Operacja wiedeńska

Nazwa i daty

Operacją wiedeńską (ros. Wienskaja nastupatielnaja opieracija) historiografia radziecka i rosyjska nazywa ofensywę wojsk 3 Frontu Ukraińskiego marszałka Fiodora Tołbuchina i lewego skrzydła 2 Frontu Ukraińskiego marszałka Rodiona Malinowskiego, prowadzoną od 16 marca do 15 kwietnia 1945 roku przez zachodnie Węgry i wschodnią Austrię aż do Wiednia i dalej. W literaturze niemieckiej i austriackiej te same wydarzenia opisuje się zwykle jako bitwę o Wiedeń (Schlacht um Wien) albo, szerzej, jako „wojnę w Austrii 1945”, przy czym właściwe walki w granicach miasta trwały od 6 do 13 kwietnia.

Datę początkową wyznacza natarcie dwóch armii gwardii na północ od Székesfehérváru, rozpoczęte 16 marca o 15.35 po godzinnym przygotowaniu artyleryjskim – w chwili, gdy niemiecka ofensywa nad Balatonem, operacja „Frühlingserwachen”, już stanęła, a jej wojska nie zdążyły się wycofać. Za koniec operacji radzieckie zestawienia przyjmują 15 kwietnia: dwa dni po upadku Wiednia oddziały 3 Frontu Ukraińskiego doszły do linii, którą wyznaczyła im Stawka, i przeszły do obrony, a walki w Lesie Wiedeńskim, pod St. Pölten i w Styrii zamieniły się w powolne przesuwanie frontu, zatrzymane dopiero kapitulacją Niemiec. Niektóre opracowania (w tym polska Wikipedia) kończą operację 13 kwietnia, dniem zdobycia miasta.

Operacja wiedeńska była ostatnią wielką operacją Armii Czerwonej na Węgrzech i pierwszą na ziemiach austriackich. Zamknęła kampanię węgierską, rozpoczętą jesienią 1944 roku walkami pod Debreczynem i oblężeniem Budapesztu, i przesądziła o tym, że to wojska radzieckie, a nie zachodni alianci, zajęły stolicę Austrii. Miała też wymiar polityczny wykraczający poza pole bitwy: jeszcze w czasie walk w Wiedniu Moskwa zdecydowała, kto stanie na czele odrodzonego państwa austriackiego.

Tło

Austria nie istniała jako państwo od marca 1938 roku, kiedy po Anschlussie włączono ją do III Rzeszy jako tzw. Ostmark, a później podzielono na „okręgi Rzeszy Alpejskie i Naddunajskie”. Wiedniem jako namiestnik Rzeszy i gauleiter rządził od 1940 roku Baldur von Schirach, odpowiedzialny między innymi za deportacje wiedeńskich Żydów. Na konferencji moskiewskiej w październiku 1943 roku ministrowie spraw zagranicznych ZSRR, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych uznali Anschluss za nieważny i zapowiedzieli odbudowę wolnej Austrii, nazywając ją „pierwszym wolnym krajem, który padł ofiarą agresji Hitlera”, ale zarazem przypominając jej odpowiedzialność za udział w wojnie po stronie Niemiec. O tym, kto i jak zajmie kraj, przed wiosną 1945 roku nie zdecydowano: nawet na konferencji jałtańskiej nie ustalono stref okupacyjnych Austrii. Kto pierwszy wejdzie do Wiednia, ten miał zyskać przewagę w rozmowach o przyszłości kraju.

Od wiosny 1944 roku Austria przestała być „schronem przeciwlotniczym Rzeszy”: alianckie bombowce z baz we Włoszech atakowały Wiedeń, Wiener Neustadt i rafinerie, a do marca 1945 roku miasto przeżyło kilkadziesiąt nalotów. Jednocześnie od jesieni 1944 roku wzdłuż dawnej granicy węgiersko-austriackiej budowano umocnienia tzw. Wału Południowo-Wschodniego (Südostwall), przy których w nieludzkich warunkach pracowali, ginęli i byli mordowani węgierscy Żydzi wydani Niemcom przez reżim Ferenca Szálasiego.

Po upadku Budapesztu 13 lutego 1945 roku Stawka dyrektywą nr 11027 z 17 lutego poleciła Malinowskiemu i Tołbuchinowi przygotować natarcie na Bratysławę, Brno i Wiedeń. Główny ciężar miał spaść na prawe skrzydło 3 Frontu Ukraińskiego, wzmocnione przekazaną z odwodu Stawki 9 Armią Gwardii generała Wasilija Głagolewa – świeżą, złożoną w znacznej części z dawnych dywizji powietrznodesantowych. Termin wyznaczono na połowę marca.

Plan pokrzyżował Adolf Hitler, który – wbrew radom części generałów – skierował na Węgry 6 Armię Pancerną SS Josefa „Seppa” Dietricha, wycofaną z Ardenów, zamiast rzucić ją nad Odrę. Chodziło o utrzymanie ostatnich złóż ropy naftowej dostępnych Rzeszy – wokół Nagykanizsy na Węgrzech i Zistersdorfu w Austrii – i o osłonę Wiednia. Operacja „Frühlingserwachen”, rozpoczęta 6 marca, posunęła się w błocie między Balatonem a Velencei zaledwie o kilkadziesiąt kilometrów do kanału Sió i 15 marca utknęła. Tołbuchin odparł ją siłami obronnymi, nie sięgając po 9 Armię Gwardii – Stawka zabroniła użycia jej w obronie i zachowała ją do kontrnatarcia. Kiedy więc 16 marca ruszyła ofensywa radziecka, niemieckie zgrupowanie pancerne tkwiło głęboko w wysuniętym klinie na południe od Székesfehérváru, a jego północne skrzydło osłaniały słabe dywizje węgierskiej 3 Armii.

Siły i plany

Na głównym kierunku 3 Front Ukraiński wystawił 4 Armię Gwardii generała Nikanora Zachwatajewa i 9 Armię Gwardii, które miały uderzyć z rejonu na północ od Székesfehérváru przez wzgórza Vértes na południowy zachód, odciąć niemieckie wojska stłoczone między Balatonem a jeziorem Velencei i rozbić 6 Armię Pancerną SS. Wieczorem 16 marca Stawka przekazała Tołbuchinowi z sąsiedniego frontu 6 Armię Pancerną Gwardii generała Andrieja Krawczenki, która miała stać się pięścią pościgu. Dalej na południe stały 26, 27 i 57 Armia oraz 1 Armia Bułgarska – Bułgaria od września 1944 roku walczyła po stronie aliantów. Z powietrza front wspierała 17 Armia Powietrzna.

Lewe skrzydło 2 Frontu Ukraińskiego, czyli 46 Armia generała Aleksandra Pietruszewskiego z 2 Gwardyjskim Korpusem Zmechanizowanym, miało nacierać prawym brzegiem Dunaju przez Komárom i Győr ku Wiedniowi, wspierane przez Dunajską Flotyllę Wojenną kontradmirała Gieorgija Chołostiakowa. Reszta frontu Malinowskiego – 7 Armia Gwardii Michaiła Szumiłowa, 53 Armia, grupa konno-zmechanizowana Issy Plijewa i walczące u jej boku wojska rumuńskie – 25 marca rozpoczęła na północ od Dunaju osobną operację bratysławsko-brneńską. Według radzieckiego zestawienia statystycznego (G. Kriwoszejew) w operacji wiedeńskiej wzięło udział 644 700 żołnierzy Armii Czerwonej i 100 900 Bułgarów.

Po stronie niemieckiej front od Drawy po Dunaj trzymała Grupa Armii Południe generała piechoty Ottona Wöhlera. Na jej północnym skrzydle, u podnóża gór Vértes, stały 6 Armia generała Hermanna Balcka z podporządkowanymi jej oddziałami węgierskiej 3 Armii, w klinie nad Balatonem – 6 Armia Pancerna SS z czterema dywizjami pancernymi SS (1 „Leibstandarte”, 2 „Das Reich”, 9 „Hohenstaufen”, 12 „Hitlerjugend”), na południe od jeziora – 2 Armia Pancerna generała Maximiliana de Angelisa, a za Dunajem – 8 Armia. Radzieckie szacunki mówią o około 410 tysiącach żołnierzy, 700 czołgach i działach szturmowych oraz 700 samolotach, ale po dziesięciu dniach „Frühlingserwachen” niemieckie dywizje pancerne były w rzeczywistości wykrwawione: wiele z nich miało po kilkanaście, kilkadziesiąt sprawnych wozów, a brak paliwa paraliżował ruchy. Węgierskie jednostki, zdemoralizowane klęską i upadkiem Budapesztu, w znacznej części nie chciały już walczyć.

Niemcy nie mieli rezerw. Hitler zabraniał odwrotu, a dowódcy w terenie wiedzieli, że za plecami mają tylko nieukończone umocnienia na granicy Rzeszy. Obronę Wiednia powierzono później generałowi piechoty Rudolfowi von Bünauowi jako komendantowi bojowemu miasta, a jako siłę główną – II Korpusowi Pancernemu SS Wilhelma Bittricha.

Przełamanie w zachodnich Węgrzech (16–28 marca)

Pierwszy dzień nie przyniósł rozstrzygnięcia. Zaskoczeni ogniem artylerii obrońcy na niektórych odcinkach początkowo nie stawiali oporu, ale szybko obsadzili pozycje pośrednie w lesistych wzgórzach Vértes i do zmierzchu armie gwardii wbiły się w ich obronę zaledwie na 3–7 kilometrów. Przegrupowanie 6 Armii Pancernej Gwardii zajęło kilka dni, a Niemcy wykorzystali ten czas: Dietrich, wbrew pierwotnym rozkazom, zaczął wyciągać swoje dywizje z balatońskiego klina, a 6 Armia broniła Székesfehérváru jako zawiasu, wokół którego mógł się odbyć odwrót.

Po kilku dniach ciężkich walk rozdzielone węgierskie i niemieckie jednostki na północnym skrzydle zaczęły się cofać, a radzieckie kolumny pancerne skręciły na południowy zachód, ku Várpalocie i Veszprému. 6 Armia Pancerna SS uniknęła okrążenia, przeciskając się przez wąski korytarz między Balatonem a górami Bakony, ale porzuciła w nim znaczną część ciężkiego sprzętu. Székesfehérvár padł 22 marca, Veszprém dzień później. Tego samego dnia, 23 marca, Stawka zatwierdziła dalszy plan: główne siły 3 Frontu Ukraińskiego (4 i 9 Armia Gwardii oraz 6 Armia Pancerna Gwardii) miały iść na północny zachód przez Pápę na Sopron, 26 Armia na Szombathely, 27 Armia na Zalaegerszeg, a 57 Armia z Bułgarami – na roponośny rejon Nagykanizsy.

Klęska nad Balatonem wywołała furię Hitlera. Według powszechnie przytaczanych relacji dyktator, przekonany, że Waffen-SS go zawiodła, polecił pod koniec marca odebrać dywizjom SS, w tym jego własnej „Leibstandarte”, opaski z nazwami jednostek noszone na rękawach. Dietrich miał odmówić przekazania tego rozkazu podkomendnym; sprawa ta, związana jeszcze z operacją „Frühlingserwachen”, była symptomem rozpadu zaufania między Hitlerem a jego wojskiem w ostatnich tygodniach wojny.

Niemcy próbowali zatrzymać pościg na rzece Rabie, na której zachodnim brzegu przygotowano pozycje obronne, ale radzieckie dywizje sforsowały ją z marszu. 46 Armia, nacierająca od 17 marca wzdłuż Dunaju, okrążyła i zniszczyła niemiecko-węgierskie zgrupowanie w rejonie Tata i Esztergomu, a 28 marca zajęła Komárom i Győr; do 30 marca zlikwidowano ostatni niemiecki przyczółek na prawym brzegu Dunaju naprzeciw Komárna. Front Grupy Armii Południe przestał istnieć jako ciągła linia: 6 Armia Pancerna SS cofała się ku Sopronowi i Eisenstadt, 6 Armia z resztkami węgierskiej 3 Armii przez Szentgotthárd ku Styrii. Szálasi i resztki jego rządu pod koniec marca opuścili Węgry i schronili się w Austrii.

Wejście do Austrii i koniec walk na Węgrzech (29 marca – 4 kwietnia)

29 marca o 11.05, według austriackich ustaleń, czołgi 6 Armii Pancernej Gwardii przekroczyły ówczesną granicę Rzeszy pod Klostermarienbergiem w powiecie Oberpullendorf w Burgenlandzie. Tego samego dnia padły Kőszeg i Szombathely, a na lewym skrzydle frontu do natarcia na Nagykanizsę ruszyły 57 Armia i Bułgarzy. Umocnienia Wału Południowo-Wschodniego, budowane wysiłkiem przymusowych robotników, w tym tysięcy węgierskich Żydów, zostały przełamane w ciągu kilku dni, bo nie było ich kim obsadzić. Za cofającymi się Niemcami szły też kolumny ewakuowanych robotników przymusowych: część z nich pędzono w marszach śmierci ku Mauthausen, a strażnicy – esesmani, członkowie Volkssturmu i Hitlerjugend – mordowali słabnących i niezdolnych do marszu. Do największych zbrodni na terenie Burgenlandu i Styrii w tych tygodniach należały masakry w Deutsch Schützen i Rechnitz w Burgenlandzie oraz na przełęczy Präbichl pod Eisenerz w Styrii.

Korpusy 6 Armii Pancernej Gwardii skręciły na północ, ku Wiener Neustadt i Mattersburgowi, osłaniane z prawej przez 4 Armię Gwardii, idącą przez Eisenstadt na Schwechat, a z lewej przez 9 Armię Gwardii, która przez Bucklige Welt kierowała się ku Gloggnitz. Sopron zajęto 1 kwietnia. Tego dnia nowa dyrektywa Stawki nakazała głównym siłom Tołbuchina zdobyć stolicę Austrii i najpóźniej 12–15 kwietnia dojść do linii Tulln – St. Pölten – Neulengbach, a armiom lewego skrzydła – zająć Gloggnitz, Bruck, Graz i Maribor. 2 kwietnia, po przełamaniu frontu 1 Dywizji Pancernej SS między Walpersbach a Frohsdorfem, wojska radzieckie weszły do Wiener Neustadt, zrujnowanego wcześniej przez alianckie naloty; tego samego dnia radio wiedeńskie zdementowało pogłoski, że Wiedeń ogłoszono miastem otwartym. Na południe od Balatonu kawaleria 5 Gwardyjskiego Korpusu Kawalerii wyszła na tyły niemieckiej obrony i umożliwiła zajęcie Nagykanizsy z polami naftowymi, zanim Niemcy zdołali je zniszczyć.

Radziecki komunikat ogłosił 4 kwietnia, że Węgry zostały całkowicie oczyszczone z Niemców; za ostatnią zajętą miejscowość uznawano przygraniczne Nemesmedves. Dzień 4 kwietnia obchodzono w komunistycznych Węgrzech jako święto wyzwolenia. Historycy węgierscy zwracają uwagę, że była to data umowna – drobne walki w zachodnich zakątkach kraju trwały jeszcze kilka dni, a samo słowo „wyzwolenie” dla wielu Węgrów oznaczało początek nowej okupacji, grabieży i deportacji do pracy przymusowej w ZSRR. Także 4 kwietnia wojska 2 Frontu Ukraińskiego, nacierające w ramach operacji bratysławsko-brneńskiej, zajęły Bratysławę, stolicę słowackiego państwa księdza Jozefa Tisy, którego rząd uciekł wcześniej na zachód.

Austriacy między frontami: O5, operacja „Radetzky” i Renner

Zbliżanie się frontu ożywiło austriacki ruch oporu. Pod szyldem „O5” (od „Oe” – zero i piąta litera alfabetu – czyli Österreich) działała luźna sieć grup konserwatywnych, socjaldemokratycznych i komunistycznych, a w sztabie XVII Okręgu Wojskowego w Wiedniu – konspiracja oficerów skupionych wokół majora Carla Szokolla. Szokoll, odpowiedzialny za rozmieszczenie oddziałów zapasowych, przygotował plan nazwany „Radetzky”: w chwili radzieckiego ataku podporządkowane spiskowcom jednostki miały opanować kluczowe punkty miasta, nie dopuścić do wysadzenia mostów i zakładów oraz ułatwić Armii Czerwonej wejście do Wiednia od zachodu, tak aby oszczędzić miastu walk ulicznych.

Na początku kwietnia dwaj wysłannicy spisku, starszy sierżant Ferdinand Käs i kapral Johann Reif, przeszli przez linię frontu i w kwaterze Tołbuchina w Hochwolkersdorfie uzgodnili z radzieckim dowództwem kierunki natarcia i sygnały. Plan został jednak zdradzony. 6 kwietnia gestapo i żandarmeria aresztowały kilku spiskowców; majora Karla Biedermanna, kapitana Alfreda Hutha i porucznika Rudolfa Raschkego po doraźnym sądzie powieszono 8 kwietnia na latarniach przy placu Floridsdorfer Spitz, z tabliczkami piętnującymi ich jako zdrajców. Szokollowi udało się ukryć. Rola ruchu oporu w zdobyciu Wiednia jest w historiografii sporna: część autorów, zwłaszcza austriackich badaczy ruchu oporu, uważa, że spiskowcy przyczynili się do skierowania radzieckiego natarcia od zachodu i ocalenia części miasta, inni – jak historyk wojskowości Manfried Rauchensteiner – podkreślają, że Armia Czerwona i tak planowała obejście Wiednia, a zdrada sparaliżowała akcję, zanim się zaczęła.

Równolegle rozgrywała się sprawa polityczna. W Gloggnitz, dokąd naziści skierowali go po Anschlussie, mieszkał siedemdziesięcioczteroletni Karl Renner, pierwszy kanclerz Republiki z lat 1918–1920. Gdy na początku kwietnia do miasteczka weszły wojska radzieckie, Renner sam zgłosił się do miejscowego dowództwa, by interweniować w sprawie plądrowania, i zaoferował gotowość do współpracy przy odbudowie państwa austriackiego. Przewieziono go do sztabów 9 Armii Gwardii i 3 Frontu Ukraińskiego. Józef Stalin, który – według wspomnień radzieckich uczestników – sam dopytywał o los Rennera, zaakceptował go jako szefa rządu, licząc, że starszy socjaldemokrata będzie posłuszną figurą. Renner w liście do Stalina z 15 kwietnia nie szczędził mu pochlebstw, zapewniając, że przyszłość kraju należy do socjalizmu.

Bitwa o Wiedeń (2–13 kwietnia)

Wiedeń, liczący wtedy około 1,5 miliona mieszkańców, został ogłoszony „obszarem obronnym”. Hitler zakazał jego oddania, a Schirach udaremnił kilka prób, podejmowanych przez wojskowych, by uznać go za miasto otwarte. Komendant bojowy generał von Bünau i dowódca 6 Armii Pancernej SS Dietrich byli zgodni co do beznadziejności obrony, spierali się jednak o jej sposób. Według austriackich szacunków w mieście walczyło nie więcej niż 20 tysięcy żołnierzy niemieckich, a w Lesie Wiedeńskim około 8 tysięcy, wspieranych przez Volkssturm, Hitlerjugend i działa przeciwlotnicze z betonowych wież (Flaktürme) przestawione do strzelania do celów naziemnych. Na południowym skraju broniły się 2 Dywizja Pancerna SS „Das Reich” i 3 Dywizja Pancerna SS „Totenkopf”, w Praterze i na wschodzie – 6 Dywizja Pancerna, a od 6 kwietnia – Dywizja Grenadierów Pancernych „Führer”. Sprawnych czołgów i dział szturmowych 6 Armia Pancerna SS miała w tym rejonie zaledwie kilkadziesiąt.

Tołbuchin postanowił okrążyć miasto. 3 kwietnia 6 Armia Pancerna Gwardii wyparła 12 Dywizję Pancerną SS z Bad Vöslau i doszła do Badenu, skąd następnego dnia skręciła doliną Helenental na północ, przez Lasek Wiedeński ku Dunajowi, podczas gdy 4 i 9 Armia Gwardii szły na miasto od południa i wschodu, między Inzersdorfem a Schwechat. 6 kwietnia cztery radzieckie kliny doszły do granic miasta, a na zachodzie 5 Gwardyjski Korpus Pancerny, nie napotykając oporu, wyszedł nad Dunaj pod Tulln i wkroczył do Klosterneuburga. Tego samego dnia 46 Armia Malinowskiego zaczęła forsować Dunaj pod Hainburgiem; flotylla dunajska przerzuciła w ciągu pięciu dni na lewy brzeg ponad 70 tysięcy żołnierzy.

Walki w samym Wiedniu zaczęły się 6 kwietnia na południowych przedmieściach – w Mödling, Hetzendorfie, Simmering. Od 7 do 9 kwietnia najcięższe boje toczono o Arsenał, broniony przez oddziały „Totenkopf”, gdzie Armia Czerwona poniosła wysokie straty; 8 kwietnia oddziały radzieckie wdarły się od zachodu do śródmiejskich dzielnic i ku Dworcowi Zachodniemu. Tego dnia Dywizję „Führer” przerzucono na północny brzeg Dunaju, by powstrzymać 46 Armię, a 9 kwietnia Niemcy wysadzili most kolejowy Nordbahnbrücke i most Nordwestbahnbrücke. W nocy z 11 na 12 kwietnia spłonęły dach i dzwonnica katedry św. Szczepana; runął i roztrzaskał się wielki dzwon Pummerin. Przez dziesięciolecia winą obarczano radziecki albo niemiecki ostrzał, dziś na podstawie relacji świadków przyjmuje się, że ogień przeniósł się na katedrę z okolicznych domów podpalonych przez szabrowników, a walki uniemożliwiły gaszenie.

Ostatnim punktem oporu stały się mosty. Reichsbrücke, przygotowany do wysadzenia, był dla Niemców jedyną drogą odwrotu. 11 kwietnia radzieckie dowództwo postanowiło użyć flotylli: kutry pancerne wysadziły przy południowym wjeździe na most desant, który przez dwa dni odpierał kontrataki, a potem – wsparty natarciem 80 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej i 7 Gwardyjskiej Dywizji Powietrznodesantowej – 13 kwietnia opanował przeprawę i przeciął przewody ładunków wybuchowych. Tego dnia ostatni obrońcy prawobrzeżnego Wiednia złożyli broń albo uciekli; resztki II Korpusu Pancernego SS wycofały się wieczorem przez Floridsdorf na północny zachód. Bünau i Bittrich wyszli z miasta przed jego upadkiem. 13 kwietnia Moskwa uczciła zdobycie Wiednia salwą artyleryjską, a 9 czerwca 1945 roku Prezydium Rady Najwyższej ZSRR ustanowiło medal „Za zdobycie Wiednia”.

Ludność cywilna

Dla mieszkańców Wiednia i wschodniej Austrii koniec walk nie oznaczał końca strachu. W ostatnich dniach niemieckiej władzy w mieście działały doraźne sądy polowe, które skazywały na śmierć dezerterów i ludzi wywieszających białe flagi, a esesmani mordowali ukrywających się Żydów – 12 kwietnia w kamienicy przy Förstergasse w Leopoldstadt zastrzelili dziewięcioro z nich, którzy przetrwali tam wojnę.

Po wejściu Armii Czerwonej miasto pozostało przez kilka tygodni bez wody, prądu, gazu i policji. Szabrowali zarówno żołnierze, jak i miejscowi oraz uwolnieni robotnicy przymusowi. Najcięższą traumą stały się masowe gwałty popełniane przez żołnierzy radzieckich – według wielu relacji przede wszystkim przez oddziały drugiego rzutu, gorzej zdyscyplinowane niż jednostki szturmowe. Ich skali nie da się dokładnie ustalić: austriaccy historycy badający radziecką okupację przytaczają dla samego Wiednia szacunki rzędu 70–100 tysięcy ofiar i podkreślają, że liczby te są obarczone dużą niepewnością, bo większość kobiet nigdy nie zgłosiła krzywdy. Austriackie władze sanitarne w 1945 roku tymczasowo dopuściły przerywanie ciąż będących skutkiem gwałtów. Radzieckie dowództwo karało część sprawców, ale zjawisko wygasało powoli i na długo zaważyło na stosunku Austriaków do okupanta. Wspomnienia tych tygodni współtworzyły też w powojennej Austrii obraz kraju wyłącznie jako ofiary – obraz, który na dziesięciolecia przesłonił udział wielu Austriaków w zbrodniach III Rzeszy.

Jednocześnie radzieckie władze wojskowe szybko przystąpiły do przywracania administracji. Burmistrzem Wiednia został w kwietniu emerytowany generał i socjaldemokrata Theodor Körner, 14 kwietnia w ratuszu odtworzono Socjaldemokratyczną Partię Austrii, 17 kwietnia powstała chadecka Austriacka Partia Ludowa z Leopoldem Figlem wśród założycieli, a do działalności legalnej wróciła Komunistyczna Partia Austrii, której przywódcy przybyli z Moskwy.

Koniec operacji i rząd Rennera

Jeszcze przed upadkiem Wiednia część wojsk 3 Frontu Ukraińskiego obeszła miasto i ruszyła na zachód i południowy zachód. Po 13 kwietnia 4 Armia Gwardii, wsparta 18 Korpusem Pancernym, zajęła St. Pölten, a 26, 27 i 57 Armia oraz Bułgarzy wyszły na przedpola Grazu i Mariboru. Na północ od Dunaju 46 Armia i 7 Armia Gwardii opanowały Morawskie Pole z polami naftowymi pod Zistersdorfem. 15 kwietnia front ustabilizował się na linii Lasu Wiedeńskiego, Alp Dolnoaustriackich i wschodniej Styrii, gdzie Grupa Armii Południe – od 7 kwietnia dowodzona przez generała pułkownika Lothara Rendulica, który zastąpił odwołanego przez Hitlera Wöhlera – utrzymała się aż do kapitulacji. Tam, między Semmering a Alland, walki trwały jeszcze do maja.

27 kwietnia 1945 roku w Wiedniu zebrał się rząd tymczasowy Karla Rennera, złożony z socjaldemokratów, ludowców i komunistów, który ogłosił deklarację niepodległości – przywrócenie demokratycznej Republiki Austrii i nieważność Anschlussu. Komuniści objęli w nim m.in. resort spraw wewnętrznych i oświaty. Zachodni alianci, nieufni wobec rządu powołanego pod radziecką kuratelą, uznali go dopiero 20 października 1945 roku, po rozszerzeniu jego bazy o przedstawicieli krajów związkowych z zachodnich stref.

Straty

Według radzieckiego opracowania statystycznego pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa Armia Czerwona straciła w operacji wiedeńskiej 167 940 ludzi, w tym 38 661 zabitych, zmarłych i zaginionych oraz 129 279 rannych i chorych, a także około 600 czołgów i dział pancernych, 760 dział i moździerzy oraz 614 samolotów bojowych. Straty 1 Armii Bułgarskiej wyniosły 9805 ludzi, w tym 2698 zabitych i zaginionych. W rosyjskich publikacjach podaje się, że w samych walkach o Wiedeń zginęło około 18 tysięcy żołnierzy radzieckich; liczba ta obejmuje zapewne także walki na przedpolach miasta.

Strat niemieckich i węgierskich nie da się ustalić. Radzieckie komunikaty mówiły o ponad 130 tysiącach jeńców wziętych w ciągu 30 dni, ale liczba ta obejmowała także zdobycze 2 Frontu Ukraińskiego w operacji bratysławsko-brneńskiej i – jak wiele ówczesnych radzieckich danych – jest trudna do zweryfikowania. Austriackie szacunki dotyczące samej bitwy o Wiedeń mówią o około 20 tysiącach zabitych w mieście i około 5 tysiącach w Lesie Wiedeńskim, z czego mniej więcej jedną piątą mieli stanowić cywile; inne źródła podają łącznie około 37 tysięcy poległych żołnierzy Wehrmachtu i Waffen-SS w rejonie Wiednia, a rada miejska w sierpniu 1945 roku doliczyła się jedynie około 5 tysięcy grobów żołnierskich. Wiedeń ucierpiał mimo to znacznie mniej niż Budapeszt czy Warszawa: zniszczeniu uległa część zabudowy śródmieścia i przedmieść, Opera Państwowa (trafiona jeszcze w nalocie 12 marca), katedra, większość mostów na Dunaju i Kanale Dunajskim.

Znaczenie

Operacja wiedeńska zakończyła wojnę na Węgrzech i otworzyła Armii Czerwonej drogę do Austrii i południowych Czech. Ostatnia wielka niemiecka kontrofensywa, „Frühlingserwachen”, nie tylko nie obroniła ropy i Wiednia, ale tak wykrwawiła 6 Armię Pancerną SS, że ta nie mogła już powstrzymać radzieckiego pościgu – a wraz z nią Hitler stracił ostatnią poważną odwodową formację pancerną, której zabrakło nad Odrą przed bitwą o Berlin. Utrata pól naftowych pod Nagykanizsą i Zistersdorfem pozbawiła Rzeszę ostatnich dostępnych jej złóż ropy naftowej.

Politycznie zdobycie Wiednia dało Stalinowi przewagę w rozgrywce o Austrię. Rząd Rennera powstał z radzieckiego przyzwolenia, zanim zachodni alianci weszli do kraju, a Armia Czerwona zajęła wschodnią część Austrii z Wiedniem. Uzgodniony w lipcu 1945 roku podział Austrii i jej stolicy na cztery strefy okupacyjne utrzymał się dziesięć lat. Stalin nie przekształcił Austrii w państwo satelickie – komuniści przegrali z kretesem wybory w listopadzie 1945 roku – ale radziecka obecność trwała do traktatu państwowego z 15 maja 1955 roku, który przywrócił krajowi pełną suwerenność w zamian za wieczystą neutralność. W centrum Wiednia, na Schwarzenbergplatz, już w sierpniu 1945 roku stanął pomnik żołnierzy radzieckich poległych w walkach o miasto – dla jednych symbol wyzwolenia spod nazizmu, dla innych przypomnienie okupacji i przemocy z wiosny 1945 roku.

W pamięci Austriaków operacja wiedeńska stała się zarazem wyzwoleniem i klęską, końcem nazistowskiego terroru i początkiem okupacji. Ta dwoistość, połączona z deklaracją moskiewską, pozwoliła powojennej Austrii budować narrację o sobie jako „pierwszej ofierze” Hitlera – narrację, którą zakwestionowano dopiero w latach osiemdziesiątych.