Dymisja rządu Tōjō

We wtorek 18 lipca 1944 roku generał Hideki Tōjō złożył cesarzowi Hirohito dymisję całego swojego gabinetu. Rząd, który w grudniu 1941 roku wprowadził Japonię w wojnę ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią, przetrwał dwa lata i dziewięć miesięcy – dłużej niż jakikolwiek gabinet japoński od początku lat dwudziestych. Upadł nie w wyniku głosowania w parlamencie ani przewrotu, lecz po kilkutygodniowej, cichej kampanii prowadzonej w pałacu i w domach byłych premierów, którą przesądziła klęska na Marianach. Dziewięć dni wcześniej Amerykanie ogłosili zakończenie walk na Saipanie – wyspy, której obronę Tōjō publicznie przedstawiał jako pewną.

Często pisze się, że tego samego dnia cesarz poprosił generała Kuniakiego Koiso o utworzenie nowego rządu. W rzeczywistości zmiana władzy trwała kilka dni i miała nietypowy przebieg. Rada byłych premierów (jūshin) wskazała Koiso, generała w stanie spoczynku i generalnego gubernatora Korei, 18 lipca, już po dymisji Tōjō, a misję utworzenia gabinetu Hirohito powierzył 20 lipca nie jemu samemu, lecz wspólnie Koiso i admirałowi Mitsumasie Yonaiowi, premierowi z 1940 roku. Nowy rząd zaprzysiężono 22 lipca i do dziś nazywa się go „gabinetem współpracy Koiso–Yonai”. Formuła dwóch szefów była świadectwem kompromisu, a zarazem tego, że nikt w Tokio nie miał pomysłu, jak wygrać – ani jak zakończyć – wojnę.

Generał od wszystkiego

Tōjō objął władzę 18 października 1941 roku jako czynny generał i minister wojny, i z czasem skupiał w swoich rękach coraz więcej urzędów. Na różnych etapach był jednocześnie premierem, ministrem wojny, spraw wewnętrznych, spraw zagranicznych, oświaty, a od listopada 1943 roku także ministrem uzbrojenia. W lutym 1944 roku, po amerykańskim uderzeniu na Truk, zrobił krok bez precedensu w dziejach armii cesarskiej: odwołał szefa sztabu generalnego, marszałka Hajime Sugiyamę, i sam zajął jego miejsce. Jego sojusznik, minister marynarki admirał Shigetarō Shimada, zastąpił w tym samym czasie admirała Osamiego Naganę na stanowisku szefa sztabu generalnego marynarki.

Połączenie administracji wojskowej z dowodzeniem operacyjnym miało uzdrowić koordynację wojny. Przyniosło jednak przede wszystkim zarzut naruszenia prerogatyw cesarza jako naczelnego wodza, a w marynarce Shimadę nazywano złośliwie „adiutantem Tōjō”. Co ważniejsze, kumulacja stanowisk uczyniła premiera osobiście odpowiedzialnym za każdą klęskę. Tymczasem w 1944 roku klęski przychodziły jedna po drugiej: w marcu ruszyła ofensywa na Imphal, która skończyła się katastrofą (5 lipca cesarz zgodził się na jej przerwanie), w Nowej Gwinei Amerykanie przeskakiwali kolejne japońskie garnizony, a w czerwcu przyszedł cios w samo serce systemu obronnego.

Utrata Marianów

We wrześniu 1943 roku cesarz i rząd przyjęli koncepcję „absolutnej strefy obrony narodowej” (zettai kokubōken) – linii od Kuryli przez Mariany i Karoliny po zachodnią Nową Gwineę i Birmę, której należało bronić za wszelką cenę. Mariany były jej kluczowym ogniwem: z ich lotnisk amerykańskie bombowce B-29 mogły dosięgnąć większości wysp macierzystych. Tōjō wzmocnił garnizon Saipanu i według japońskich relacji publicznie wyrażał pewność co do jego obrony; dowódcy na wyspie, wiceadmirałowi Chūichiemu Nagumo, miał powiedzieć, że jeśli Saipan upadnie, on sam będzie musiał ustąpić.

Desant 15 czerwca i klęska floty na Morzu Filipińskim 19–20 czerwca przekreśliły te rachuby. Bez lotniskowców nie było czym odbić wyspy. 24 czerwca Tōjō i Shimada, jako szefowie obu sztabów, zameldowali cesarzowi o rezygnacji z planów kontrataku. 1 lipca w dzienniku operacyjnym sztabu generalnego armii zapisano, że cesarstwo nie ma już operacyjnych środków odwrócenia biegu wojny i należy myśleć o jej zakończeniu – tak przynajmniej przytacza ten wpis japońska literatura. Dla ludzi, którzy od dawna szukali sposobu, by odsunąć Tōjō, był to sygnał do działania.

Spisek starszych mężów stanu

Ośrodkiem opozycji byli jūshin – byli premierzy, którzy od 1940 roku doradzali cesarzowi przy wyborze szefa rządu. Najaktywniejszym z nich był admirał w stanie spoczynku Keisuke Okada, premier z lat 1934–1936, który w 1936 roku cudem przeżył zamach buntowników w Tokio. Współpracowali z nim książę Fumimaro Konoe, poprzednik Tōjō, admirał Mitsumasa Yonai oraz baron Kiichirō Hiranuma. Kluczową postacią był jednak markiz Kōichi Kido, lord strażnik tajnej pieczęci i najbliższy doradca polityczny cesarza – ten sam, który w październiku 1941 roku zarekomendował Tōjō na premiera.

Według japońskich opracowań opartych na wspomnieniach uczestników jeszcze 27 czerwca Tōjō wezwał Okadę do swojej rezydencji i zażądał, by zaprzestał krytyki rządu; rozmowa przerodziła się w ostrą kłótnię, w której premier miał grozić nawet aresztowaniem. Okada nie ustąpił. Równolegle w marynarce i wśród młodszych oficerów rozważano plany fizycznej likwidacji premiera; najbardziej znany przypisuje się kontradmirałowi Sōkichiemu Takagiemu z ministerstwa marynarki. Żaden nie wyszedł poza fazę przygotowań.

Warunki Kido

Tōjō próbował ratować rząd jego rekonstrukcją. 13 lipca zwrócił się do Kido o radę i usłyszał trzy warunki dalszego poparcia dworu: rozdzielenie urzędów ministra wojny i szefa sztabu generalnego, usunięcie Shimady z ministerstwa marynarki oraz wprowadzenie do rządu przedstawicieli jūshin. Historycy japońscy uważają, że Kido był już wówczas porozumiany z Okadą i Konoe i że warunki pomyślano tak, by ich spełnienie okazało się niemożliwe.

Tōjō przyjął je mimo to. 17 lipca Shimada ustąpił ze stanowiska ministra marynarki (jego następcą został admirał Naokuni Nomura), a Tōjō zrzekł się funkcji szefa sztabu generalnego, którą objął generał Yoshijirō Umezu, dotychczasowy dowódca Armii Kwantuńskiej. Aby zrobić miejsce dla byłych premierów, premier zażądał dymisji od ministra stanu Nobusuke Kishiego, swego dawnego współpracownika z Mandżurii, który po klęsce na Morzu Filipińskim zaczął opowiadać się za szukaniem pokoju. Kishi, uprzedzony przez Okadę, odmówił. Według konstytucji Meiji premier nie mógł odwołać ministra – każdy odpowiadał bezpośrednio przed cesarzem – a niezgoda w gabinecie oznaczała zwykle jego upadek. Do Kishiego przyszedł nawet szef tokijskiej żandarmerii wojskowej (kenpeitai), który według relacji Kishiego groził mu szablą; minister miał mu odpowiedzieć, że rozkazy w Japonii wydaje tylko cesarz.

Jednocześnie generał Kenryō Satō, szef biura spraw wojskowych ministerstwa wojny, próbował namówić Yonaia do wejścia do rządu. Yonai odmówił, podobnie jak inni jūshin. Wieczorem 17 lipca byli premierzy zebrali się w domu Hiranumy i uzgodnili, że częściowa rekonstrukcja nie wystarczy: potrzebny jest zupełnie nowy rząd, popierany przez cały naród.

Dymisja

Decydujące znaczenie miała postawa cesarza. Hirohito przez dwa i pół roku ufał Tōjō i wielokrotnie go wspierał, także wbrew ministrom i dowódcom. Teraz, jak relacjonują Kido i otoczenie dworu, przestał udzielać mu poparcia. Kido dał premierowi do zrozumienia, że cesarz oczekuje jego odejścia; gdy Tōjō prosił o pozostawienie go na stanowisku, Hirohito miał odpowiedzieć jedynie „Ach, tak” (sō ka). Historycy różnią się w ocenie, na ile była to inicjatywa samego monarchy, a na ile dworu, który chciał chronić tron przed odpowiedzialnością za przegrywaną wojnę.

Wobec utraty zaufania cesarza Tōjō zrezygnował. Jego zaufani oficerowie, wśród nich sekretarz pułkownik Sadao Akamatsu, mieli mu doradzać zamach stanu, lecz premier odrzucił ten pomysł, mówiąc, że gdy słabnie zaufanie cesarza, trzeba natychmiast ustąpić. 18 lipca 1944 roku cały gabinet złożył dymisję. Tōjō przygotował oświadczenie, w którym upadek rządu przypisywał intrydze byłych premierów, ale ministrowie jednogłośnie sprzeciwili się jego publikacji. Jeszcze kilka dni później, na pożegnalnym spotkaniu ze współpracownikami, generał miał mówić, że utraty Saipanu się nie lęka, a do odejścia zmusili go jūshin. 22 lipca, w dniu zaprzysiężenia następców, przeniesiono go do rezerwy; nigdy już nie pełnił żadnej funkcji publicznej.

Koiso i Yonai

Jeszcze 18 lipca Kido zwołał byłych premierów, by wybrali następcę. Uzgodnili, że premierem powinien zostać generał, który utrzyma w ryzach armię – zwłaszcza wobec perspektywy obrony wysp macierzystych. Część z nich wysunęła kandydaturę Umezu, ale ten dopiero co objął sztab generalny. Na liście znaleźli się marszałek Hisaichi Terauchi, dowódca Południowej Grupy Armii, Koiso i marszałek Shunroku Hata, dowódca wojsk w Chinach. Terauchiego, faworyta armii, nie można było odwołać z frontu, Hata nie miał poparcia większości. Wybór padł na Koiso, choć Kido i Konoe pamiętali jego związki z nacjonalistycznym Towarzystwem Wiśni i nieudanym spiskiem wojskowym z marca 1931 roku. Ponieważ Koiso od lat przebywał poza Tokio i nie miał zaplecza politycznego, Konoe zaproponował, by wspierał go Yonai.

Edykt, który cesarz wręczył obu wojskowym 20 lipca, nakazywał im „współpracować w tworzeniu gabinetu”, dążyć do osiągnięcia celów wojny wielkowschodnioazjatyckiej i nie drażnić Związku Radzieckiego. Yonai, admirał w stanie spoczynku, specjalną decyzją cesarza wrócił do czynnej służby, by objąć ministerstwo marynarki jako wicepremier. Ministrem wojny został Sugiyama, ministerstwo spraw zagranicznych zachował Mamoru Shigemitsu. Według dziennika Kido wśród jūshin panowało milczące porozumienie, że nowy rząd powinien przybliżyć koniec wojny, a obecność Yonaia miała to ułatwić. Publicznie Koiso zapowiadał jednak wzmożenie wysiłku wojennego, a na początku sierpnia zastąpił dotychczasowe konferencje łącznikowe rządu i dowództwa Najwyższą Radą Kierowania Wojną.

Miejsce w wojnie

Dymisja Tōjō była pierwszą zmianą władzy w Tokio wymuszoną przez przebieg wojny i pierwszym, choć bardzo ostrożnym, sygnałem, że część elity zaczyna myśleć o jej zakończeniu. Nie zmieniła jednak strategii. Pod koniec lipca kwatera główna przyjęła plany operacji Shō-Gō („Zwycięstwo”) – rozstrzygającej bitwy obronnej na jednym z czterech kierunków: Filipiny, Tajwan i Riukiu, wyspy macierzyste lub Kuryle. Rząd Koiso liczył, że jedno wielkie zwycięstwo pozwoli wynegocjować znośny pokój. W październiku 1944 roku flota cesarska poniosła jednak w bitwie w zatoce Leyte klęskę, po której przestała istnieć jako siła ofensywna, a w jej trakcie po raz pierwszy w zorganizowany sposób użyto pilotów kamikaze. Od listopada B-29 z lotnisk na Marianach bombardowały Tokio i inne miasta.

Koiso, lekceważony przez wojskowych, nie zdołał ani wzmocnić władzy cywilnej nad armią, ani podjąć realnych rozmów pokojowych. Podał się do dymisji 5 kwietnia 1945 roku, kilka dni po amerykańskim lądowaniu na Okinawie; jego następcą został admirał Kantarō Suzuki, a Yonai pozostał ministrem marynarki i stał się jednym z rzeczników kapitulacji w sierpniu 1945 roku. Tōjō, po kapitulacji zatrzymany przez Amerykanów, 11 września 1945 roku próbował odebrać sobie życie, przeżył, został skazany przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu na śmierć i stracony 23 grudnia 1948 roku. Koiso i Kido usłyszeli wyroki dożywocia; Koiso zmarł w więzieniu w 1950 roku. Kishi, którego odmowa ustąpienia obaliła rząd w 1944 roku, był po wojnie więziony jako podejrzany o zbrodnie wojenne, nie stanął przed sądem i w 1957 roku został premierem Japonii.