość płucna. Hipoteza, według której granat był zatruty toksyną botulinową, nie znalazła potwierdzenia. Niemcy urządzili mu dwa pogrzeby, w Pradze i w Berlinie, gdzie przemawiali Himmler i Hitler, a akcję wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa w obozach w Bełżcu, Sobiborze i Treblince nazwano później, według większości badaczy na jego cześć, akcją „Reinhardt”.

Odwet, który Czesi nazywają drugą heydrichiadą, trwał do zniesienia stanu wyjątkowego 3 lipca 1942 roku, a w części dalej. 10 czerwca Niemcy zrównali z ziemią wieś Lidice, fałszywie powiązaną z zamachowcami: rozstrzelali wszystkich mężczyzn, kobiety wywieźli do obozu w Ravensbrück, a większość dzieci zamordowali w Chełmnie nad Nerem. 24 czerwca ten sam los spotkał osadę Ležáky, gdzie ukrywano radiostację grupy Silver A. Spadochroniarzy wydał jeden z nich, Karel Čurda, który 16 czerwca zgłosił się na gestapo. 18 czerwca kilkuset esesmanów oblegało katedrę Świętych Cyryla i Metodego. Po kilkugodzinnej walce zginęło wszystkich siedmiu ukrywających się tam żołnierzy, w tym Gabčík, Kubiš i Valčík; większość z nich odebrała sobie życie, by nie wpaść w ręce Niemców. Dzień później rozstrzelano generała Eliáša. Według czeskich historyków w czasie stanu wyjątkowego stracono około 1,6 tysiąca ludzi, a później w obozie Mauthausen zamordowano blisko trzysta osób z rodzin i otoczenia spadochroniarzy. Szacunki wszystkich ofiar odwetu, liczonych łącznie z Lidicami i Ležákami, sięgają według różnych autorów od dwóch do pięciu tysięcy. Niemcy stosowali przy tym zasadę odpowiedzialności rodzinnej na skalę, której w Londynie się nie spodziewano.

Miejsce w wojnie

Zamach na Heydricha nie zmienił polityki Rzeszy. RSHA do stycznia 1943 roku kierował sam Himmler, a potem Ernst Kaltenbrunner. Deportacje Żydów do obozów zagłady przybrały latem 1942 roku jeszcze większą skalę. Zorganizowany ruch oporu w protektoracie został na długo rozbity, a koszt zamachu poniosła przede wszystkim ludność cywilna. Spór o to, czy Beneš i Moravec mieli prawo podjąć takie ryzyko wbrew ostrzeżeniom z kraju, trwa do dziś.

Politycznie zamach przyniósł jednak to, na czym zależało Benešowi. Zbrodnia w Lidicach poruszyła opinię publiczną świata zachodniego, a Winston Churchill był tak oburzony skalą odwetu, że proponował niszczenie niemieckich wsi w odpowiedzi. 5 sierpnia 1942 roku brytyjski minister spraw zagranicznych Anthony Eden oświadczył, że Niemcy swoim postępowaniem zniweczyły układ monachijski i że Wielka Brytania nie czuje się nim związana, a we wrześniu Francuski Komitet Narodowy uznał go za nieważny od początku. Gabčík, Kubiš i ich towarzysze stali się bohaterami narodowymi Czechów i Słowaków, a Lidice symbolem niemieckiego terroru wobec okupowanych narodów. Ani wcześniej, ani później żaden aliancki rząd nie zorganizował skutecznego zamachu na dygnitarza tej rangi. Polska konspiracja zabiła wprawdzie w Warszawie dowódcę SS i policji Franza Kutscherę, a radzieccy partyzanci na Białorusi komisarza generalnego Wilhelma Kubego, ale Heydrich stał w hierarchii III Rzeszy znacznie wyżej.