Japończycy zajmują Moulmein

31 stycznia 1942 roku ostatni żołnierze brytyjskiego garnizonu Moulmein (dziś Mulmejn) przeprawili się statkami rzecznymi przez szerokie ujście Saluinu do Martabanu, a do miasta weszły oddziały japońskiej 55 Dywizji. Moulmein było trzecim co do wielkości miastem Birmy Brytyjskiej, portem i ośrodkiem administracyjnym jej południowej części, z lotniskiem, z którego RAF mógł osłaniać podejścia do stolicy. Jego upadek, po zaledwie dziesięciu dniach właściwej ofensywy, zamknął pierwszy etap japońskiego podboju Birmy. Od Rangunu dzieliło Japończyków już tylko około 160 kilometrów w linii prostej i dwie rzeki, Bilin i Sittang.

Kalendaria notują pod 31 stycznia, że Japończycy zajęli port Moulmein i „zagrażają teraz Rangunowi, a także Singapurowi”. Data jest zgodna ze źródłami: walki o miasto toczyły się w nocy z 30 na 31 stycznia, a garnizon wycofał się w ciągu 31 stycznia. Tego samego dnia ostatnie oddziały brytyjskie na Półwyspie Malajskim przeszły na wyspę Singapur, więc obie wielkie bazy brytyjskie w Azji Południowo-Wschodniej znalazły się jednocześnie w bezpośrednim zasięgu nieprzyjaciela.

Przez góry z Tajlandii

Japońskie plany przewidywały, że Birmę zdobędzie 15 Armia generała porucznika Shōjirō Iidy, złożona z 33 i 55 Dywizji. Na początku wojny jej zadaniem było zabezpieczenie Tajlandii, a obie dywizje przez kilka tygodni były osłabione, bo część ich oddziałów walczyła gdzie indziej. W grudniu 1941 roku wojna dotarła do Birmy tylko na jej najdalszym krańcu i w powietrzu: oddział 55 Dywizji zajął Victoria Point, a bombowce japońskiego lotnictwa armii zaatakowały Rangun. 22 grudnia 55 Dywizja generała porucznika Takeshiego Kogi otrzymała rozkaz przejścia przez granicę i zdobycia Moulmein.

Między Tajlandią a Birmą leżały porośnięte dżunglą góry Tenasserim, przez które prowadziły tylko ścieżki i jedna kiepska droga, z Rahaeng (dziś Tak) przez Mae Sot i przełęcz pod Kawkareik ku Moulmein. Japończycy postanowili przejść tamtędy z lekkim sprzętem, z jucznymi końmi i słoniami zamiast ciężarówek. Brytyjczycy uważali, że duże siły nie zdołają przekroczyć tych gór, i to założenie okazało się, podobnie jak na Malajach, zgubne. Z Japończykami szli birmańscy nacjonaliści z Armii Niepodległości Birmy, utworzonej pod koniec grudnia w Bangkoku wokół Aung Sana i jego towarzyszy. Według japońskich relacji pomagali jako przewodnicy i zdobywali żywność od miejscowej ludności, co pozwoliło wojskom maszerującym bez wystarczających zapasów utrzymać tempo.

Najpierw padło południe. Oddział 55 Dywizji przeszedł granicę na początku stycznia i 19 stycznia zajął Tavoy (dziś Tawè) z jego lotniskiem, przełamując opór niewielkiego garnizonu. Brytyjczycy uznali, że leżącego dalej na południe Myeik, wówczas Mergui, nie da się utrzymać, i 22 stycznia ewakuowali je drogą morską. Według historyka Louisa Allena do 23 stycznia wszystkie trzy ważne lotniska południowego Taninthayi, czyli dawnej prowincji Tenasserim, Tavoy, Mergui i Victoria Point, były w rękach japońskich, a myśliwce mogły odtąd eskortować każdy nalot na Rangun. Kolonia straciła łańcuch lotnisk łączących ją z Malajami.

Obrońcy

Wojska brytyjskie w Birmie od 27 grudnia 1941 roku dowodził generał porucznik Thomas Hutton, a od 15 stycznia 1942 roku Birma podlegała nowemu alianckiemu dowództwu ABDA generała Archibalda Wavella, utworzonemu w wyniku konferencji Arcadia i zajętemu przede wszystkim obroną Malajów i Holenderskich Indii Wschodnich. Hutton miał do dyspozycji 1 Dywizję Birmańską, złożoną głównie z batalionów Burma Rifles, rekrutowanych spośród mniejszości narodowych, zwłaszcza Karenów, i rozbudowanych w pośpiechu, oraz 17 Dywizję Indyjską generała majora Johna Smytha, odznaczonego w I wojnie światowej Krzyżem Wiktorii. Dywizja Smytha była w gruncie rzeczy zlepkiem oddziałów: dwie z jej pierwotnych brygad wysłano na Malaje, gdzie jedna z nich, 45 Brygada, została rozbita nad rzeką Muar. W Birmie Smyth dowodził 16 Brygadą Indyjską, 46 Brygadą Indyjską i przydzieloną mu 2 Brygadą Birmańską. Żołnierze byli w większości niedoszkoleni, przygotowani raczej do wojny na pustyni czy na północno-zachodniej granicy Indii niż w dżungli, a transport opierał się na ciężarówkach, przywiązanych do nielicznych dróg.

Szerokość frontu przerastała te siły. Smyth uważał, że wobec przewagi przeciwnika powinien skupić dywizję za rzekami, na linii Bilinu albo Sittangu, i tam przyjąć bitwę. Wavell i Hutton, pod naciskiem Londynu, chcieli bronić jak największej części kraju i nie oddawać Japończykom terenu bez walki, tym bardziej że przez Rangun szły dostawy dla Chin Czang Kaj-szeka, a z Indii i Bliskiego Wschodu płynęły posiłki. Wavell, który miał o japońskiej armii niskie mniemanie, według wielu historyków nie docenił zagrożenia. 23 stycznia Hutton, wbrew zdaniu Smytha, rozkazał utrzymać Moulmein za wszelką cenę.

Kawkareik

Główne siły 55 Dywizji przekroczyły granicę około 20 stycznia, a 22 stycznia uderzyły na drogę prowadzącą przez przełęcz pod Kawkareik. Bronił jej 16 Brygada Indyjska brygadiera J.K. Jonesa, rozciągnięta na długim odcinku i łatwa do obejścia. Japońska piechota przeszła dżunglą wokół jej pozycji i zagroziła drodze na tyłach. Brygada wycofała się w pośpiechu i w czasie odwrotu straciła dużą część pojazdów i sprzętu. 17 Dywizja przekonała się, podobnie jak wcześniej wojska na Malajach, że przeciwnik nie trzyma się dróg i że pozycja, której nie można zamknąć z obu stron, jest pułapką. Bombowce japońskie atakowały tymczasem Moulmein, po raz pierwszy już 17 stycznia, i miejscowa ludność zaczęła opuszczać miasto.

Dalej na północ 33 Dywizja szła przez góry w stronę Ba-an (Pa-an) nad środkowym Saluinem, by obejść linię rzeki od północy. Japończycy działali więc dwiema kolumnami, a Brytyjczycy nie wiedzieli dokładnie, gdzie znajdują się ich główne siły.

Bitwa o miasto

Moulmein leżało na wschodnim brzegu ujścia Saluinu, szerokiego tam na około dwa i pół kilometra, a za plecami obrońców była tylko woda. Miasto otaczały wzgórza i rozległe przedmieścia; obwód obrony liczył kilkanaście kilometrów. Obsadzała je 2 Brygada Birmańska, kilka batalionów Burma Rifles wzmocnionych batalionem indyjskiej piechoty, pod dowództwem brygadiera Ekina, któremu Smyth powierzył obronę miasta. Do odwrotu pozostawały tylko statki rzeczne i promy kursujące do Martabanu na zachodnim brzegu.

Japończycy podeszli pod Moulmein 30 stycznia i w nocy z 30 na 31 stycznia zaatakowali z kilku stron. Według brytyjskich relacji siły napastników sięgały około 8 tysięcy żołnierzy. Obwód obrony szybko się kurczył, a część birmańskich batalionów, złożonych z niedoświadczonych rekrutów, nie wytrzymała nocnych ataków. Ekin zameldował, że za dnia nie zdoła utrzymać pozycji, i dostał pozwolenie na odwrót. 31 stycznia rano rozpoczęła się przeprawa na zachodni brzeg, prowadzona pod ogniem i w pośpiechu. Brygada porzuciła wiele sprzętu i zapasów; część żołnierzy, którzy nie zdążyli na statki, przepłynęła rzekę wpław albo dostała się do niewoli. Według brytyjskich danych brygada straciła ponad 600 ludzi, w większości zaginionych, a morale batalionów Burma Rifles zostało poważnie nadwątlone. Tego samego dnia 55 Dywizja zajęła miasto.

Miejsce w wojnie

Utrata Moulmein przesądziła o losie Rangunu szybciej, niż ktokolwiek w Londynie się spodziewał. Brytyjczycy próbowali jeszcze bronić linii Saluinu, ale w nocy z 11 na 12 lutego Japończycy przeprawili się pod Ba-an i zaatakowali pod Kuzeik, a w dniach 14–19 lutego zepchnęli 17 Dywizję z linii rzeki Bilin. 23 lutego, w obawie, że Japończycy zdobędą nienaruszony most na Sittangu, Smyth kazał go wysadzić, choć po drugiej stronie pozostawała większość jego dywizji; wielu żołnierzy przepłynęło rzekę, porzucając prawie całą broń. Hutton, uznany za defetystę, oddał dowództwo generałowi Haroldowi Alexandrowi, a Smyth, chory i obwiniany o klęskę, został odwołany. 7 marca Brytyjczycy ewakuowali Rangun, a 8 marca weszli do niego Japończycy. Pod koniec kwietnia, po zajęciu Lasho, przecięli drogę do Chin, a wojska brytyjskie, indyjskie i chińskie wycofały się do Indii i Junnanu.

Moulmein stało się dla Japończyków zapleczem całej kampanii birmańskiej. Jeszcze w 1942 roku z jego okolic, z Thanbyuzayat, ruszała birmańska część Kolei Birmańskiej, budowanej przez alianckich jeńców i azjatyckich robotników przymusowych ku tajlandzkiemu odcinkowi tej samej linii. Miasto pozostało w rękach japońskich do końca wojny; w kwietniu 1945 roku przeniosło się do niego dowództwo armii japońskiej w Birmie, uciekające z Rangunu przed brytyjską ofensywą. Upadek Moulmein, o którym często pisze się, że otworzył Japończykom drogę na Rangun, był więc początkiem odwrotu, który zaprowadził Brytyjczyków aż do granicy Indii, i zarazem pierwszym krokiem japońskiej ekspansji ku Indiom, zatrzymanej dopiero w 1944 roku pod Imphalem i Kohimą.