Kocioł pod Barwienkowem

23 maja 1942 roku na południe od Charkowa zamknął się pierścień wokół wojsk radzieckich, które jeszcze tydzień wcześniej nacierały na miasto z występu pod Izium. Od południa szły dywizje Grupy Armijnej „Kleist” gen. płk. Ewalda von Kleista, od północy oddziały 6 Armii gen. Friedricha Paulusa. Spotkały się nad Dońcem, na południe od Bałakliji. W kotle, który w radzieckiej historiografii nazwano „pułapką barwienkowską”, znalazły się 6 i 57 Armia, grupa armijna gen. mjr. Leonida Bobkina i część 9 Armii, razem ponad 200 tysięcy żołnierzy. Przez następny tydzień próbowały się przebić na wschód. Udało się to tylko niewielkiej części z nich.

Występ, który stał się pułapką

Występ na zachodnim brzegu Dońca, nazywany od miasteczka Barwienkowo (ukr. Barwinkowe) występem barwienkowskim albo przyczółkiem izjumskim, powstał w styczniu 1942 roku w operacji barwienkowsko-łozowskiej, jednej z ofensyw, którymi Józef Stalin chciał zakończyć wojnę jeszcze w 1942 roku. Głęboki na sto kilometrów klin wbity w niemiecki front miał wąską podstawę między Bałakliją a Słowiańskiem. Dla Rosjan był trampoliną do natarcia na Charków, dla Niemców oczywistym celem kontruderzenia: dyrektywa nr 41 z 5 kwietnia przewidywała jego likwidację jako jedno z działań wstępnych przed wielką ofensywą letnią.

12 maja marsz. Siemion Timoszenko, dowódca Kierunku Południowo-Zachodniego, rozpoczął natarcie dwoma zgrupowaniami: z przyczółka pod Wołczańskiem na północ od Charkowa i z występu barwienkowskiego na południu. Południowe kleszcze tworzyły 6 Armia gen. por. Awksientija Gorodnianskiego i grupa Bobkina. 57 Armia gen. por. Kuźmy Podłasa i 9 Armia gen. mjr. Fiodora Charitonowa z Frontu Południowego osłaniały tylko południową ścianę występu. Po kilku dniach postępów natarcie ugrzęzło, a 17 maja o świcie ruszyła od południa kontrofensywa Kleista. Czołgi Kleista rozbiły 9 Armię, następnego dnia doszły do Dońca pod Izium, a 19 maja od północy ruszył Paulus. Stalin dopiero 19 maja zgodził się wstrzymać ofensywę na Charków. Timoszenko kazał 6 Armii zawrócić na wschód i połączył wojska w występie pod dowództwem swojego zastępcy, gen. por. Fiodora Kostienki. Na takie przegrupowanie, pod ciągłymi nalotami Luftwaffe, było już jednak za późno.

Zamknięcie kotła

Od południa najdalej doszedł III Korpus Pancerny gen. Eberharda von Mackensena, z 14 i 16 Dywizją Pancerną na czele. 22 maja 14 Dywizja Pancerna zajęła Husariwkę (ros. Gusarowka) i przecięła ostatnie drogi prowadzące z występu na przeprawy przez Doniec. Od północy, z niemieckiego przyczółka pod Andrijiwką, szła na jej spotkanie grupa korpusowa gen. Hermanna Breitha, złożona z części 3 i 23 Dywizji Pancernej oraz 44 Dywizji Piechoty. Czołówki obu zgrupowań spotkały się 22 maja na południe od Bałakliji. Następnego dnia Niemcy uszczelnili pierścień i niemieckie meldunki oraz część opracowań przyjmują właśnie 23 maja za dzień zamknięcia kotła. W radzieckich opisach mowa o tym, że do 23 maja znaczna część wojsk uderzeniowych została okrążona w trójkącie Merefa–Łozowa–Bałaklija.

Często podaje się, że tego dnia czołgi Kleista i Paulusa spotkały się „w Bałakliji” i okrążyły większość 6 i 9 Armii. Wymaga to dwóch poprawek. Sama Bałaklija przez całą zimę i wiosnę pozostawała w rękach niemieckich, a kleszcze zeszły się na południe od niej, nad Dońcem. Okrążona została przede wszystkim 6 i 57 Armia oraz grupa Bobkina. Główne siły 9 Armii, rozbitej w pierwszych dniach kontrofensywy, zostały odrzucone za Doniec i do kotła trafiły tylko jej niektóre dywizje. Ramię północne niemieckich kleszczy nie składało się też z „czołgów Paulusa” w ścisłym sensie: 6 Armia była armią piechoty, a natarcie od północy prowadziła grupa Breitha, wzmocniona częścią dywizji pancernych, które od tygodnia broniły Charkowa.

Ludzie w kotle

Ile wojsk zostało okrążonych, nie wiadomo dokładnie. Szacunki mówią o ponad 200 tysiącach, a niektóre o około 250 tysiącach żołnierzy, z setkami czołgów, tysiącami ciężarówek i wozów konnych. Wszyscy znaleźli się na obszarze, który z każdym dniem się kurczył. Okrążeni mieli coraz mniej amunicji i paliwa, nie mieli osłony przeciwlotniczej, a lotnictwo radzieckie nie było w stanie ich wesprzeć. Niemieckie samoloty IV Korpusu Lotniczego, wzmocnione jednostkami ściągniętymi z Krymu, panowały w powietrzu. Bombowce nurkujące Ju 87 i bombowce Ju 88 już wcześniej zniszczyły lub uszkodziły większość mostów na Dońcu.

Kostienko otrzymał zadanie wyprowadzenia wojsk na wschód. Uderzenia z zewnątrz, którymi osłabione wojska na wschodnim brzegu Dońca próbowały wyjść naprzeciw okrążonym, nie przyniosły skutku. Front zewnętrzny był zbyt słaby. Większość odwodów zużyto w natarciu na Charków i w nieudanym przeciwnatarciu z 18–19 maja, a Niemcy zdążyli już przerzucić na zewnętrzną ścianę kotła kolejne dywizje.

Próby przebicia się

25 maja okrążeni podjęli pierwszą wielką próbę przebicia się na wschód, w kierunku Dońca. Szli nocą i za dnia, masami, często bez wsparcia artylerii. Gen. Hubert Lanz, dowódca niemieckiej 1 Dywizji Górskiej, której pozycje znalazły się na drodze ataku, pisał w raporcie, że przez dwie noce dziesiątki tysięcy Rosjan z czołgami, działami i pojazdami wszelkiego rodzaju falami szturmowały jego linie. Niemieccy obserwatorzy z okolicznych wzgórz kierowali na zatłoczone drogi i jary ogień artylerii, a za dnia lotnictwo atakowało kolumny bombami odłamkowymi. Drogi między Krutojarką a Fedorówką, którymi próbowały przejść resztki wojsk, zapchały spalone pojazdy i ciała zabitych. Feldmarsz. Fedor von Bock, dowódca Grupy Armii „Południe”, przyglądał się tym walkom ze wzgórza koło Łozowienki.

W tych dniach zginęła prawie cała kadra dowódcza okrążonych wojsk. 25 maja pod Łozowienką zginął Podłas, 26 maja Kostienko i Bobkin, 27 maja Gorodnianski. Według części relacji niektórzy z nich, by nie dostać się do niewoli, odebrali sobie życie, ale okoliczności ich śmierci nie są w pełni wyjaśnione. Do niewoli trafił m.in. dowódca 6 Korpusu Kawalerii gen. mjr Aleksandr Noskow. Niewielkiej części wojsk, w tym grupie pancernej złożonej z resztek kilku brygad i korpusów pancernych, udało się przebić w rejonie wsi Czepiel i przejść na wschodni brzeg Dońca. Według rosyjskich opracowań z „pułapki barwienkowskiej” wyszła najwyżej jedna dziesiąta okrążonych. Amerykański historyk David Glantz szacuje ich liczbę na około 22 tysiące.

28 maja Timoszenko formalnie zakończył operację. Pojedyncze grupy próbowały się przebijać jeszcze do 29–31 maja, ale bitwa była już rozstrzygnięta.

Bilans

Pod 31 maja niektóre kalendaria wymieniają „ogromne sukcesy niemieckie” pod Charkowem i okrążenie kilku armii radzieckich. W rzeczywistości walki w kotle dobiegły wtedy końca, a okrążenie, zamknięte 22–23 maja, było już tylko sprzątaniem pola bitwy. Niemieckie komunikaty z końca maja ogłosiły wzięcie około 239 tysięcy jeńców oraz zniszczenie lub zdobycie około 1250 czołgów i ponad 2000 dział. Radzieckie dane opublikowane po latach przez zespół gen. Grigorija Kriwoszejewa podają dla całej operacji charkowskiej (12–29 maja) straty w wysokości 277 190 ludzi, w tym 170 958 zabitych, zmarłych, zaginionych i wziętych do niewoli. Wcześniejsze radzieckie zestawienie mówiło o około 267 tysiącach strat, w tym ponad 207 tysiącach wziętych do niewoli i zaginionych. Różnice wynikają z odmiennego zakresu i sposobu liczenia, a radzieckie statystyki „strat bezpowrotnych” obejmują zarówno poległych, jak i jeńców. Niemieckie straty w całej bitwie szacuje się na około 20 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.

Armia Czerwona straciła na kierunku południowo-zachodnim trzy armie, kilka korpusów pancernych i kawalerii oraz setki czołgów, które miały być odwodem na lato. Razem z klęską na Krymie, gdzie w dniach od 8 do 20 maja operacja „Trappenjagd” zniszczyła Front Krymski, był to najcięższy cios, jaki Armia Czerwona poniosła od jesieni 1941 roku.

Czyja wina

Odpowiedzialność za klęskę stała się po wojnie przedmiotem sporu, w którym każdy z uczestników bronił siebie. Stalin zgodził się na ofensywę wbrew Sztabowi Generalnemu, który zalecał przejściową obronę strategiczną. Timoszenko, szef jego sztabu gen. Iwan Bagramian i członek rady wojennej kierunku Nikita Chruszczow przekonywali go, że natarcie się uda, i zlekceważyli zgrupowanie Kleista na południowej ścianie występu. Gen. Aleksandr Wasilewski, pełniący obowiązki szefa Sztabu Generalnego, wspominał, że 17 i 18 maja proponował Stalinowi wstrzymanie ofensywy i zwrot 6 Armii przeciw Kleistowi, ale Stalin odrzucał to, powołując się na uspokajające meldunki z dowództwa kierunku. Chruszczow, który według Wasilewskiego zadzwonił do Stalina za pośrednictwem Gieorgija Malenkowa, usłyszał tę samą odmowę.

Stalin nie ukarał Timoszenki i Chruszczowa tak, jak karał dowódców w 1941 roku. Jedynym, który stracił stanowisko, był Bagramian, przeniesiony z dowództwa kierunku i frontu na szefa sztabu 28 Armii. W piśmie do rady wojennej Frontu Południowo-Zachodniego z 26 czerwca 1942 roku Stalin porównał jednak klęskę do katastrofy armii Rennenkampfa i Samsonowa w Prusach Wschodnich w 1914 roku i dodał, że gdyby kraj dowiedział się o niej w pełni, „z utratą 18–20 dywizji”, z jej dowódcami „postąpiono by bardzo surowo”. Chruszczow w 1956 roku, w referacie „O kulcie jednostki i jego następstwach”, przedstawił Charków jako przykład wojskowej niekompetencji Stalina, który miał odrzucić prośbę o przerwanie operacji. Marsz. Gieorgij Żukow w swoich wspomnieniach przypisał winę zarówno Stalinowi, jak i dowództwu kierunku. Dziś historycy na ogół uznają, że zawiodły obie strony: Stawka, która zgodziła się na ofensywę z wąskiego występu bez osłony skrzydeł, i dowództwo Timoszenki, które zbyt długo nie chciało uznać niebezpieczeństwa.

Miejsce w wojnie

Kocioł pod Barwienkowem bywa nazywany ostatnią zwycięską dla Wehrmachtu wielką bitwą okrążającą tej wojny. Niemcy osiągnęli to, co dyrektywa nr 41 wyznaczyła jako cel działań wstępnych: występ pod Izium zniknął, a fronty Południowo-Zachodni i Południowy straciły większość odwodów przed letnią ofensywą. Klęska zbiegła się w czasie z rozmowami Wiaczesława Mołotowa w Londynie. 24 maja Stalin przystał na traktat z Wielką Brytanią bez postanowień granicznych. Historycy wiążą tę decyzję przede wszystkim ze sprzeciwem amerykańskim, ale wiadomości z Krymu i spod Charkowa nie wzmacniały pozycji Moskwy.

W czerwcu Grupa Armii „Południe” przeprowadziła jeszcze dwie mniejsze operacje, „Wilhelm” pod Wołczańskiem i „Fridericus II” pod Kupiańskiem, które wyrównały front nad Dońcem i Oskołem. 28 czerwca ruszyła operacja „Fall Blau”. Osłabione wojska radzieckie nie zdołały jej zatrzymać nad Dońcem ani nad Donem, a w lipcu Niemcy zajęli Woroneż i Rostów. 28 lipca Stalin wydał rozkaz nr 227, znany jako „Ani kroku wstecz!”, który wprowadzał oddziały zaporowe i karne kompanie. 23 lipca Stalin odwołał Timoszenkę z dowództwa Frontu Stalingradzkiego, a 6 Armia Paulusa, która w maju zamknęła kocioł pod Barwienkowem, poszła na Stalingrad. Jesienią sama znalazła się w okrążeniu i w lutym 1943 roku skapitulowała. Klęska pod Charkowem nauczyła jednak radzieckie dowództwo ostrożności. Latem 1942 roku Armia Czerwona częściej się cofała, niż dawała się okrążać, i wielkie kotły zapowiadane w dyrektywie nr 41 się nie zamknęły.