Edmund Ironside

William Edmund Ironside, od 1941 roku pierwszy baron Ironside, był jednym z najbarwniejszych generałów brytyjskich pierwszej połowy XX wieku. Ten mierzący prawie dwa metry olbrzym, którego koledzy przekornie nazywali „Tiny” (Maleńki), mówił kilkunastoma językami, w młodości szpiegował w Afryce Niemców, w 1919 roku dowodził wojskami alianckimi pod Archangielskiem, a w Persji pomógł wybić się późniejszemu szachowi. W lipcu 1939 roku przyjechał do Warszawy na rozmowy sztabowe, a 3 września objął stanowisko szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, czyli zawodowego zwierzchnika armii brytyjskiej. Przez pierwsze dziewięć miesięcy wojny odpowiadał za plany armii brytyjskiej, a latem 1940 roku przygotowywał obronę Wysp przed niemiecką inwazją. Jego dzienniki należą do najważniejszych źródeł do dziejów brytyjskiej polityki wojskowej lat 1937–1940.

Młodość i wojna burska

Urodził się 6 maja 1880 roku w Edynburgu jako syn lekarza wojskowego z Królewskiej Artylerii Konnej, który zmarł, gdy chłopiec miał niespełna rok. Matka, utrzymująca się ze skromnej wdowiej renty, podróżowała z synem po kontynencie, gdzie życie było tańsze. Tam Edmund zaczął uczyć się języków. W wieku dojrzałym mógł oficjalnie tłumaczyć z siedmiu i dobrze znał jeszcze kilka innych, w tym rosyjski. Uczył się w St Andrews i w Tonbridge School, a w 1898 roku wstąpił do Królewskiej Akademii Wojskowej w Woolwich, gdzie zasłynął jako bokser i rugbista.

W czerwcu 1899 roku został podporucznikiem artylerii polowej i jeszcze tego roku wyjechał do Afryki Południowej. Przez całą drugą wojnę burską walczył w polu i był kilkakrotnie ranny. Po wojnie należał do eskorty, która odprowadziła na rokowania pokojowe burskiego dowódcę Jana Smutsa. Potem, przebrany za burskiego woźnicę, zbierał informacje o wojskach kolonialnych w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej. Opowieści o tej przygodzie sprawiły, że uważano go za pierwowzór Richarda Hannaya, bohatera powieści szpiegowskich Johna Buchana. Kolejne lata spędził w Indiach i Afryce Południowej, a w 1912 roku rozpoczął studia w Kolegium Sztabowym w Camberley.

Pierwsza wojna światowa

Wybuch wojny w sierpniu 1914 roku przerwał naukę. Ironside wyjechał do Francji wśród pierwszych oficerów sztabowych pierwszego Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, służył w bazach w Boulogne i Saint-Nazaire, a od jesieni w sztabie 6 Dywizji. W 1916 roku został szefem sztabu nowo sformowanej kanadyjskiej 4 Dywizji, którą wyszkolił i z którą walczył nad Sommą oraz w kwietniu 1917 roku w bitwie o grzbiet Vimy. Podczas tych walk kilka razy faktycznie przejmował dowodzenie dywizją w zastępstwie niedoświadczonego dowódcy. Wiosną 1918 roku dowodził na froncie zachodnim 99 Brygadą Piechoty.

Archangielsk, Węgry, Persja

We wrześniu 1918 roku Ironside trafił do północnej Rosji, gdzie wojska alianckie od lata trzymały Archangielsk i Murmańsk, oficjalnie po to, by nie dopuścić do przejęcia składów wojennych przez Niemców, w praktyce wspierając przeciwników bolszewików. W listopadzie objął dowództwo całego międzynarodowego zgrupowania nad Dźwiną Północną. Było to jego pierwsze samodzielne dowództwo i jeden z najbardziej egzotycznych epizodów wojny domowej w Rosji. Przez rok jeździł po rozległym, skutym mrozem froncie, opanowywał bunty w oddziałach białych i raz ledwie uniknął zamachu. Gdy w Londynie zapadła decyzja o ewakuacji, przekazał dowództwo gen. Henry’emu Rawlinsonowi i jesienią 1919 roku wrócił do kraju. Awansowany na generała majora, był jednym z najmłodszych oficerów tej rangi w armii brytyjskiej. Tytuł barona, który otrzymał dwadzieścia lat później, nosił nazwę „of Archangel”.

W 1920 roku kierował misją, która nadzorowała wycofanie z Węgier wojsk rumuńskich pozostałych tam po wojnie węgiersko-rumuńskiej, a latem przebywał w okupowanej przez aliantów Turcji. Jesienią objął dowództwo brytyjskich wojsk w północnej Persji. Zadaniem tych sił było osłanianie kraju przed bolszewikami i przygotowanie wycofania. Ironside doprowadził do usunięcia rosyjskiego dowódcy Brygady Kozackiej i powierzył dowodzenie tą formacją pułkownikowi Reza Chanowi, którego uważał za człowieka zdolnego utrzymać porządek po odejściu Brytyjczyków. W lutym 1921 roku Reza Chan przeprowadził zamach stanu i w 1925 roku został szachem jako Reza Szah Pahlawi. Jak duży był w tym udział Ironside’a, historycy spierają się do dziś, ale jest niemal pewne, że przynajmniej doradzał spiskowcom. W kwietniu 1921 roku samolot, którym leciał z Iraku do Persji, rozbił się, a długie leczenie przekreśliło plan powierzenia mu dowództwa w Iraku.

Między wojnami

W latach 1922–1926 był komendantem Kolegium Sztabowego w Camberley. Wykładał tam jego przyjaciel J.F.C. Fuller, teoretyk wojny pancernej, a Ironside poznał też Basila Liddella Harta. Obaj przekonali go do idei małej, zmechanizowanej armii zawodowej ze wsparciem lotnictwa. Dalsza kariera była jednak rozczarowująca: dowodził dywizją w Aldershot, okręgiem Meerut w Indiach, był kwatermistrzem generalnym armii indyjskiej, a w 1936 roku objął Dowództwo Wschodnie w Anglii. Wszędzie dawał się poznać jako człowiek energiczny, ale i bezceremonialny, co nie zjednywało mu przełożonych. We wrześniu 1937 roku obserwował wielkie manewry Wehrmachtu i spotkał się z Adolfem Hitlerem. Wrócił przekonany, że wojna z Niemcami nadchodzi, a armia brytyjska jest do niej żałośnie nieprzygotowana.

W grudniu 1937 roku minister wojny Leslie Hore-Belisha wybrał na szefa Imperialnego Sztabu Generalnego młodszego od niego lorda Gorta, którego Ironside uważał za nienadającego się do tej roli. Jego samego uznano za zbyt starego. W listopadzie 1938 roku Ironside objął stanowisko gubernatora Gibraltaru, tradycyjnie ostatnie przed emeryturą, i energicznie przygotowywał twierdzę do oblężenia. Już po kilku miesiącach Hore-Belisha ściągnął go jednak z powrotem. Od 1 lipca 1939 roku Ironside był generalnym inspektorem sił zamorskich i powszechnie uważano, że w razie wojny obejmie dowództwo armii wysłanej do Francji.

Wizyta w Polsce

W drugiej połowie lipca 1939 roku, mniej więcej w dniach 17–21 lipca, Ironside przebywał w Warszawie. Rozmawiał z marszałkiem Edwardem Rydzem-Śmigłym, ministrem Józefem Beckiem i szefem Sztabu Głównego gen. Wacławem Stachiewiczem, oglądał ćwiczenia i był podejmowany w kasynie Sztabu Głównego. Jego ciepły, bezpośredni sposób bycia podniósł Polaków na duchu, a sama wizyta tak wysokiego rangą generała mogła stwarzać wrażenie, że Wielka Brytania myśli o bezpośredniej pomocy wojskowej, czego w rzeczywistości nie planowano. Po powrocie Ironside zapewniał, że polski rząd nie da Niemcom pretekstu do wojny. Według części relacji przestrzegał też, że w razie niemieckiego ataku Polska zostanie szybko pobita, a front wschodni nie utrzyma się długo, choć w rozmowie z Winstonem Churchillem pod koniec sierpnia miał wypowiadać się o polskiej armii bardzo pochlebnie. Kilka tygodni później Polska i Wielka Brytania podpisały układ sojuszniczy.

Szef sztabu w czasie dziwnej wojny

3 września 1939 roku, w dniu wypowiedzenia wojny, gabinet wojenny Neville’a Chamberlaina mianował Gorta dowódcą Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a Ironside’a, wbrew jego oczekiwaniom, szefem Imperialnego Sztabu Generalnego. Ironside zdążył już wysłać oficera do Aldershot, by przygotował jego kwaterę w polu. Decyzja była polityczna: Hore-Belisha chciał się pozbyć Gorta z ministerstwa, a za Ironside’em lobbował Churchill. Sam Ironside uważał, że temperamentem nie nadaje się do pracy w sztabie i wśród polityków, ale przyjął nominację.

We wrześniu 1939 roku, gdy Polska walczyła sama, Ironside zajmował się głównie organizacją armii, która miała urosnąć do kilkudziesięciu dywizji. Rozważał też przyszłą pomoc dla Polski przez Rumunię, ale ostro sprzeciwiał się francuskim pomysłom frontu bałkańskiego. Na froncie zachodnim armia brytyjska miała stać w obronie u boku Francuzów, a inicjatywę strategiczną Ironside chciał odzyskać operacjami na peryferiach. Zimą 1939/1940 roku stał się, obok Churchilla, głównym zwolennikiem wyprawy do Skandynawii: desant w północnej Norwegii miał pozwolić zająć szwedzkie kopalnie rudy żelaza w Kirunie i Gällivare, odciąć od nich Niemcy i przy okazji pomóc Finlandii walczącej w wojnie zimowej. Norwegia i Szwecja odmówiły przepuszczenia wojsk, a 12 marca 1940 roku Finlandia zawarła pokój z ZSRR, więc plan upadł.

W kwietniu 1940 roku Niemcy uprzedzili aliantów i zajęli Danię i Norwegię. W kampanii norweskiej Ironside męczył się w niekończących się naradach gabinetu i szefów sztabów oraz ze zmiennymi pomysłami Churchilla, który jako pierwszy lord Admiralicji wtrącał się w każdy szczegół operacji. Jego najważniejszą decyzją było przeforsowanie ewakuacji wojsk ze środkowej Norwegii pod koniec kwietnia. Po 10 maja pojechał do Francji, gdzie w Lens starł się z francuskimi generałami Gastonem Billotte’em i Georges’em Blanchardem, których uznał za pogodzonych z klęską, i nakłonił Gorta oraz Francuzów do kontrataku, który 21 maja doprowadził do bitwy pod Arras. Lokalny sukces niczego nie zmienił, a Ironside w końcu przyznał Gortowi rację, że jedynym wyjściem jest ewakuacja.

Obrona Wysp i emerytura

27 maja 1940 roku Ironside oddał stanowisko szefa sztabu swojemu zastępcy, gen. Johnowi Dillowi, a sam został naczelnym dowódcą Sił Krajowych (Home Forces), odpowiedzialnym za obronę Wielkiej Brytanii przed inwazją. Miał do dyspozycji kilkanaście słabo wyszkolonych dywizji terytorialnych, jedną dywizję pancerną z garstką lekkich czołgów i ochotników z tworzonej właśnie Home Guard. Przy takich siłach postawił na obronę statyczną: cienką osłonę na wybrzeżu, zapory drogowe, linie umocnień odcinające Londyn i Midlands od morza oraz niewielki odwód. Plan, przyjęty przez gabinet 25 czerwca, szybko skrytykowano jako zbyt bierny, a lotnictwo zwróciło uwagę, że wiele lotnisk znalazłoby się przed główną linią obrony. 19 lipca Churchill, już jako premier, zastąpił Ironside’a gen. Alanem Brooke’em. Ironside przyjął dymisję spokojnie.

Latem 1940 roku otrzymał buławę marszałka polnego, a w 1941 roku tytuł barona Ironside of Archangel. Nigdy więcej nie objął żadnego stanowiska. Osiadł w Norfolku, pisał, wykładał i gospodarował w swoim majątku. Przez całe życie prowadził dziennik, liczący blisko milion słów. Wybór z lat 1937–1940 ukazał się w 1962 roku jako „The Ironside Diaries”, już po jego śmierci. Zmarł 22 września 1959 roku w Londynie, w szpitalu wojskowym, do którego trafił po upadku w domu. Pochowano go z honorami wojskowymi w Hingham w Norfolku.

Ocena

Ironside nie należał do wielkich wodzów drugiej wojny światowej, a jego dowództwo w latach 1939–1940 kojarzy się z porażkami w Norwegii i Francji. Był jednak człowiekiem rzadkiej odwagi, inteligencji i doświadczenia, który znał wojnę w Afryce, we Francji, w Rosji i na Bliskim Wschodzie, a przed innymi rozumiał znaczenie mechanizacji. W latach trzydziestych jego bliskie związki z Fullerem, który przeszedł do brytyjskich faszystów, i obecność na spotkaniach towarzystw anglo-niemieckich budziły podejrzliwość służb. Skrajna prawica wymieniała nawet jego nazwisko w swoich mrzonkach o przejęciu władzy, choć nic nie wskazuje, by Ironside o tym wiedział lub miał z tym coś wspólnego. Dla Polski pozostał generałem lipca 1939 roku, którego wizyta budziła nadzieje na pomoc, jakiej Wielka Brytania nie była w stanie ani nie zamierzała w 1939 roku udzielić.