Churchill na czele Komitetu Koordynacji Wojskowej

3 kwietnia 1940 roku premier Neville Chamberlain przyjął dymisję admirała floty lorda Ernle’a Chatfielda, ministra koordynacji obrony, i przeprowadził niewielką rekonstrukcję rządu. Urzędu Chatfielda nie obsadzono ponownie. Następnego dnia z Downing Street ogłoszono, że przewodnictwo w Komitecie Koordynacji Wojskowej (Military Co-ordination Committee), któremu dotąd przewodniczył Chatfield, obejmie pierwszy lord Admiralicji Winston Churchill jako najstarszy rangą z trzech ministrów resortów wojskowych.

W wielu opracowaniach można przeczytać, że ministerialny komitet obrony z Churchillem jako przewodniczącym „zastąpił” stanowisko Chatfielda. To uproszczenie. Komitet nie był nowym ciałem: działał od jesieni 1939 roku, a zmieniła się tylko osoba, która go prowadziła. Zniesiono natomiast urząd ministra, który od czterech lat miał godzić potrzeby armii, marynarki i lotnictwa, a w czasie wojny okazał się zbędny.

Minister bez resortu

Urząd ministra koordynacji obrony utworzył w marcu 1936 roku premier Stanley Baldwin, krytykowany za zbyt wolne zbrojenia wobec rosnącej potęgi Niemiec. Wielu spodziewało się wtedy, że stanowisko dostanie Churchill, najgłośniejszy rzecznik zbrojeń. Baldwin wybrał jednak prokuratora generalnego sir Thomasa Inskipa, co wywołało powszechne zdumienie. Na początku 1939 roku Inskipa zastąpił Chatfield, w latach 1933–1938 pierwszy lord morski, dowódca bez doświadczenia politycznego, który jako szef marynarki wywalczył rozbudowę floty krążowników i powrót lotnictwa pokładowego pod władzę Admiralicji.

Gdy we wrześniu 1939 roku Chamberlain tworzył gabinet wojenny, zakładano, że Chatfield będzie w nim reprezentował wszystkie trzy rodzaje sił zbrojnych. Z przyczyn politycznych do gabinetu weszli jednak także ministrowie wszystkich trzech resortów wojskowych: Admiralicji, wojny i lotnictwa. Każdy z nich miał własny głos, własny resort i własnego szefa sztabu, a Chatfield, który nie kierował żadnym ministerstwem, coraz wyraźniej nie miał nic do roboty. Przewodniczył wprawdzie Komitetowi Koordynacji Wojskowej, w którym zasiadali ministrowie resortów wojskowych, a na posiedzenia przychodzili szefowie sztabów: admirał Dudley Pound, gen. Edmund Ironside i marszałek lotnictwa Cyril Newall, ale komitet mógł jedynie przygotowywać wnioski dla gabinetu wojennego. Churchill pisał później, że urząd Chatfielda „stał się zbędny”, a sam minister złożył dymisję dobrowolnie. Chatfield nie objął już żadnego urzędu i resztę życia poświęcił pisaniu wspomnień.

Przetasowanie 3 kwietnia

Odejście Chatfielda wykorzystano do kilku innych zmian. Sir Samuel Hoare, dotąd lord tajnej pieczęci, zamienił się stanowiskami z sir Kingsleyem Woodem: Hoare wrócił do Ministerstwa Lotnictwa, którym kierował już w latach dwudziestych, a Wood został lordem tajnej pieczęci. Obaj pozostali w gabinecie wojennym. Poza gabinetem ministrem żywności został przemysłowiec Frederick Marquis, lord Woolton, a jego poprzednik William Shepherd Morrison objął urząd poczmistrza generalnego. Ministerstwo żeglugi po zmarłym 30 marca sir Johnie Gilmourze przejął Robert Hudson, a lord De La Warr i Herwald Ramsbotham wymienili się resortem oświaty i urzędem komisarza robót publicznych.

Opinia publiczna i opozycja przyjęły zmiany chłodno. Do rządu nie weszli ani laburzyści, ani liberałowie, nie pojawiły się nowe nazwiska z obozu krytyków appeasementu, a najważniejsze stanowiska znów rozdzielono między tych samych ludzi. Przetasowanie odbyło się w chwili, gdy rząd był przekonany, że czas pracuje dla aliantów. 4 kwietnia Chamberlain powiedział na zebraniu Rady Centralnej Partii Konserwatywnej, że Hitler „spóźnił się na autobus” (missed the bus), bo nie wykorzystał przewagi z początku wojny. Pięć dni później Niemcy zaatakowały Danię i Norwegię.

Komitet w kwietniu

Komitet Koordynacji Wojskowej od razu znalazł się w centrum wydarzeń. Na posiedzeniu Najwyższej Rady Wojennej 28 marca alianci postanowili zaminować norweskie wody terytorialne, by przeciąć drogę szwedzkiej rudy do Niemiec. Rano 8 kwietnia brytyjskie niszczyciele postawiły miny u wejścia do Vestfjordu, na drodze do Narwiku (operacja Wilfred), a następnego dnia ruszyła niemiecka inwazja. Od 8 do 15 kwietnia Churchill przewodniczył komitetowi codziennie, czasem dwa razy dziennie. Musiał przy tym uzgadniać decyzje z dwoma innymi ministrami, którzy byli jego równymi kolegami w gabinecie wojennym, i z szefami sztabów, którzy wypracowywali stanowisko we własnym gronie. Wnioski komitetu szły do komitetu obrony gabinetu i do gabinetu wojennego, a w tym czasie sytuacja w Norwegii zmieniała się z godziny na godzinę.

Churchill opisał po wojnie swoje położenie jako „wyjątkową miarę odpowiedzialności, ale bez władzy skutecznego kierowania”. Wśród ministrów resortów wojskowych był „pierwszym wśród równych”, ale nie mógł niczego narzucić. Z drugiej strony pozostali członkowie komitetu skarżyli się na jego styl pracy: na wielogodzinne nocne posiedzenia, wtrącanie się w szczegóły operacji wojsk lądowych i lotnictwa oraz zmiany planów, w których jednym z głównych sporów był wybór między Narwikiem a Trondheim. Według historyków Międzynarodowego Towarzystwa Churchillowskiego jego sposób prowadzenia obrad „wyczerpywał i rozwścieczał” pozostałych członków komitetu.

15 kwietnia Churchill sam poprosił Chamberlaina, by przejął przewodnictwo, i od 16 kwietnia premier prowadził niemal wszystkie posiedzenia komitetu w czasie walk w Norwegii. Chamberlain ogłosił w Izbie Gmin, że zgodził się na prośbę pierwszego lorda Admiralicji przewodniczyć obradom, gdy omawiane są sprawy wyjątkowej wagi dla prowadzenia wojny. 24 kwietnia Churchill przygotował list z żądaniem, by jeden minister kierował całością działań wojennych, ale go nie wysłał, bo premier zaprosił go wieczorem na rozmowę. Jej wynikiem była notatka Chamberlaina z 1 maja: Churchill miał odtąd zastępować premiera na czele komitetu i „w imieniu komitetu” udzielać szefom sztabów „wskazówek i kierować” ich pracą, a do dyspozycji dostał Sztab Centralny pod kierunkiem gen. mjr. Hastingsa Ismaya, który został dodatkowym członkiem Komitetu Szefów Sztabów. Churchill uznał to za poprawę, ale zauważył, że znów otrzymał „ogromną odpowiedzialność” bez realnej władzy.

Miejsce w wojnie

Nowy układ przetrwał tydzień. Wycofanie wojsk alianckich ze środkowej Norwegii na przełomie kwietnia i maja wywołało w Izbie Gmin debatę nad prowadzeniem wojny, nazwaną debatą norweską (7–8 maja 1940). Churchill bronił w niej rządu i wziął na siebie odpowiedzialność za działania Admiralicji, mimo to w głosowaniu większość rządowa spadła do 81 głosów, a kilkudziesięciu posłów konserwatywnych głosowało z opozycją. 10 maja, w dniu niemieckiej ofensywy na zachodzie, premierem został Churchill. Objął także nowy urząd ministra obrony, zlikwidował Komitet Koordynacji Wojskowej i zastąpił go komitetem obrony gabinetu wojennego, a Ismay został jego szefem sztabu i łącznikiem z szefami sztabów aż do lipca 1945 roku.

Paradoksalnie klęska norweska, za którą Churchill jako pierwszy lord Admiralicji i przewodniczący komitetu odpowiadał w znacznej mierze, otworzyła mu drogę do władzy. Kwietniowe doświadczenie nauczyło go jednak, czego nie powtarzać: jako premier i minister obrony skupił w swoich rękach kierowanie wojną, którego brakowało w systemie odziedziczonym po Chamberlainie i Chatfieldzie.