Pierwsza ofensywa Rommla

Pierwsza ofensywa Rommla była trzytygodniową kampanią, w której świeżo przybyły do Libii niemiecki Afrika Korps wraz z wojskami włoskimi odebrał Brytyjczykom prawie wszystko, co zdobyli zimą w operacji „Compass”. Gen. por. Erwin Rommel, który miał rozkaz bronić Trypolitanii i czekać do maja na drugą dywizję pancerną, 24 marca 1941 roku zajął Al-Ukajlę (El Agheilę), 31 marca uderzył pod Marsa al-Burajką (Mersa Bregą), a gdy zobaczył, że przeciwnik się cofa, ruszył w pościg wbrew woli swoich włoskich przełożonych i niemieckiego dowództwa. W ciągu kilkunastu dni jego kolumny przeszły przez Cyrenajkę, zajęły Bengazi, okrążyły brytyjskie oddziały pod Mechili i wzięły do niewoli trzech brytyjskich generałów, w tym gen. Richarda O’Connora, zwycięzcę spod Beda Fomm. 11 kwietnia Niemcy zamknęli pierścień wokół Tobruku, a 12 i 13 kwietnia ich czołówki zajęły Bardię, Fort Capuzzo i koszary w As-Sallum na granicy Egiptu.

Brytyjska armia w Cyrenajce nie została jednak zniszczona. 9 Dywizja Australijska gen. Leslie Morsheada wycofała się do Tobruku i w nocy z 13 na 14 kwietnia odparła pierwszy niemiecki szturm na twierdzę. Oblężony port, zaopatrywany z morza, przez następne miesiące nie pozwalał Rommlowi iść na Kanał Sueski. Rommlowi kampania przyniosła sławę, a naczelnemu dowódcy brytyjskiemu na Bliskim Wschodzie gen. Archibaldowi Wavellowi jedną z najboleśniejszych porażek.

Nazwa i daty

W literaturze niemieckiej i angielskiej kampanię tę często opisuje się pod kryptonimem „Sonnenblume” (słonecznik). Tak nazywało się jednak wysłanie wojsk niemieckich do Libii od lutego 1941 roku; sama ofensywa nie miała osobnego kryptonimu. W historiografii brytyjskiej mówi się o utracie Cyrenajki, a australijscy żołnierze nazwali odwrót przez Cyrenajkę ironicznie „Benghazi Handicap”, czyli „gonitwą do Bengazi”, od nazwy wyścigów konnych. Nazwa „pierwsza ofensywa Rommla” odróżnia ją od jego natarć z 1942 roku.

Za początek uznaje się 24 marca 1941 roku, dzień zajęcia Al-Ukajli, bramy między Trypolitanią a Cyrenajką. Był to jeszcze tylko wypad rozpoznawczy i część autorów liczy początek ofensywy od uderzenia pod Marsa al-Burajką 31 marca, ale od 24 marca Rommel stał już na pozycjach wyjściowych do natarcia. Za koniec – 15 kwietnia. Do tego dnia Niemcy i Włosi doszli do granicy Egiptu, a pierwszy szturm na Tobruk w nocy z 13 na 14 kwietnia zakończył się niepowodzeniem. Następne natarcia na twierdzę, od 16 kwietnia, należały już do długiego oblężenia Tobruku, które trwało do grudnia 1941 roku.

Tło

Cyrenajka „minimalnymi siłami”

Po kapitulacji resztek włoskiej 10 Armii pod Beda Fomm 7 lutego 1941 roku Brytyjczycy stanęli u wrót Trypolitanii. Rząd w Londynie postanowił jednak nie iść dalej. Po śmierci premiera Joanisa Metaksasa Grecy byli gotowi przyjąć brytyjską pomoc przeciw Niemcom, którzy wchodzili do Bułgarii, i w połowie lutego Komitet Obrony nakazał utrzymać Cyrenajkę jako osłonę Egiptu najmniejszymi siłami, jakie dowódcy uznają za niezbędne, a wszystko inne przygotować do wysłania do Grecji. Najlepsze oddziały, które zdobyły Cyrenajkę, odeszły: wyczerpana 7 Dywizja Pancerna wróciła do Egiptu na remont, a 6 Dywizja Australijska, brygada pancerna i Nowozelandczycy popłynęli w marcu do Grecji.

W Cyrenajce zostały dwie niepełne i niedoświadczone dywizje. Dowództwo nad nimi objął 27 lutego gen. Philip Neame, kawaler Krzyża Wiktorii z pierwszej wojny światowej, saper, przysłany z Palestyny. Jego Dowództwo Cyrenajki w Al-Mardż (Barce) było w istocie sztabem gubernatora wojskowego, bez łączności potrzebnej do kierowania ruchomą bitwą. Brytyjska 2 Dywizja Pancerna, która przypłynęła z Anglii w styczniu, oddała dwa pułki 7 Dywizji Pancernej i całą brygadę pancerną wyprawie greckiej, a jej dowódca zmarł nagle; zastąpił go gen. Michael Gambier-Parry. Jej jedyna 3 Brygada Pancerna miała słaby pułk czołgów lekkich, pułk przezbrajany na zdobyczne włoskie czołgi M13/40 i pułk czołgów pościgowych, który w drugiej połowie marca dotarł z rejonu Tobruku z ledwie około dwudziestoma czterema z 52 wozów. Wszystkie brytyjskie czołgi przekroczyły już przewidzianą żywotność silników. Grupę wsparcia tworzyły głównie batalion piechoty zmotoryzowanej Tower Hamlets Rifles i pułk artylerii, a rozpoznanie prowadził pułk 1st King’s Dragoon Guards na słabo uzbrojonych samochodach pancernych.

Drugą wielką jednostką była 9 Dywizja Australijska gen. Morsheada. Dwie jej brygady wymieniono na słabiej wyposażone brygady 7 Dywizji, by do Grecji poszli najlepiej przygotowani. Dywizji brakowało broni przeciwpancernej, sprzętu łączności, a przede wszystkim samochodów: według australijskiej historii oficjalnej Morshead mógł użyć tylko pięciu z ośmiu batalionów. W połowie miesiąca Wavell i szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. John Dill przyjechali do Cyrenajki i zgodzili się, że trzymanie niemal nieruchomej piechoty na otwartej równinie na froncie jest zbyt niebezpieczne. Od 20 marca przedpole objęła 2 Dywizja Pancerna, a Australijczycy cofnęli się o ponad 150 kilometrów na północ, na krawędź płaskowyżu nad Bengazi, między Tukrą (Tocrą) a przełęczą Ar-Radżima (Er Regima).

Wavell polecił Neame’owi, by w razie natarcia prowadził działania opóźniające, nie wahał się oddać terenu, nawet Bengazi, i przede wszystkim oszczędzał czołgi, bo posiłków nie będzie przed majem. Z braku ciężarówek wojska miały korzystać ze składów rozrzuconych po pustyni, m.in. w Msus, Mechili i At-Tamimi. Pod koniec marca dotarła 3 Indyjska Brygada Zmotoryzowana, kawaleria na ciężarówkach, bez czołgów i artylerii.

Wavell i jego sztab uważali, że Niemcy nie będą gotowi do poważnego natarcia przed połową kwietnia, a raczej przed majem, gdy brytyjskie czołgi wyjdą z warsztatów, a do Cyrenajki dotrą kolejne dywizje. 27 marca Wavell meldował Winstonowi Churchillowi, że nieprzyjaciel pod Al-Ukajlą to głównie Włosi z niewielkim „usztywnieniem” niemieckim. Jak napisał po wojnie, po doświadczeniach z Włochami „nie wziął w rachubę Rommla”.

Afrika Korps nad Wielką Syrtą

Rommel przyleciał do Trypolisu 12 lutego z zadaniem obrony Trypolitanii. Podlegał formalnie włoskiemu naczelnemu dowódcy w Libii, gen. Italowi Gariboldiemu, następcy marsz. Rodolfa Grazianiego. Jego oddziały rozpoznawcze od razu wysunęły się na wschód i w lutym po raz pierwszy starły się z Brytyjczykami pod Al-Ukajlą. Główną siłą bojową Afrika Korps była 5 Dywizja Lekka gen. mjr. Johannesa Streicha, utworzona z oddziałów 3 Dywizji Pancernej. Jej 5 Pułk Pancerny wyładował się w Trypolisie między 8 a 11 marca; według brytyjskiej historii oficjalnej miał około 70 czołgów lekkich i 80 średnich, uzbrojonych w armaty 50 lub 75 mm; inne zestawienia podają od 120 do 155 czołgów. W kwietniu i maju miała dotrzeć 15 Dywizja Pancerna. Z wojsk włoskich Rommel miał pod rozkazami niekompletną dywizję pancerną „Ariete” z lekkimi czołgami oraz słabo zmotoryzowane dywizje piechoty, m.in. „Brescia” i „Pavia”. Wsparcie lotnicze zapewniał Fliegerführer Afrika gen. Stefan Fröhlich, który miał około pięćdziesięciu bombowców nurkujących Ju 87 i dwudziestu ciężkich myśliwców Bf 110.

Rommel szybko doszedł do wniosku, że Brytyjczyków na przedpolu jest niewielu i że nie zamierzają atakować. Zaproponował Gariboldiemu ofensywę w maju, której celem miało być odzyskanie Cyrenajki, a potem marsz na Kanał Sueski. 19 marca poleciał do Niemiec. 20 marca Adolf Hitler wręczył mu Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego za kampanię francuską, ale w naczelnym dowództwie wojsk lądowych usłyszał od feldmarszałka Walthera von Brauchitscha i gen. Franza Haldera, że poza 15 Dywizją Pancerną żadnych posiłków nie dostanie. Wytyczne z 21 marca nakazywały mu bronić Trypolitanii i przygotować się do odzyskania Cyrenajki, a dopiero po przybyciu 15 Dywizji Pancernej, około połowy maja, zająć rejon Adżdabiji (Agedabii) jako podstawę do dalszych działań. Wojska lądowe szykowały się już do wojny z ZSRR i Afryka była dla nich teatrem pobocznym.

Przebieg

Al-Ukajla (24 marca)

Rommel wrócił do Afryki 23 marca i dowiedział się, że według nasłuchu radiowego Brytyjczycy wycofują część sił spod Adżdabiji. Streich potwierdził, że Al-Ukajla jest obsadzona bardzo słabo, i zaplanował wypad rozpoznawczy. Rommel natychmiast go zatwierdził i polecił zająć Al-Ukajlę z fortem, lądowiskiem i studniami, których jego wojska bardzo potrzebowały. Zajęcie Al-Ukajli dało się jeszcze pogodzić z wytycznymi z 21 marca, bo poprawiało pozycję obronną Trypolitanii; dalszy marsz na wschód był już sprzeczny z ich duchem. Brytyjczycy nie trzymali tam stałej załogi, tylko lekkie oddziały osłonowe: samochody pancerne King’s Dragoon Guards dojeżdżały co rano do fortu i wycofywały się o zmierzchu, a na 24 marca zaplanowano urządzenie zasadzki na zachód od fortu, przy przesmyku przez słone jezioro.

O świcie 24 marca dowódca plutonu Tower Hamlets Rifles por. Cope, który miał zgłosić, że fort jest wolny, podszedł do niego pieszo i zobaczył, że są w nim już Niemcy. Według kroniki szwadronu zastrzelił dwóch z nich i uciekł pod gradem kul. Załoga brytyjskiego samochodu pancernego i australijskie działo przeciwpancerne unieszkodliwiły niemiecki wóz pancerny, ale australijski celowniczy zginął. Patrole donosiły o dziesięciu czołgach i dwudziestu pojazdach na wschód od fortu, wkrótce nad fortem zawisła flaga włoska, a wieczorem szwadrony King’s Dragoon Guards wycofały się pod Marsa al-Burajkę. Niemcy stracili przy tym kilku ludzi, samochód pancerny i dwa czołgi uszkodzone na minach. Atak przeprowadził wzmocniony 3 Batalion Rozpoznawczy.

Przez następny tydzień na froncie panował spokój. Burze piaskowe unieruchomiły obie armie. 30 marca Dowództwo Cyrenajki oceniało, że nieprzyjaciel nie zdradza zamiaru dalszego natarcia. Rommel tymczasem obserwował z niepokojem, jak Brytyjczycy umacniają pozycję pod Marsa al-Burajką. Uznał, że jeśli da im czas na zbudowanie zasieków i pól minowych, nie zdobędzie jej bez dużych strat, a w Marsa al-Burajce była też obfitsza woda. 30 marca polecił Streichowi zająć ją następnego dnia. Gariboldi się zgodził, ale zabronił iść dalej bez swojej zgody.

Marsa al-Burajka (31 marca – 1 kwietnia)

Pozycja pod Marsa al-Burajką, szeroka na około 13 kilometrów, zamykała przesmyk między morzem a słonymi jeziorami. Broniła jej grupa wsparcia 2 Dywizji Pancernej bryg. H.B. Lathama, z batalionem Tower Hamlets Rifles i kompanią Wolnych Francuzów na skrzydle; 3 Brygada Pancerna stała kilka kilometrów na północny wschód, na flance. Niemcy nacierali główną kolumną wzdłuż drogi nadmorskiej i słabszą przez pustynię od południa, która jednak ugrzęzła w trudnym terenie.

Około godziny 10 31 marca Niemcy nawiązali styczność z pozycją. Przed południem zajęli wzgórze, które Brytyjczycy nazywali Cmentarnym, ale dwa natarcia czołgów po południu zostały odparte ogniem artylerii polowej i przeciwpancernej. Latham prosił, by 3 Brygada Pancerna uderzyła na niemiecką flankę. Gambier-Parry odpowiedział, że przed zmrokiem nie zdąży wprowadzić czołgów do walki. Po dwóch nalotach bombowców nurkujących, około godziny 18, 8 Batalion Karabinów Maszynowych, który Rommel osobiście skierował na północ od drogi, przez wydmy nad brzegiem morza, uderzył na prawe skrzydło Tower Hamlets Rifles i wbił się w ich pozycję. Kontratak transporterów piechoty pozwolił wycofać zagrożoną kompanię, ale około godziny 19 niemieckie wozy wjechały do Marsa al-Burajki. Grupa wsparcia straciła 55 żołnierzy piechoty, osiem transporterów i wiele pojazdów i w nocy cofnęła się wraz z 3 Brygadą Pancerną w stronę Adżdabiji. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że dowódcy, pragnący za wszelką cenę oszczędzić jedyną brygadę pancerną, nie użyli jej wcale.

1 kwietnia na ziemi panował spokój, ale lotnicy meldowali o długich kolumnach pojazdów ciągnących się od Al-Ukajli daleko na zachód. Niemcy zajęli opuszczoną Marsa al-Burajkę i przygotowywali się do dalszego marszu.

Adżdabija i Bengazi (2–4 kwietnia)

2 kwietnia rano 8 Batalion Karabinów Maszynowych ruszył za Brytyjczykami, a za nim główne siły 5 Dywizji Lekkiej oraz dywizje „Ariete” i „Brescia”. Gariboldi przestrzegał Rommla przed wdawaniem się w wielką bitwę przedwcześnie, ale ten rozkazał zająć Adżdabiję i mały port Zuetina. Po południu grupa wsparcia z trudem oderwała się od nieprzyjaciela pod Adżdabiją; Tower Hamlets Rifles straciły ponad kompanię. Odwrót osłaniał szwadron 5 Królewskiego Pułku Czołgów, który stoczył walkę z II batalionem 5 Pułku Pancernego: według brytyjskiej historii oficjalnej zniszczono pięć czołgów brytyjskich i trzy niemieckie. Gambier-Parry meldował, że ma już tylko 22 czołgi pościgowe i 25 lekkich i spodziewa się awarii co szesnaście kilometrów.

Tego samego popołudnia do Al-Mardż przyleciał zaniepokojony Wavell. Neame, przekonany, że Niemcy pójdą przez pustynię na Mechili i Tobruk, gotów był pozwolić dywizji pancernej odejść od drogi nadmorskiej. Wavell sprzeciwił się temu i nakazał jak najdłużej opóźniać marsz na Bengazi. Rozkaz dotarł do dywizji w nocy, gdy był już niewykonalny. Wieczorem Wavell wezwał z Egiptu O’Connora, chcąc oddać mu dowództwo w Cyrenajce. O’Connor przyleciał 3 kwietnia z bryg. Johnem Combe’em, byłym dowódcą 11 Pułku Huzarów, ale po rozmowie Wavell postanowił nie zmieniać dowódcy w chwili kryzysu i pozostawił Neame’a, a O’Connorowi polecił mu doradzać.

3 kwietnia Gambier-Parry zameldował, że 3 Brygada Pancerna jest rozproszona i brakuje jej benzyny, i wycofał całą dywizję przez Sceleidimę na płaskowyż. Bengazi zostało odsłonięte. Neame kazał wysadzić składy w mieście, m.in. około 4 tysięcy ton włoskiej amunicji, a Australijczycy szykowali się do obrony przełęczy na krawędzi płaskowyżu. Fałszywy meldunek o Niemcach pod Msus sprawił, że kompania francuska spaliła tamtejszy główny skład paliwa dywizji pancernej.

Rommel, ignorując protesty Gariboldiego, wysłał 3 kwietnia przez pustynię na Msus i Ben Ganię zgrupowanie ppłk. Gerharda von Schwerina, a 3 Batalion Rozpoznawczy na Bengazi. Gdy 5 Dywizja Lekka zameldowała, że potrzebuje czterech dni na uzupełnienie paliwa, kazał wyładować wszystkie ciężarówki i przywieźć benzynę w ciągu doby. Wieczorem Gariboldi przyjechał do jego kwatery i zażądał wstrzymania natarcia bez swojej zgody. Rommel odpowiedział, że jako niemiecki generał musi wydawać rozkazy stosowne do sytuacji, i zażądał pełnej swobody działania. Według jego własnej relacji spór rozstrzygnęła depesza z niemieckiego naczelnego dowództwa, która tę swobodę mu przyznawała; część historyków wskazuje, że jej treść była mniej jednoznaczna, niż ją przedstawił. Tego dnia pisał do żony, że przełożeni w Trypolisie, Rzymie i może w Berlinie „złapią się za głowę”, bo wbrew dyrektywom i rozkazom zajął teren przewidziany do zdobycia pod koniec maja, ale Brytyjczycy uciekają.

W nocy z 3 na 4 kwietnia 3 Batalion Rozpoznawczy wjechał do Bengazi. 4 kwietnia pod przełęczą Ar-Radżima zatrzymał go do następnego dnia australijski 2/13 Batalion, który stracił 98 ludzi. Samoloty niemieckie zniszczyły natomiast 4 i 5 kwietnia trzy brytyjskie kolumny z paliwem, a 3 Brygada Pancerna topniała z każdą godziną: cięższe czołgi, którym kończyło się paliwo, tankowano z innych, a te wysadzano. Pod koniec 5 kwietnia zostało jej osiem czołgów pościgowych i czternaście lekkich i jako związek bojowy przestała istnieć.

Pościg przez pustynię (4–6 kwietnia)

4 i 5 kwietnia Rommel utworzył z oddziałów, które akurat miał pod ręką, kilka kolumn i wysłał je przez pustynię w poprzek cypla Cyrenajki, by odciąć Brytyjczykom drogę odwrotu: zgrupowanie Schwerina na At-Tamimi, włoski oddział motocyklistów i artylerii Fabrisa, a za nim dywizję „Ariete”, na Mechili, Streicha z 8 Batalionem Karabinów Maszynowych na Tobruk, a ppłk. Herberta Olbricha z 5 Pułkiem Pancernym przez Msus na Mechili. Gen. Heinrich Kirchheim, który przyjechał do Afryki z wizytą, dostał rozkaz poprowadzenia dywizji „Brescia” drogą przez góry Al-Dżabal al-Achdar. Rommel latał nad nimi samolotem Fi 156 Storch i ponaglał dowódców. Kolumny rozciągnęły się jednak na dziesiątki kilometrów, grzęzły w piachu i stawały bez paliwa i wody. Wieczorem 5 kwietnia Rommel osobiście poprowadził przez noc 8 Batalion Karabinów Maszynowych ppłk. Gustava Ponatha pod Mechili, a 6 kwietnia rano wysłał Ponatha z garstką ludzi dalej, na drogę nadmorską pod Derną.

Brytyjskie dowództwo dostawało sprzeczne meldunki. 5 kwietnia Neame nakazał 9 Dywizji Australijskiej odwrót, potem go odwołał, a Morshead z trudem zawracał w ciemności swoje bataliony. 6 kwietnia rano lotnicy dostrzegli niemieckie kolumny na pustyni, a 3 Indyjska Brygada Zmotoryzowana odparła pod Mechili pierwszy atak. O’Connor, który pod nieobecność Neame’a wydawał rozkazy w jego imieniu, uznał, że zaczął się oczekiwany wielki manewr oskrzydlający, i nakazał ogólny odwrót. Australijczycy, zebrawszy wszystkie zdolne do jazdy pojazdy, ruszyli wieczorem na wschód i nad ranem 7 kwietnia dotarli do At-Tamimi. Dowódca 3 Brygady Pancernej bryg. Reginald Rimington, który jechał przodem do Derny po paliwo, wpadł w ręce nieprzyjaciela po wypadku samochodu.

Generałowie w niewoli, Derna i Mechili (6–8 kwietnia)

Neame i O’Connor opuścili kwaterę w Maraui wieczorem 6 kwietnia, jadąc jednym samochodem z bryg. Combe’em. W ciemności pomylili drogę i zamiast na wschód, na At-Tamimi, pojechali na północ, ku Dernie. W nocy pod Martubą samochód wjechał między żołnierzy Ponatha. Na pół śpiący generałowie nie mieli szans ucieczki. Rano szef sztabu bryg. John Harding przeniósł dowództwo do Tobruku.

7 kwietnia przed południem Ponath zebrał swój oddział przy lotnisku pod Derną i przeciął jedną z dróg odwrotu. Zgrupowanie ppłk. H.D. Drewa odparło dwa ataki, a jego ostatnie cztery czołgi zginęły w kontrataku, który pozwolił reszcie się wycofać. Wieczorem 9 Dywizja Australijska z grupą wsparcia zablokowała drogę nadmorską pod Akramą, około 25 kilometrów na zachód od Tobruku.

W Mechili, starym forcie na skrzyżowaniu pustynnych szlaków, utknęło dowództwo 2 Dywizji Pancernej z gen. Gambierem-Parrym, większość 3 Indyjskiej Brygady Zmotoryzowanej bryg. Edwarda Vaughana, bateria artylerii konnej i australijscy artylerzyści przeciwpancerni. Rommel nie zdołał zaatakować 7 kwietnia, bo jego oddziały były rozproszone i bez paliwa. Dwa razy wzywał obrońców do kapitulacji i dwa razy usłyszał odmowę. Gambier-Parry miał rozkaz wycofać się do Al-Adam i postanowił przebijać się o świcie 8 kwietnia. Przebiły się tylko niewielkie grupy, m.in. szwadron indyjskiego 18 Pułku Kawalerii, a reszta, gdy zabrakło amunicji, poddała się wraz z Gambierem-Parrym i Vaughanem. Według różnych źródeł do niewoli trafiło od dwóch do trzech tysięcy żołnierzy brytyjskich, indyjskich i australijskich.

Tobruk okrążony (8–11 kwietnia)

6 kwietnia w Kairze minister spraw zagranicznych Anthony Eden, gen. Dill i trzej naczelni dowódcy postanowili zatrzymać nieprzyjaciela jak najdalej na zachodzie, a najlepszą szansę dawał Tobruk: port z dużymi zapasami, wodą i pierścieniem włoskich umocnień. Churchill telegrafował 7 kwietnia, że Tobruk wydaje się miejscem, którego należy bronić „do śmierci, bez myśli o odwrocie”. 8 kwietnia Wavell przyleciał do Tobruku z gen. Johnem Lavarackiem, któremu powierzył dowództwo w Cyrenajce z zadaniem utrzymania twierdzy przez około dwa miesiące. Morsheadowi, który objął dowództwo twierdzy, przypisuje się słowa: „Tu nie będzie żadnej Dunkierki”.

Obrona opierała się na umocnieniach zbudowanych przez Włochów: podwójnym pierścieniu betonowych stanowisk w odległości 13–15 kilometrów od portu, o długości ponad 45 kilometrów, z niedokończonym rowem przeciwpancernym. Do 9 Dywizji Australijskiej dołączyła przewieziona morzem 18 Brygada Australijska, brytyjska artyleria i odtworzona z resztek 3 Brygada Pancerna. W twierdzy było około 36 tysięcy ludzi, z których jedną trzecią stanowiły oddziały tyłowe, uchodźcy libijscy i jeńcy.

Rommel 10 kwietnia ogłosił, że Brytyjczycy się załamują i trzeba ich ścigać bez wytchnienia, a celem jest Kanał Sueski. Rozkazał nie dopuścić do ucieczki garnizonu Tobruku. Tego dnia pod twierdzą zginął dowódca 15 Dywizji Pancernej gen. Heinrich von Prittwitz und Gaffron, który wyprzedził swoją dywizję i od razu dostał od Rommla jedną z kolumn. 11 kwietnia pierścień zamknął się: 5 Dywizja Lekka stanęła na południowym wschodzie, dawna grupa Prittwitza, teraz pod Schwerinem, na południu, a dywizja „Brescia” na zachodzie.

Granica Egiptu i pierwszy szturm na Tobruk (12–15 kwietnia)

Część sił Rommel posłał dalej na wschód. 12 kwietnia rano 3 Batalion Rozpoznawczy wjechał do opuszczonej Bardii, a zgrupowanie ppłk. Knabego z batalionem motocyklistów ruszyło na granicę. 13 kwietnia, w Niedzielę Wielkanocną, Niemcy zajęli po południu Fort Capuzzo, a dwie godziny później koszary nad przełęczą w As-Sallum. Brytyjska Mobile Force bryg. Williama Gotta miała opóźniać nieprzyjaciela, a nie bronić granicy za wszelką cenę. Utrzymała jednak przełęcz Halfaja, jedyną dogodną drogę z płaskowyżu na wybrzeże Egiptu; Niemcy zdobyli ją dopiero pod koniec kwietnia. Na tym słabe czołówki Afrika Korps musiały się zatrzymać: bez Tobruku i jego portu Rommel nie mógł zaopatrywać wojsk dalej na wschodzie.

Tego samego dnia nad Tobrukiem spadły ulotki wzywające garnizon do złożenia broni i kończące się słowami „Pamiętajcie o Mechili”. W nocy z 13 na 14 kwietnia 8 Batalion Karabinów Maszynowych z saperami usiłował uchwycić przyczółek za rowem przeciwpancernym na zachód od drogi do Al-Adam, na odcinku australijskiego 2/17 Batalionu. W walce o stanowisko R33 kpr. John Edmondson, ciężko ranny, walczył bagnetem i uratował swojego dowódcę; zmarł z ran i jako pierwszy Australijczyk w tej wojnie otrzymał pośmiertnie Krzyż Wiktorii. Nad ranem Niemcy zdobyli niewielki przyłom i przepuścili przez niego około 38 czołgów 5 Pułku Pancernego, które skręciły na północ, ku portowi. Australijska piechota nie wycofała się, lecz przepuściła czołgi i odcięła od nich niemieckich piechurów. Czołgi wpadły pod ogień 25-funtowych dział 1 Pułku Królewskiej Artylerii Konnej, strzelających na wprost z kilkuset metrów, i dział przeciwpancernych, a z ukrycia ostrzelały je brytyjskie czołgi pościgowe. Pułk zawrócił, tracąc według brytyjskiej historii oficjalnej 16 z 38 czołgów. 8 Batalion Karabinów Maszynowych stracił ponad trzy czwarte stanu. Do południa 14 kwietnia było po wszystkim. Obrońcy policzyli na przedpolu około 150 zabitych Niemców i wzięli 250 jeńców, sami stracili 26 zabitych i 64 rannych.

15 kwietnia front na granicy Egiptu i pod Tobrukiem zastygł, a Rommel szykował następne natarcia na twierdzę, tym razem od zachodu.

Straty

Pełnych zestawień strat obu stron za te trzy tygodnie nie ma. Największe straty Brytyjczyków przyniosła niewola. Pod Mechili, według różnych źródeł, poddało się od dwóch do trzech tysięcy żołnierzy, a w czasie odwrotu do niewoli trafiło trzech generałów (Neame, O’Connor i Gambier-Parry) oraz brygadierzy Combe, Rimington i Vaughan. 3 Brygada Pancerna straciła prawie wszystkie czołgi, w większości nie od ognia nieprzyjaciela, lecz z powodu awarii, braku paliwa i wysadzenia przez własne załogi. Batalion Tower Hamlets Rifles, według meldunku Gambiera-Parry’ego, stopniał pod Marsa al-Burajką i Adżdabiją do połowy stanu. Brytyjczycy porzucili lub zniszczyli też ogromne składy w Bengazi i na pustyni.

Straty niemieckie i włoskie w pościgu były niewielkie, choć wyczerpujący marsz kosztował wiele pojazdów. Najdroższy był szturm na Tobruk 13–14 kwietnia, w którym 5 Pułk Pancerny stracił 16 czołgów, część z nich do odzyskania, a 8 Batalion Karabinów Maszynowych został niemal rozbity. Zginął gen. von Prittwitz, a ranny został gen. Kirchheim.

Znaczenie

Ofensywa Rommla w ciągu trzech tygodni zniweczyła prawie cały dorobek operacji „Compass”. Brytyjska historia oficjalna wskazuje główną przyczynę klęski: jedyna brygada pancerna w Cyrenajce była brygadą tylko z nazwy, a gdy nieprzyjaciel zaatakował, nie było siły zdolnej do kontrataku, podczas gdy najlepsze oddziały płynęły do Grecji. Wavell przyjął winę na siebie. Kampania pokazała też, czym na pustyni będzie Rommel: dowódca prowadzący z pierwszej linii, gotów działać wbrew rozkazom, ryzykować brakiem paliwa i rozpraszać siły, byle nie dać przeciwnikowi wytchnienia. Halder pisał w dzienniku 23 kwietnia, że Rommel nie przysłał ani jednego jasnego meldunku, „przez cały dzień jeździ między rozproszonymi oddziałami” i „trwoni siły”; pod koniec kwietnia do Afryki wysłano gen. Friedricha Paulusa, by zbadał sytuację.

Tobruk okazał się granicą możliwości Rommla. 16 i 17 kwietnia odparto natarcia dywizji „Ariete” od zachodu, a szturm z 30 kwietnia – 4 maja dał Niemcom tylko niewielki wyłom. Garnizon, zaopatrywany przez okręty Floty Śródziemnomorskiej, wytrzymał oblężenie aż do grudnia 1941 roku; od sierpnia w twierdzy walczyła polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich. Brytyjskie próby odsieczy w maju i czerwcu, operacje „Brevity” i „Battleaxe”, zakończyły się niepowodzeniem, dopiero operacja „Crusader” w listopadzie i grudniu zmusiła Rommla do odwrotu. Wiosną 1941 roku Brytyjczycy ponieśli w krótkim czasie trzy klęski – w Cyrenajce, w Grecji i na Krecie – a Afryka Północna, którą Hitler traktował jako akcję ratunkową dla Benita Mussoliniego, stała się na dwa lata frontem wiążącym coraz więcej niemieckich sił.