Bitwa o Wiedeń

Wieczorem 2 kwietnia 1945 roku radzieckie czołgi wjechały do Wiener Neustadt, zrujnowanego nalotami miasta zakładów lotniczych, położonego niespełna 50 kilometrów na południe od Wiednia. Tego samego dnia wiedeńskie radio zdementowało pogłoski, jakoby stolicę dawnej Austrii ogłoszono miastem otwartym. W ciągu następnych czterech dni wojska 3 Frontu Ukraińskiego marszałka Fiodora Tołbuchina podeszły pod Wiedeń z trzech stron, a 6 kwietnia na jego południowych przedmieściach zaczęły się walki, które po tygodniu zakończyły się zdobyciem miasta.

Początek kwietnia nie był jednak początkiem samej ofensywy. Natarcie, które radziecka historiografia nazywa operacją wiedeńską, trwało już od 16 marca: przełamało front w zachodnich Węgrzech, a 29 marca przekroczyło dawną granicę Austrii w Burgenlandzie. Na początku kwietnia ofensywa weszła w ostatnią fazę – bitwę o samą austriacką stolicę.

Droga na Wiedeń

Do Austrii Armia Czerwona weszła na plecach rozbitej 6 Armii Pancernej SS. Ostatnia wielka ofensywa niemiecka nad Balatonem załamała się w połowie marca, a radzieckie przeciwnatarcie zamieniło odwrót dywizji Waffen-SS w ucieczkę. Wał Południowo-Wschodni, ciąg okopów i rowów przeciwczołgowych kopanych od jesieni 1944 roku przez przymusowych robotników, w tym tysiące węgierskich Żydów, nie miał kto obsadzić. Na całym odcinku od Dunaju po Styrię niemieckie dowództwo dysponowało już tylko resztkami dywizji, batalionami alarmowymi, oddziałami Volkssturmu i szkół wojskowych.

1 kwietnia, po zajęciu Sopronu, Tołbuchin otrzymał nową dyrektywę Stawki: główne siły frontu miały zdobyć Wiedeń i najpóźniej między 12 a 15 kwietnia wyjść na linię Tulln – St. Pölten – Neulengbach, a lewe skrzydło – zająć Gloggnitz, Bruck nad Murą, Graz i Maribor. Według części historyków Józef Stalin celowo powierzył Wiedeń Tołbuchinowi, a nie dowódcy sąsiedniego 2 Frontu Ukraińskiego Rodionowi Malinowskiemu, którego armie nacierały na północ od Dunaju ku Bratysławie i Brnu – sława zdobywcy kolejnej stolicy miała przypaść dowódcy, którego dyktator uważał za mniej niebezpiecznego.

2 kwietnia 9 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany i 39 Gwardyjski Korpus Strzelecki przełamały obronę dywizji „Leibstandarte SS Adolf Hitler” między Walpersbach a Frohsdorfem, a 5 Gwardyjski Korpus Pancerny przekroczył Litawę i do wieczora zajął Wiener Neustadt. Miasto, liczące przed wojną kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców, należało do najczęściej bombardowanych w Austrii: od sierpnia 1943 roku amerykańskie bombowce, najpierw z Afryki Północnej, a potem z Włoch, raz po raz atakowały tutejsze fabryki samolotów, a gdy w 1944 roku naloty objęły także rejon Wiednia, Wiener Neustadt zamieniało się w pole ruin. Na południowym zachodzie 9 Armia Gwardii szła przez Bucklige Welt ku Gloggnitz, na prawym skrzydle 4 Armia Gwardii nacierała przez Eisenstadt i Gramatneusiedl na Schwechat.

Miasto „obszarem obronnym”

Wiedeń, liczący wiosną 1945 roku około 1,5 miliona mieszkańców, był od Anschlussu w 1938 roku drugim co do wielkości miastem III Rzeszy. Do 1944 roku wojna omijała go niemal całkowicie; potem przyszły naloty, a w marcu 1945 roku – uchodźcy z Węgier i kolumny pędzonych na zachód więźniów i robotników przymusowych. Adolf Hitler ogłosił miasto „obszarem obronnym” i zakazał jego oddania. Namiestnik Rzeszy i gauleiter Wiednia Baldur von Schirach udaremniał kolejne inicjatywy wojskowych, którzy chcieli uznać Wiedeń za miasto otwarte, i publicznie wzywał do walki do końca.

Na obrońców nie było jednak sił. Komendant bojowy miasta, generał piechoty Rudolf von Bünau, i dowódca 6 Armii Pancernej SS Josef „Sepp” Dietrich zgadzali się, że obrona nie ma szans, spierali się tylko o jej sposób. Według austriackich szacunków w samym mieście walczyło najwyżej 20 tysięcy żołnierzy niemieckich, a w Lesie Wiedeńskim – około 8 tysięcy. Armia Dietricha miała w tym rejonie zaledwie około pięćdziesięciu sprawnych czołgów i dział szturmowych. Na południu stały 2 Dywizja Pancerna SS „Das Reich” i 3 Dywizja Pancerna SS „Totenkopf”, na wschodzie – 6 Dywizja Pancerna Wehrmachtu. Lukę uzupełniano oddziałami Volkssturmu i Hitlerjugend, a działa przeciwlotnicze z betonowych Flaktürme przestawiono do strzelania do celów naziemnych. Radzieckie armie nacierające na Wiedeń liczyły – według szacunków przytaczanych w literaturze austriackiej – około 400 tysięcy żołnierzy; przewaga wynosiła co najmniej dziesięć do jednego.

7 kwietnia Hitler odwołał dowódcę Grupy Armii Południe generała Otto Wöhlera i zastąpił go generałem pułkownikiem Lotharem Rendulicem, urodzonym w Wiener Neustadt Austriakiem, uchodzącym za specjalistę od obrony do ostatka. Zmiana dowódcy niczego już jednak nie mogła odmienić.

Okrążenie

Tołbuchin nie zamierzał szturmować miasta wyłącznie od czoła. 3 kwietnia 6 Armia Pancerna Gwardii generała Andrieja Krawczenki wyparła 12 Dywizję Pancerną SS „Hitlerjugend” z Bad Vöslau i doszła do Badenu. Tam radzieckie siły się rozdzieliły. 4 kwietnia czołgi Krawczenki skręciły doliną Helenental na północ, przez Las Wiedeński w kierunku Heiligenkreuz i Alland, by obejść Wiedeń od zachodu; 4 i 9 Armia Gwardii kontynuowały natarcie bezpośrednio na miasto, między Inzersdorfem a Schwechat.

6 kwietnia cztery radzieckie kliny doszły do granic miasta od południa. Tego samego dnia 5 Gwardyjski Korpus Pancerny, nie napotykając oporu, wyszedł nad Dunaj pod Tulln i wkroczył do Klosterneuburga, odcinając Wiedeń od zachodu. Na wschodzie, w ramach natarcia Malinowskiego, 46 Armia zaczęła forsować Dunaj między Haslau a Hainburgiem; flotylla dunajska kontradmirała Gieorgija Chołostiakowa przerzuciła w ciągu pięciu dni na północny brzeg ponad 70 tysięcy żołnierzy. Armia ta miała zamknąć pierścień od północy, przez Marchfeld, i odciąć obrońcom drogę odwrotu za rzekę.

Plan „Radetzky”

Zbliżanie się frontu ożywiło austriacki ruch oporu. Pod kryptonimem „O5” – zero i piąta litera alfabetu, czyli „Oe” od Österreich – działała luźna sieć grup konserwatywnych, socjaldemokratycznych i komunistycznych. W sztabie XVII Okręgu Wojskowego w Wiedniu konspirowała grupa oficerów skupionych wokół majora Carla Szokolla, odpowiedzialnego za rozmieszczenie oddziałów zapasowych. Spiskowcy przygotowali plan nazwany na cześć XIX-wiecznego marszałka „Radetzky”: w chwili radzieckiego ataku podporządkowane im jednostki miały opanować kluczowe punkty miasta, nie dopuścić do wysadzenia mostów i zakładów, czego wymagał hitlerowski rozkaz Nerona, i otworzyć Armii Czerwonej drogę od zachodu, tak by oszczędzić Wiedniowi walk ulicznych. Ironią losu Bünau, nieświadomy roli Szokolla, wyznaczył go na swojego oficera łącznikowego.

Na początku kwietnia dwaj wysłannicy spisku, starszy sierżant Ferdinand Käs i kapral Johann Reif, przeszli przez linię frontu i w kwaterze Tołbuchina w Hochwolkersdorfie uzgodnili z radzieckim dowództwem kierunki natarcia i umówione sygnały. Plan został jednak zdradzony, a 6 kwietnia gestapo i żandarmeria zaczęły aresztować spiskowców; Szokollowi udało się ukryć. Rola ruchu oporu w zdobyciu Wiednia jest w historiografii sporna. Część badaczy, zwłaszcza związanych z austriackim środowiskiem dokumentacji ruchu oporu, uważa, że spiskowcy przyczynili się do skierowania radzieckiego natarcia od zachodu i ocalenia części miasta. Inni, jak historyk wojskowości Manfried Rauchensteiner, podkreślają, że Armia Czerwona i tak planowała obejście Wiednia, a zdrada sparaliżowała akcję, zanim się zaczęła.

Równolegle rozgrywała się sprawa polityczna. W Gloggnitz – mieście, przez które szła 9 Armia Gwardii – mieszkał siedemdziesięcioczteroletni Karl Renner, pierwszy kanclerz republiki z lat 1918–1920. Na początku kwietnia sam zgłosił się do radzieckiego dowództwa, by interweniować w sprawie grabieży, i zaoferował pomoc przy odbudowie państwa austriackiego. Przewieziono go do sztabów 9 Armii Gwardii i 3 Frontu Ukraińskiego, a Moskwa szybko uznała, że stary socjaldemokrata może stanąć na czele rządu. Jeszcze w trakcie walk o Wiedeń radzieckie dowództwo w odezwach do mieszkańców zapewniało, że Armia Czerwona nie przychodzi zdobywać austriackiej ziemi, lecz wyzwolić kraj, zgodnie z deklaracją ministrów spraw zagranicznych z konferencji moskiewskiej z 1943 roku, która uznała Anschluss za nieważny.

Pierwsze dni walk w mieście

Walki w samym Wiedniu zaczęły się 6 kwietnia na południowych przedmieściach. 39 Gwardyjski Korpus Strzelecki wyparł dywizję „Das Reich” przez Mödling ku Hetzendorfowi i Vösendorfowi, a oddziały 4 Armii Gwardii wdarły się do dzielnicy Simmering i 7 kwietnia, po zajęciu Schwechat, przebiły się do Dunaju. Tego samego dnia zachodni klin radziecki doszedł do granic miasta i ruszył wzdłuż linii Kolei Zachodniej ku śródmieściu. Od 7 do 9 kwietnia najcięższe boje toczyły się o Arsenał – rozległy kompleks dawnych koszar i warsztatów zbrojeniowych, broniony przez oddziały „Totenkopf”, gdzie atakujący ponieśli wysokie straty. 8 kwietnia Niemcy wycofali na północny brzeg Dunaju świeżą Dywizję Grenadierów Pancernych „Führer”, przybyłą zaledwie dwa dni wcześniej, by powstrzymać 46 Armię, a 9 kwietnia wysadzili dwa mosty kolejowe na Dunaju. Tego dnia oddziały nacierające przez Las Wiedeński doszły do Sievering, Grinzing i Nußdorfu.

Dla mieszkańców pierwsze dni walk oznaczały życie w piwnicach, bez wody i prądu, pod ostrzałem artylerii i w strachu przed obiema stronami. Doraźne sądy SS i Wehrmachtu skazywały na śmierć dezerterów i ludzi wywieszających białe flagi, a wśród ludności krążyły pogłoski o tym, co działo się w zajętych przez Armię Czerwoną miejscowościach Burgenlandu i Dolnej Austrii, gdzie dochodziło do grabieży i gwałtów na masową skalę.

Co przyniosły kolejne dni

Bitwa o Wiedeń trwała tydzień. Opór obrońców, ściśniętych w śródmieściu, w Leopoldstadt i przy ostatnim nienaruszonym moście na Dunaju, załamał się 13 kwietnia, kiedy radzieccy spadochroniarze i piechota zdobyli most Reichsbrücke. W ciągu tych dni Wiedeń stracił dach katedry św. Szczepana i większość mostów, a trzech oficerów spisku Szokolla zostało publicznie powieszonych. Upadek miasta zamknął w praktyce operację wiedeńską i otworzył Armii Czerwonej drogę do St. Pölten i doliny Dunaju, a Stalinowi dał przewagę w rozgrywce o powojenną Austrię: rząd Rennera powstał pod radziecką kuratelą, zanim zachodni alianci weszli do kraju.

Dla Rzeszy był to kolejny cios w chwili, gdy na wszystkich frontach waliła się obrona. 6 Armia Pancerna SS, której Hitler w marcu powierzył obronę ostatnich złóż ropy i drogi do Austrii, nie zdołała utrzymać nawet Wiednia; jej resztki cofały się w Lesie Wiedeńskim i ku Alpom, gdzie walczyły aż do kapitulacji. Ponad dwa miesiące wcześniej, po oblężeniu Budapesztu, padła stolica Węgier – teraz w ręce radzieckie przechodziła druga wielka stolica nad Dunajem, a armie Tołbuchina stanęły u wrót Alp i południowych Czech.