Brytyjczycy w Tarencie i Bari

11 września 1943 roku brytyjscy żołnierze weszli do Bari, największego portu włoskiego wybrzeża Adriatyku. Nie musieli o nie walczyć: miasto było w rękach włoskiej armii królewskiej, która dwa dni wcześniej sama wyparła z portu niemieckich saperów. Tego samego dnia Brytyjczycy zajęli Brindisi, gdzie od poprzedniego popołudnia przebywali król Wiktor Emanuel III i marszałek Pietro Badoglio. Oba porty były owocem operacji, która zaczęła się 9 września w Tarencie – w „obcasie” włoskiego buta.

Port otwarty przez rozejm

Gdy 8 Armia gen. Bernarda Montgomery’ego przeprawiała się 3 września do Kalabrii, a amerykańska 5 Armia szykowała się do lądowania pod Salerno, sztab gen. Dwighta Eisenhowera dostał nieoczekiwaną propozycję. W czasie tajnych rokowań o kapitulację włoscy wysłannicy zaproponowali otwarcie dla aliantów portów w Tarencie i Brindisi. Niemców było na południowym wschodzie Włoch niewielu i można było przypuszczać, że wobec lądowania raczej się wycofają, niż przyjmą walkę.

Eisenhower postanowił skorzystać z okazji. 6 września zapadła decyzja o operacji nazwanej „Slapstick”. Tarent był główną bazą włoskiej floty wojennej – tą samą, którą brytyjskie samoloty torpedowe zaatakowały w listopadzie 1940 roku – i miał jeden z najlepszych portów na południu Włoch. Razem z Neapolem, który mieli zdobyć Amerykanie, dawałby aliantom bazy zaopatrzenia po obu stronach półwyspu. Operacja miała też odciągnąć uwagę Niemców od Salerno.

Wybór sił był wymuszony. Samoloty transportowe przydzielono amerykańskiej 82 Dywizji Powietrznodesantowej, przewidzianej do działań pod Salerno, a barek desantowych nie było. Do Tarentu skierowano więc brytyjską 1 Dywizję Powietrznodesantową gen. mjr. George’a Hopkinsona – ale nie na spadochronach, lecz na pokładach okrętów. Dywizja nigdy dotąd nie walczyła jako całość, a jej 1 Brygada Spadochronowa i 1 Brygada Szybowcowa poniosły ciężkie straty na Sycylii. Żołnierzy, pojazdy i zapasy załadowano w Bizercie na krążowniki brytyjskiej 12 Eskadry Krążowników – „Aurora”, „Penelope”, „Dido” i „Sirius” – na szybki stawiacz min HMS „Abdiel” i na amerykański krążownik USS „Boise”. Pokłady zastawiono ciężarówkami i skrzyniami tak, że okręty nie mogłyby się bronić.

Lądowanie w Tarencie

Zespół komodora Williama Agnew wyszedł z Bizerty 8 września o 17.00. Półtorej godziny później, gdy okręty były już na morzu, Eisenhower ogłosił przez radio kapitulację Włoch. Admirał Andrew Cunningham obawiał się jednak, że stacjonujące w Tarencie włoskie pancerniki mogą mimo wszystko wyjść w morze i zaatakować przeładowane krążowniki, dlatego wysłał z Malty na spotkanie zespołu pancerniki „Howe” i „King George V” z niszczycielami.

Obawy okazały się zbędne, choć 9 września na kilka minut wszyscy zamarli. Gdy alianckie okręty zbliżały się do Tarentu, z portu wyszły pancerniki „Andrea Doria” i „Caio Duilio” z krążownikami. Załogi stanęły na stanowiskach bojowych, ale Włosi minęli Brytyjczyków i popłynęli na Maltę, by – zgodnie z warunkami rozejmu – oddać się w ręce aliantów. Po południu niszczyciel „Javelin” przeszedł przez pole minowe u wejścia do portu i wrócił z włoskim pilotem. „Penelope” i „Boise” przybiły do nabrzeża, a pozostałe okręty wysadzały żołnierzy łodziami na redzie.

Włoski garnizon przywitał Brytyjczyków przyjaźnie i poinformował ich, że Niemcy już odeszli. Urządzenia portowe były sprawne, rozładunek ruszył od razu. Hopkinson ustawił sztab w hotelu „Europa” i przyjął kapitulację od włoskiego komendanta wojskowego. Według brytyjskich danych tego dnia zeszło na ląd około 3600 żołnierzy; bataliony 4 Brygady Spadochronowej przeszły przez miasto i zajęły pozycje na północ od niego, by osłaniać port przed ewentualnym kontratakiem.

Zatonięcie „Abdiela”

Jedyna poważna strata w czasie samego lądowania przyszła tuż po północy z 9 na 10 września. „Abdiel”, który wiózł żołnierzy 6 (Royal Welch) Batalionu Spadochronowego, działa przeciwpancerne i zapasową amunicję dywizji, manewrował przy nabrzeżu, gdy pod jego kadłubem wybuchły dwie miny. Okręt zatonął w ciągu kilku minut. Miny postawiły zaledwie kilka godzin wcześniej dwa niemieckie kutry torpedowe, S-54 i S-61, które opuszczały Tarent przed przybyciem aliantów.

Liczby ofiar różnią się w zależności od źródła. Zginęło 48 członków załogi. Co do spadochroniarzy, część opracowań (m.in. dane cytowane w historii 1 Dywizji Powietrznodesantowej) mówi o 58 zabitych i około 150 rannych, inne – o około 120 zabitych i ponad 120 rannych. Brytyjskie relacje wspominają też, że dowódca amerykańskiego krążownika „Boise” wcześniej odmówił zajęcia tego samego miejsca przy nabrzeżu.

Na Brindisi i Bari

Jeszcze w nocy 4 Brygada Spadochronowa ruszyła w głąb lądu. O świcie 10 września była w Massafrze, gdzie mieszkańcy przyjęli spadochroniarzy życzliwie. W Mottoli natrafiła na Niemców: niewielkie oddziały niemieckiej 1 Dywizji Spadochronowej gen. mjr. Richarda Heidricha – w Apulii były tylko trzy jej bataliony i sztab – stawiały zasadzki i blokady na drogach, opóźniając pościg, po czym odchodziły na północ, ku równinie Foggii. Heidrich zdecydował się nie bronić Tarentu na własną rękę, bez porozumienia ze sztabem feldmarszałka Alberta Kesselringa, spodziewając się przytłaczających sił alianckich. Pod Castellanetą Hopkinson, obserwujący natarcie 10 Batalionu Spadochronowego, dostał serię z karabinu maszynowego i zmarł następnego dnia. Dywizję objął bryg. Ernest Down.

Inne oddziały z Tarentu ruszyły na wschód i północ, ku wybrzeżu Adriatyku. 10 września bez walki zajęto Monopoli, a 11 września Brytyjczycy weszli do Brindisi i Bari. Oba miasta pozostawały w rękach włoskiej armii królewskiej, więc nie trzeba było o nie walczyć.

Bari zawdzięczało to w dużej mierze samym Włochom. Rano 9 września niemiecki oddział, w którym według włoskich opracowań było około stu saperów, wdarł się do portu, zatopił dwa statki i zaczął zakładać ładunki, by zniszczyć nabrzeża i urządzenia portowe. Gen. Nicola Bellomo, odpowiedzialny za obronę miasta, zebrał naprędce kilkudziesięciu żołnierzy, funkcjonariuszy Guardia di Finanza i marynarzy, do których dołączyli piechurzy, saperzy i mieszkańcy, także nastolatkowie. Po kilkugodzinnej walce, około 17.30, Niemcy zgodzili się odejść. Włoskie źródła mówią o kilku zabitych po stronie obrońców i kilkunastu zabitych Niemcach. Port ocalał. Pierwsze brytyjskie oddziały weszły do Bari 11 września; według włoskich opracowań większe siły alianckie przybyły dopiero 18 i 22 września i to im obrońcy przekazali niemieckich jeńców.

Król w Brindisi

Brindisi miało dla aliantów znaczenie nie tylko wojskowe. Przed świtem 9 września, gdy Niemcy rozpoczęli operację „Achse” – rozbrajanie armii włoskiej i zajmowanie kraju – Wiktor Emanuel III z rodziną, Badoglio i część dowódców opuścili Rzym. Przez Pescarę dotarli do Ortony, skąd korweta „Baionetta” zabrała ich na południe. 10 września po południu przybyli do Brindisi, które było jeszcze w rękach włoskich, a wieczorem tego samego dnia, gdy Niemcy przejmowali kontrolę nad Rzymem, król wyjaśniał przez Radio Bari w nagranym przemówieniu, dlaczego opuścił stolicę.

Wejście Brytyjczyków do Brindisi 11 września zapewniło królowi i rządowi bezpieczeństwo przed niemieckim pościgiem, a aliantom – partnera, z którym mogli rozmawiać jak z legalną władzą Włoch. Brindisi stało się na kilka miesięcy siedzibą króla i rządu na tej części kraju, której Niemcy nie zajęli, nazywanej później „Królestwem Południa”. Już 19 września alianci zostawili prowincje Bari, Brindisi, Lecce i Tarent oraz Sardynię pod zarządem rządu Badoglio, a nie alianckiej administracji wojskowej. W wielu Włochach ucieczka króla budziła jednak gniew: armia w Rzymie, na Bałkanach i we Francji została bez rozkazów, a jej żołnierze w większości trafili do niemieckiej niewoli.

„W górę buta”

Alianci od początku opisywali swoje plany jako marsz „w górę buta” – ze stopy i obcasa półwyspu ku Neapolowi i Rzymowi. Porty Apulii nadawały się do tego znakomicie. Gdy 9 września Amerykanie i Brytyjczycy lądowali pod Salerno, a 8 Armia przedzierała się przez zniszczone drogi Kalabrii, nienaruszone nabrzeża Tarentu, Brindisi i Bari stały się drugą bazą zaopatrzenia, położoną po wschodniej stronie Apeninów. Przez nie miał teraz płynąć sprzęt i ludzie dla 8 Armii, która przesuwała swój ciężar na wybrzeże Adriatyku.

Celem następnych tygodni była równina wokół Foggii. Leżała tam grupa lotnisk, z których ciężkie bombowce mogły sięgać południowych Niemiec, Austrii, Węgier, Rumunii i Bałkanów – miejsc dotąd trudno osiągalnych z Afryki Północnej i Sycylii. Brytyjczycy dotarli tam pod koniec września.

Znaczenie

Zajęcie Tarentu, Brindisi i Bari przyszło prawie bez walki, ale nie bez kosztów: zatonięcie „Abdiela” i śmierć gen. Hopkinsona były najcięższymi stratami operacji. Jako dywersja „Slapstick” zawiodła – Niemcy nie przerzucili tu wojsk spod Salerno, a spadochroniarze Heidricha wycofali się w porządku. Jej rzeczywisty zysk był inny: trzy sprawne porty, oparcie dla prawowitego rządu włoskiego i otwarta droga na północ wzdłuż wybrzeża Adriatyku.

Pod koniec września do Tarentu i Bari zaczęły przybywać kolejne dywizje 8 Armii, a 27 września Brytyjczycy zajęli Foggię. Z jej lotnisk od przełomu 1943 i 1944 roku amerykańska 15 Armia Lotnicza bombardowała cele w Europie Południowej i Środkowej, w tym rafinerie Ploeszti. Przez porty Apulii przechodziło zaopatrzenie dla oddziałów walczących we Włoszech i dla partyzantów na Bałkanach, a od końca 1943 roku – także dla wojsk Polskiego Korpusu, który w 1944 roku walczył pod Monte Cassino i nad Adriatykiem. Bari zapłaciło za to wysoką cenę: 2 grudnia 1943 roku niemiecki nalot na zatłoczony port zatopił kilkanaście statków, w tym amerykański transportowiec z ładunkiem iperytu, co kosztowało życie wielu marynarzy i mieszkańców.