Eisenhower naczelnym dowódcą w Afryce Północnej

11 lutego 1943 roku gen. broni Dwight Eisenhower otrzymał czwartą gwiazdkę i stopień pełnego generała armii amerykańskiej. Tego samego dnia Połączony Komitet Szefów Sztabów potwierdził go jako głównodowodzącego sił alianckich w Afryce Północnej i zatwierdził nową strukturę dowodzenia, uzgodnioną w styczniu na konferencji w Casablance: pod amerykańskim dowódcą naczelnym siłami lądowymi, lotnictwem i flotą mieli kierować Brytyjczycy. Kilka dni wcześniej, według kronik wydarzeń 8 lutego, do Afryki Północnej dotarło dowództwo amerykańskiego VI Korpusu, które miało przygotowywać następne desanty.

Wbrew często powtarzanemu skrótowi Eisenhower nie został wtedy wybrany na dowódcę wojsk alianckich w Europie. W lutym 1943 roku chodziło wyłącznie o teatr śródziemnomorski: o dokończenie walk w Tunezji i o planowaną inwazję na Sycylię. Dowództwo inwazji na Francję powierzono mu dopiero w grudniu 1943 roku.

Od „Torch” do Casablanki

Eisenhower przyjechał do Londynu w czerwcu 1942 roku jako mało znany generał dywizji ze sztabu w Waszyngtonie. W lipcu otrzymał stopień generała broni (trzy gwiazdki), a w sierpniu został dowódcą operacji „Torch”. 8 listopada 1942 roku wojska amerykańskie i brytyjskie wylądowały w Maroku i Algierii. Eisenhower kierował nimi z Allied Force Headquarters (AFHQ), najpierw w Gibraltarze, a potem w Algierze. Był to pierwszy w tej wojnie wspólny sztab, w którym oficerowie obu armii pracowali obok siebie na każdym szczeblu.

Pierwsze miesiące nie przyniosły mu chwały. Porozumienie z admirałem François Darlanem, dotychczasowym współpracownikiem Niemców, szybko przerwało opór wojsk Vichy, ale w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych wywołało oburzenie. Kłopot zniknął dopiero po zamachu na Darlana 24 grudnia, a jego miejsce zajął gen. Henri Giraud. Zawiódł też wyścig do Tunisu: Niemcy przerzucili do Tunezji wojska drogą powietrzną i morską, a słaba brytyjska 1 Armia gen. Kennetha Andersona utknęła w zimowym błocie po walkach pod Tebourbą i o Longstop Hill. Sam Eisenhower przyznawał, że jego sztab zajmował się zbyt wieloma sprawami politycznymi, a za mało frontem.

Brytyjscy dowódcy, zwłaszcza szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke, uważali go za zdolnego koordynatora, ale niedoświadczonego dowódcę polowego. Na konferencji w Casablance (14–24 stycznia 1943) znaleźli rozwiązanie, które zadowalało obie strony. Amerykanin miał pozostać głównodowodzącym, co odpowiadało rosnącemu udziałowi Stanów Zjednoczonych w wojnie i wymaganiom amerykańskiej opinii publicznej. Bezpośrednie kierowanie operacjami przejmowali jednak doświadczeni Brytyjczycy. Gdy 8 Armia gen. Bernarda Montgomery’ego wkroczy do Tunezji, miała wejść w skład sił Eisenhowera.

Czwarta gwiazdka

Awans z 11 lutego miał przede wszystkim znaczenie praktyczne. Jako generał broni Eisenhower był niższy stopniem od podwładnych, których przydzielono mu w Casablance: gen. Harold Alexander był pełnym generałem, a adm. Andrew Cunningham – admirałem floty. Szef sztabu armii amerykańskiej gen. George Marshall, który od początku popierał Eisenhowera, przeforsował awans, by głównodowodzący nie ustępował rangą nikomu w swojej kwaterze. Był to stopień tymczasowy, nadany w Armii Stanów Zjednoczonych na czas wojny; stały stopień Eisenhowera w armii regularnej był wciąż znacznie niższy. Prezydent Franklin Delano Roosevelt w Casablance – według relacji uczestników – początkowo nie chciał o nim słyszeć, dopóki z Tunezji nie nadejdą dobre wieści, ale ostatecznie ustąpił.

W tych samych dniach budowano nowe dowództwa. 10 lutego AFHQ przejęło zwierzchnictwo nad 8 Armią, która po odwrocie Rommla na linię Mareth przekraczała granicę libijsko-tunezyjską. Alexander, dotąd głównodowodzący na Bliskim Wschodzie, został zastępcą Eisenhowera i dowódcą nowej 18 Grupy Armii, obejmującej brytyjską 1 Armię, 8 Armię, amerykański II Korpus gen. Lloyda Fredendalla i francuski XIX Korpus. Formalnie objął ją 19–20 lutego. Główny marszałek lotnictwa Arthur Tedder stanął 17 lutego na czele Śródziemnomorskiego Dowództwa Lotniczego (Mediterranean Air Command), które połączyło lotnictwo amerykańskie i brytyjskie od Maroka po Egipt. Cunningham, od listopada dowódca morski operacji „Torch”, 20 lutego ponownie został głównodowodzącym Floty Śródziemnomorskiej i dowódcą morskim całego teatru.

Powstał w ten sposób model, który Eisenhower stosował do końca wojny: on sam odpowiadał za strategię, politykę i współpracę sojuszników, a trzej dowódcy rodzajów sił – lądowych, powietrznych i morskich – prowadzili operacje. Krytycy po stronie amerykańskiej zwracali uwagę, że Brytyjczycy zajęli wszystkie kluczowe stanowiska wykonawcze. Brooke, jeden z autorów tego rozwiązania, zanotował w dzienniku, że Eisenhowera „wypchnięto w stratosferę” naczelnego dowództwa, a prowadzenie walk powierzono ludziom z większym doświadczeniem. Eisenhower był świadomy tych opinii, ale przyjął układ bez sprzeciwu – uważał, że jedność sojuszu jest ważniejsza niż narodowe ambicje, i nie tolerował w swoim sztabie narodowych animozji.

VI Korpus w Afryce Północnej

Równocześnie do Afryki Północnej napływały nowe amerykańskie dowództwa. Kroniki wydarzeń podają, że 8 lutego 1943 roku przybył tam VI Korpus. Precyzyjną datę trudno potwierdzić w dostępnych opracowaniach, które mówią ogólnie o przerzuceniu korpusu na teatr śródziemnomorski „na początku 1943 roku”; chodziło zresztą o sztab korpusu, a nie o walczące wojska. VI Korpus, wywodzący się z I wojny światowej i ponownie aktywowany w sierpniu 1940 roku w Fort Sheridan w stanie Illinois, od kwietnia 1942 roku dowodzony był przez gen. dyw. Ernesta Dawleya, artylerzystę i bliskiego znajomego gen. Lesleya McNaira, szefa Wojsk Lądowych.

Korpus wszedł w skład 5 Armii, utworzonej 5 stycznia 1943 roku pod dowództwem gen. Marka Clarka, z kwaterą w Wadżdzie we wschodnim Maroku. Armia ta nie uczestniczyła w walkach w Tunezji. Jej zadaniem było szkolenie przybywających z USA dywizji, osłona tyłów na wypadek niemieckiego uderzenia przez Hiszpanię i hiszpańskie Maroko oraz planowanie kolejnych operacji desantowych. Dla Dawleya i jego sztabu luty 1943 roku oznaczał więc początek długich przygotowań. Pierwotnie korpus miał wziąć udział w inwazji na Sycylię, ostatecznie jednak przeznaczono go do lądowania na kontynencie włoskim.

Miejsce w wojnie

Nowa struktura dowodzenia została wystawiona na próbę niemal natychmiast. Kilka dni po awansie Eisenhowera Niemcy uderzyli na Amerykanów pod Sidi Bu Zajd, a następnie w rejonie przełęczy Kasserine, gdzie II Korpus poniósł dotkliwą porażkę. Eisenhower – krytykowany za zbyt pobłażliwe traktowanie Fredendalla – na początku marca zastąpił go gen. George’em Pattonem. Alexander uporządkował front, a 13 maja 1943 roku w Tunezji skapitulowało około 250 tysięcy żołnierzy państw Osi. Ta sama ekipa dowódców – Eisenhower, Alexander, Tedder i Cunningham – przeprowadziła w lipcu inwazję na Sycylię, a we wrześniu lądowanie we Włoszech. VI Korpus Dawleya wylądował 9 września 1943 roku pod Salerno, gdzie niemal został zepchnięty do morza; Dawley stracił potem dowództwo, a korpus walczył jeszcze pod Anzio i w południowej Francji.

Dopiero w grudniu 1943 roku Roosevelt wybrał Eisenhowera – a nie Marshalla – na naczelnego dowódcę inwazji na Europę Zachodnią. W styczniu 1944 roku objął on dowództwo Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych w Londynie. Doświadczenie z Afryki Północnej, zdobyte w lutym 1943 roku, przeniósł tam niemal w całości: Tedder został jego zastępcą, a dowództwo sił lądowych, lotnictwa i floty znów objęli Brytyjczycy. Dlatego luty 1943 roku bywa uznawany za moment, w którym Eisenhower z dowódcy jednej operacji desantowej stał się koalicyjnym wodzem naczelnym.