Zdobycie Palermo

Wieczorem 22 lipca 1943 roku do Palermo, stolicy i największego miasta Sycylii, wjechały amerykańskie czołgi. Krótko po godzinie 19 w pałacu królewskim gen. bryg. Giuseppe Molinero, dowódca obrony portu, poddał miasto gen. mjr. Geoffreyowi Keyesowi, dowódcy Korpusu Tymczasowego amerykańskiej 7 Armii. Późnym wieczorem na czele kolumny pancernej przyjechał do miasta dowódca armii, gen. por. George Patton. W ciągu kilku dni jego wojska przeszły przez całą zachodnią część wyspy, pokonując w górzystym terenie – według amerykańskich zestawień – około 200 kilometrów, i wzięły do niewoli dziesiątki tysięcy żołnierzy, niemal wyłącznie Włochów. Był to najbardziej widowiskowy sukces Amerykanów w czasie kampanii sycylijskiej – i zarazem jeden z jej najbardziej spornych epizodów.

Amerykanie na drugim planie

Po lądowaniu na Sycylii 10 lipca rola 7 Armii była skromna. Dowódca wojsk lądowych, gen. Harold Alexander, przewidział dla niej zadanie osłony lewego skrzydła brytyjskiej 8 Armii, która miała zadać główny cios wzdłuż wschodniego wybrzeża – przez Katanię na Mesynę. 13 lipca, na wniosek gen. Bernarda Montgomery’ego, Alexander przyznał Brytyjczykom także drogę nr 124 przez Vizzini i Caltagirone, dotąd przeznaczoną dla amerykańskiego II Korpusu gen. Omara Bradleya. 45 Dywizja Piechoty musiała zawrócić na wybrzeże i przejść za plecami 1 Dywizji. Amerykańscy dowódcy odebrali to jako dowód, że Brytyjczycy nie traktują ich jak równorzędnego partnera, a Patton szukał okazji, by pokazać, na co stać jego armię.

Pretekstu dostarczyło zwykłe rozpoznanie. 15 lipca Patton utworzył Korpus Tymczasowy pod dowództwem swojego zastępcy, Keyesa: 3 Dywizję Piechoty gen. mjr. Luciana Truscotta, 2 Dywizję Pancerną gen. mjr. Hugh Gaffeya i 82 Dywizję Powietrznodesantową gen. mjr. Matthew Ridgwaya. Formalnie korpus miał tylko poszerzyć przyczółek i zabezpieczyć lewe skrzydło. Patton uzyskał od Alexandra zgodę na „rozpoznanie walką” w kierunku Agrigento, które szybko przerodziło się w regularne natarcie: 16 lipca Rangersi i piechota 3 Dywizji, po walkach z włoskimi bersalierami, zajęli Agrigento, a wkrótce także sąsiedni port Porto Empedocle.

17 lipca Patton poleciał do kwatery Alexandra w Afryce Północnej i uzyskał zgodę na marsz w głąb wyspy, a – jak to przedstawiał – także na zajęcie Palermo. 18 lipca wydał rozkaz, w którym Palermo zostało celem 7 Armii. Gdy następnego dnia Alexander przysłał depeszę ograniczającą to natarcie, szef sztabu Pattona, gen. bryg. Hobart Gay, według amerykańskiej historii oficjalnej najpewniej nie dopuścił, by dotarła do dowódcy; w innych relacjach mowa o depeszy, która „zaginęła w transmisji” i odnalazła się dopiero wtedy, gdy Palermo już padło.

Rajd na Palermo

Po 18 lipca natarcie nabrało rozpędu. 3 Dywizja Truscotta szła piechotą przez nagie, rozpalone słońcem góry, w tempie, które w dywizji nazywano „truchtem Truscotta” – według amerykańskich relacji pokonała około 160 kilometrów w trzy dni. Na lewym skrzydle 82 Dywizja Ridgwaya, wzmocniona pułkiem z 9 Dywizji Piechoty, posuwała się wzdłuż wybrzeża ku rzece Belice. Za nimi szła 2 Dywizja Pancerna, której Keyes powierzył ostatni skok na miasto.

Opór był słaby. Marsz. polny Albert Kesselring już 12–13 lipca uznał zachodnią Sycylię za nie do utrzymania, a 15 Dywizja Grenadierów Pancernych odeszła na wschód, by razem z resztą sił niemieckich bronić przedpola Etny. Na zachodzie zostały głównie włoskie dywizje nadbrzeżne i grupy taktyczne, zdemoralizowane i źle uzbrojone. Niektóre oddziały, jak bersalierzy pod Agrigento czy zgrupowanie gen. Ottorina Schreibera, które 21 lipca osłaniało odwrót, stawiały opór, ale w wielu miejscach Włosi poddawali się bez walki. Pod Castelvetrano do niewoli poszło kilkuset żołnierzy, w Alcamo – 800. Rangersi i piechota wyłapywali ich tysiącami.

22 lipca kolumny amerykańskie zbliżyły się do Palermo z kilku stron. Pierwszy dotarł do przedmieść 7 pułk piechoty z 3 Dywizji; delegacja mieszkańców zgłosiła się do jego stanowiska dowodzenia z propozycją poddania miasta, ale Keyes zastrzegł, że to on przyjmie kapitulację. Dowódca obrony, gen. Marciani, dostał się do niewoli batalionu rozpoznawczego 82 Dywizji, a miasto poddał ostatecznie gen. bryg. Molinero, który razem z Keyesem i Gaffeyem wjechał do Palermo; formalności dopełniono w pałacu królewskim. Patton wjechał do Palermo w nocy, a relacje mówią o tłumach mieszkańców, które witały Amerykanów – miasto miało za sobą miesiące alianckich bombardowań, a niechęć do wojny i do faszystowskiego reżimu była na Sycylii powszechna.

Port w Palermo, cel całej operacji, był poważnie zniszczony przez wcześniejsze naloty i niemieckie wyburzenia. Saperzy usunęli zatopione jednostki i gruz na tyle szybko, że 28 lipca weszły do niego pierwsze statki zaopatrzeniowe z Afryki Północnej. 23 lipca 82 Dywizja zajęła Trapani i Marsalę na zachodnim krańcu wyspy, a 45 Dywizja z II Korpusu wyszła na północne wybrzeże pod Termini Imerese, odcinając nadmorską drogę na wschód. Według amerykańskiej historii oficjalnej Korpus Tymczasowy stracił w całej operacji 272 ludzi (57 zabitych, 170 rannych, 45 zaginionych), wziął do niewoli około 53 tysięcy żołnierzy Osi i zabił lub ranił kolejne 2,9 tysiąca.

Sukces czy objazd?

Wartość wojskowa rajdu od początku budziła spory. Krytycy – wśród nich Bradley, a później wielu historyków – zwracali uwagę, że Amerykanie maszerowali tam, gdzie nie było już Niemców. Jednostki, które mogły realnie bronić Sycylii, cofały się w tym czasie na północny wschód, a dziesiątki tysięcy jeńców to w większości włoscy żołnierze nadbrzeżni, którzy i tak chcieli skończyć z wojną. Zdobycie zachodniej części wyspy nie przybliżało więc w niczym zajęcia Mesyny, a siły zaangażowane w marsz na Palermo mogły – jak twierdzili krytycy – przydać się na kierunku rozstrzygającym. W oczach wielu obserwatorów była to przede wszystkim operacja propagandowa, z której Patton, z jego zamiłowaniem do rozgłosu, doskonale zdawał sobie sprawę.

Obrońcy Pattona wskazywali z kolei, że Palermo dawało 7 Armii własny duży port, uniezależniając ją od zaopatrywania przez plaże, a wyjście na północne wybrzeże pozwoliło jej uderzyć na Mesynę wzdłuż nadmorskiej drogi nr 113. Rajd pokazał także – sojusznikom, przeciwnikom i samym Amerykanom – że armia, której Brytyjczycy po porażce na przełęczy Kasserine nie dowierzali, potrafi prowadzić szybkie działania manewrowe. Prasa w Stanach Zjednoczonych okrzyknęła Pattona bohaterem.

Tymczasem 8 Armia utknęła. Montgomery’emu nie udało się przebić przez równinę Katanii: po krwawych walkach o most Primosole (14–16 lipca) i nieudanych natarciach z 17–21 lipca musiał przenieść ciężar działań na zachodnie stoki Etny i ściągnąć z Afryki rezerwową 78 Dywizję Piechoty. Niemcy, od 16 lipca kierowani przez gen. Hansa-Valentina Hubego, budowali na przedpolu wulkanu kolejne linie obrony. To sprawiło, że zamiast pierwotnego podziału ról alianci zaczęli wyścig o Mesynę dwiema drogami – Brytyjczycy wzdłuż wschodniego, a Amerykanie wzdłuż północnego wybrzeża.

Dalsze losy

Trzy dni po upadku Palermo, 25 lipca, w Rzymie odsunięto od władzy Benita Mussoliniego; klęska na Sycylii i bezradność wobec nalotów – także tych na Rzym – walnie się do tego przyczyniły. Na wyspie walki trwały jeszcze ponad trzy tygodnie. II Korpus Bradleya stoczył ciężką bitwę o Troinę (31 lipca – 6 sierpnia), a Patton próbował obejść niemieckie pozycje na północnym wybrzeżu niewielkimi desantami z morza, m.in. pod Sant’Agata i Brolo. 17 sierpnia rano amerykańskie patrole weszły do Mesyny, wyprzedzając Brytyjczyków o kilka godzin, ale Niemcy zdążyli już ewakuować na kontynent większość swoich żołnierzy i sprzętu.

Sukces w wyścigu przyćmiły dwa incydenty z 3 i 10 sierpnia, kiedy Patton spoliczkował w szpitalach polowych żołnierzy leczonych z powodu nerwicy frontowej. Gdy sprawa wyszła na jaw, gen. Dwight Eisenhower nakazał mu przeprosić, a Patton na wiele miesięcy stracił dowództwo bojowe – do Normandii, gdzie w 1944 roku poprowadził 3 Armię. Palermo zaś stało się na resztę wojny jednym z najważniejszych alianckich portów zaopatrzeniowych na Morzu Śródziemnym.