Gabinet wojenny Chamberlaina

3 września 1939 roku, kilka godzin po tym, jak Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom, premier Neville Chamberlain przebudował swój rząd na potrzeby wojny. Wzorem Davida Lloyda George’a, który w grudniu 1916 roku powierzył kierowanie wojną małemu gronu pięciu ministrów, utworzył gabinet wojenny (War Cabinet), w którym zasiadło dziewięciu polityków. Najgłośniejszą zmianą był powrót do władzy Winstona Churchilla, od dziesięciu lat pozostającego poza rządem krytyka appeasementu, który ponownie, po blisko ćwierć wieku, objął urząd pierwszego lorda Admiralicji. Tego samego dnia król Jerzy VI zatwierdził ustawę o powszechnym poborze mężczyzn w wieku od 18 do 41 lat, a na pierwszym posiedzeniu nowego gabinetu wyznaczono szefa Imperialnego Sztabu Generalnego i dowódcę wojsk, które miały wyruszyć do Francji.

Dziewięciu ministrów

Pełny gabinet Chamberlaina liczył przed wojną ponad dwudziestu ministrów, co w czasie wojny uniemożliwiałoby szybkie decyzje. Już w ostatnich dniach sierpnia premier planował zastąpić go mniejszym zespołem. W skład gabinetu wojennego weszli:

• Neville Chamberlain – premier i lider Izby Gmin;
• Samuel Hoare – lord tajnej pieczęci (dotąd minister spraw wewnętrznych);
• John Simon – kanclerz skarbu;
• lord Halifax – minister spraw zagranicznych;
• Leslie Hore-Belisha – minister wojny;
• Kingsley Wood – minister lotnictwa;
• Winston Churchill – pierwszy lord Admiralicji;
• lord Chatfield – minister koordynacji obrony, dawny pierwszy lord morski;
• lord Hankey – minister bez teki, przez ponad dwadzieścia lat sekretarz gabinetu i Komitetu Obrony Imperium, który sekretarzował także gabinetowi wojennemu Lloyda George’a.

Skład był kompromisem. Churchill i część komentatorów radzili, by gabinet wojenny tworzyli ministrowie bez obowiązków resortowych, którzy mogliby zajmować się wyłącznie strategią, jak w 1916 roku. Chamberlain wprowadził jednak do niego wszystkich trzech ministrów resortów wojskowych, a obok nich ministra koordynacji obrony, przez co odpowiedzialność za sprawy wojskowe rozkładała się na kilka osób. Gabinet był też stary: średnia wieku jego członków przekraczała sześćdziesiąt lat, a najmłodszy, Hore-Belisha, miał 45 lat. Na posiedzenia regularnie przychodzili szefowie sztabów trzech rodzajów sił zbrojnych.

Poza gabinetem wojennym znalazło się kilku ministrów, którzy grali w czasie wojny ważną rolę. John Anderson został ministrem spraw wewnętrznych i ministrem bezpieczeństwa wewnętrznego, odpowiedzialnym za obronę cywilną. Anthony Eden, który w lutym 1938 roku odszedł z Foreign Office na znak sprzeciwu wobec polityki premiera, wrócił do rządu jako minister do spraw dominiów. Nie był członkiem gabinetu wojennego, ale otrzymał prawo udziału w jego posiedzeniach, bo dominia (Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Związek Południowej Afryki) miały we własnym imieniu przystępować do wojny i musiały być na bieżąco informowane. Powstało także nowe Ministerstwo Wojny Ekonomicznej, które miało prowadzić blokadę Niemiec.

Rząd nie był koalicją wszystkich partii. Partia Pracy, której przywódcę Clementa Attleego zastępował w tych dniach Arthur Greenwood, odmówiła wejścia do rządu Chamberlaina. Odmówili także liberałowie Archibalda Sinclaira. Opozycja nie ufała premierowi po latach appeasementu i po dwóch dniach zwłoki, w których rząd, zamiast od razu wypowiedzieć wojnę, ograniczył się do ostrzeżeń pod adresem Berlina. Gabinet tworzyli więc konserwatyści oraz kilku narodowych liberałów i narodowych laburzystów, którzy współtworzyli od 1931 roku tak zwany rząd narodowy.

„Winston is back”

Churchill czekał na powrót do władzy od 1 września. Tego dnia, gdy Niemcy zaatakowały Polskę, Chamberlain zaprosił go na Downing Street i zaproponował miejsce w przyszłym gabinecie wojennym, prawdopodobnie jako ministrowi bez teki. Churchill się zgodził, ale przez następne dwa dni nie otrzymał żadnej wiadomości, a 2 września, w czasie burzliwego posiedzenia Izby Gmin, gdy rząd wciąż zwlekał z ultimatum, pisał do premiera z niepokojem o osłabieniu ducha narodowego. 3 września na posiedzeniu Izby Gmin, które zaczęło się w południe, mówił, że nie jest to kwestia walki o Gdańsk czy o Polskę: „Walczymy, aby ocalić cały świat przed zarazą nazistowskiej tyranii i w obronie wszystkiego, co dla człowieka najświętsze”. Po posiedzeniu Chamberlain zaproponował mu Admiralicję wraz z miejscem w gabinecie wojennym.

Churchill objął ten sam urząd, który sprawował od października 1911 do maja 1915 roku, gdy przygotował flotę do pierwszej wojny światowej i stracił stanowisko po klęsce operacji w Dardanelach. Wieczorem 3 września wrócił do tego samego gabinetu w gmachu Admiralicji. Jak wspominał, w szafie za swoim fotelem znalazł drewnianą skrzynkę z mapami Morza Północnego, którą kazał tam umieścić w 1911 roku. W wydanych w 1948 roku wspomnieniach napisał, że Rada Admiralicji przesłała wtedy flocie sygnał: „Winston is back” („Winston wrócił”). Opowieść stała się częścią legendy Churchilla, lecz historycy, w tym badacze związani z Międzynarodowym Towarzystwem Churchillowskim, zwracają uwagę, że tekstu takiego sygnału nigdy nie odnaleziono w archiwach i źródłem tej historii pozostaje głównie sam Churchill. Niezależnie od tego, czy sygnał wysłano, powrót Churchilla miał duże znaczenie polityczne: najgłośniejszy przeciwnik polityki ustępstw zasiadł w rządzie, który ją prowadził, i od pierwszych dni stał się jego najbardziej widocznym ministrem.

Przez następne miesiące Royal Navy była jedynym rodzajem brytyjskich sił zbrojnych, który rzeczywiście walczył, a Churchill w przemówieniach radiowych i w Izbie Gmin wyrastał na rzecznika wojny, czego Chamberlain, Halifax ani Simon nie potrafili.

Pobór od 18 do 41 lat

Wielka Brytania wprowadziła pobór w czasie pokoju po raz pierwszy w swojej historii w maju 1939 roku, gdy uchwalono ustawę o szkoleniu wojskowym (Military Training Act). Obejmowała ona tylko młodych, dwudziestokilkuletnich mężczyzn, tak zwanych milicjantów, powoływanych na sześciomiesięczne szkolenie. Pierwsi z nich zgłosili się do jednostek w połowie lipca. Wybuch wojny wymagał znacznie szerszego rozwiązania.

3 września 1939 roku parlament uchwalił, a król tego samego dnia zatwierdził ustawę o służbie narodowej w siłach zbrojnych (National Service (Armed Forces) Act 1939). Na jej podstawie obowiązkowi poboru podlegali wszyscy mężczyźni, poddani brytyjscy w wieku od 18 do 41 lat, przebywający w Wielkiej Brytanii. Ustawa nie objęła Irlandii Północnej, gdzie rząd obawiał się sprzeciwu ludności katolickiej. Zwolnieni byli między innymi niezdolni do służby, duchowni, studenci, a przede wszystkim pracownicy „zawodów zastrzeżonych” (reserved occupations), potrzebni w przemyśle zbrojeniowym, rolnictwie, górnictwie czy medycynie. Osoby odmawiające służby ze względów sumienia mogły odwołać się do specjalnych trybunałów, które przyznawały im całkowite zwolnienie, służbę niebojową albo odrzucały wniosek.

Powoływano kolejno grupy wiekowe, zaczynając od najmłodszych. Pierwsza rejestracja, obejmująca mężczyzn w wieku 20–23 lat, odbyła się w październiku 1939 roku, a następne roczniki rejestrowano w kolejnych miesiącach. Ustawa obowiązywała do końca „obecnego stanu nadzwyczajnego”. W grudniu 1941 roku nowa ustawa rozszerzyła obowiązek służby na niezamężne kobiety w wieku 20–30 lat, kierowane do pomocniczych służb wojskowych, obrony cywilnej i przemysłu.

Ironside i Gort

Na pierwszym posiedzeniu, jeszcze 3 września, gabinet wojenny zatwierdził zmiany w dowództwie armii. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego, gen. John Vereker, lord Gort, sprawujący tę funkcję od grudnia 1937 roku, otrzymał dowództwo Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego (BEF), który miał wyruszyć do Francji. Jego miejsce w Ministerstwie Wojny zajął gen. Edmund Ironside, dotąd generalny inspektor sił zamorskich.

Nominacje były w dużej mierze dziełem ministra wojny Hore-Belishy, który w ciągu 1939 roku popadł w ostry konflikt z Gortem i chciał się go pozbyć z Londynu. Ironside sam był zaskoczony: spodziewał się dowództwa w polu i zdążył już wysłać jednego ze swoich oficerów do Aldershot, by przygotował jego kwaterę główną. Jego kandydaturę na szefa sztabu popierał Churchill, a pominięty został gen. John Dill, dowódca w Aldershot, uważany przez wielu za najzdolniejszego oficera sztabowego armii. Ironside, wysoki i energiczny weteran wielu kampanii, nie miał doświadczenia w pracy z politykami, a Gort, odznaczony Krzyżem Wiktorii bohater pierwszej wojny, był znakomitym dowódcą liniowym, ale według wielu, także Ironside’a, nie nadawał się do kierowania armią. Tak powstał układ, w którym obaj generałowie zajmowali stanowiska, do których nie byli najlepiej przygotowani.

Miejsce w wojnie

Gabinet wojenny Chamberlaina kierował Wielką Brytanią w czasie dziwnej wojny. W pierwszych tygodniach nie zdecydował się na żadną akcję, która mogłaby odciążyć walczącą Polskę: lotnictwo zrzucało nad Niemcami ulotki, a nie bomby, zgodnie z deklaracją, by nie atakować celów, które mogłyby narazić ludność cywilną. Leo Amery wspominał, że gdy zaproponował Kingsleyowi Woodowi podpalenie lasów Schwarzwaldu, w których ukrywano składy amunicji, minister miał odpowiedzieć, że to własność prywatna. Anegdota, przytaczana jako symbol bezczynności rządu, pochodzi tylko od Amery’ego, ale dobrze oddaje nastroje jesieni 1939 roku. Brytyjska strategia, dzielona z Francuzami, zakładała długą wojnę: blokadę morską, rozbudowę armii i lotnictwa oraz ofensywę dopiero wtedy, gdy alianci osiągną przewagę.

Skład gabinetu szybko się zmieniał. W styczniu 1940 roku Chamberlain zdymisjonował Hore-Belishę, z którym nie mogli współpracować generałowie, a w kwietniu zlikwidowano urząd ministra koordynacji obrony i z gabinetu odszedł Chatfield. Po klęsce w Norwegii Izba Gmin w dniach 7–8 maja 1940 roku debatowała nad prowadzeniem wojny, a 10 maja, w dniu niemieckiej ofensywy na zachodzie, premierem został Churchill. Utworzył on nowy, pięcioosobowy gabinet wojenny z udziałem Partii Pracy. Ironside pod koniec maja 1940 roku ustąpił miejsca Dillowi i objął dowództwo wojsk w kraju, a Gort wyprowadził resztki BEF przez Dunkierkę. Ustawa o poborze z 3 września 1939 roku pozostała natomiast w mocy do końca wojny i stała się podstawą mobilizacji, dzięki której Wielka Brytania wystawiła kilkumilionowe siły zbrojne.