Rommel odbija Bengazi

29 stycznia 1942 roku do 10.00 rano gen. wojsk pancernych Erwin Rommel z niewielką grupą bojową zajął Bengazi, główny port Cyrenajki. Wieczorem dołączyła do niego włoska dywizja pancerna „Ariete”. Miasto zmieniło właściciela po raz czwarty w ciągu niespełna roku. Rommel zdobył je podstępem: główne siły Afrika Korps markowały marsz na Mechili, w głąb pustyni, a w tym czasie słabe niemieckie oddziały przeszły przez bezdroża i deszcz na tyły brytyjskiej 4 Dywizji Indyjskiej. Brytyjska dywizja zdołała się wymknąć, ale dowództwo 8 Armii, przez kilka dni podzielone w ocenie sytuacji, musiało oddać zachodnią Cyrenajkę. Do 6 lutego wojska brytyjskie wycofały się na linię od Ajn al-Ghazali do Bir Hakeim, na zachód od Tobruku. Tam front zatrzymał się na blisko cztery miesiące.

Spór o datę

Kalendaria podają zwykle pod 29 stycznia, że Afrika Korps Rommla odbija Bengazi w swoim marszu na wschód, i dodają, że przez kilka następnych miesięcy obie strony będą odpoczywać i zbroić się. Data jest prawidłowa. Niektóre opracowania podają 28 stycznia, bo tego dnia zaczęło się natarcie na miasto, a wieczorem Brytyjczycy wysadzili jego urządzenia portowe, ale wojska niemieckie weszły do Bengazi rano 29 stycznia. Miasto nie było też zdobyte przez sam Afrika Korps: zajęła je grupa bojowa z oddziałami rozpoznawczymi, którą prowadził osobiście Rommel, i włoski XX Korpus. Druga część tej informacji wymaga uzupełnienia. Do przerwy w walkach nie doszło od razu, bo przez następny tydzień Brytyjczycy wycofywali się przez góry Al-Dżabal al-Achdar, a niemieckie i włoskie oddziały szły za nimi. „Odpoczynek” trwał od początku lutego do 26 maja, ale był okresem wyścigu w zaopatrzeniu, w którym na Morzu Śródziemnym i nad Maltą walczono dalej.

Rommel wybiera Bengazi

Po pierwszych dniach drugiej ofensywy, która ruszyła spod Marsa al-Burajki 21 stycznia, Afrika Korps 25 stycznia rozbił resztki brytyjskiej 1 Dywizji Pancernej pod Msus i stanął, bo zabrakło mu paliwa. 26 stycznia Rommel zastanawiał się, co dalej. Jego nasłuch radiowy przechwycił dość brytyjskich depesz, by wiedział, że między brytyjskimi dowódcami trwa spór i że Bengazi może zostać oddane bez walki. Nie chciał iść dalej na północny wschód, ku Mechili, bo zostawiłby za sobą na skrzydle silne siły w Bengazi, gotowe uderzyć na jego linie zaopatrzenia. Postanowił zaatakować samo Bengazi, i to z kierunku, z którego nikt się go nie spodziewał.

Grupa bojowa płk. Wernera Marcksa i dwa niemieckie oddziały rozpoznawcze, 3 i 33, miały przejść przez trudny teren od południowego wschodu, zająć lotnisko Benina i przeciąć szosę na północ od miasta pod Coefią. Włoski XX Korpus miał iść przez Sceleidimę i Soluch, a niemiecka 90 Dywizja Lekka nadmorską szosą od Beda Fomm, tej samej, na której w lutym 1941 roku Brytyjczycy rozbili uciekającą armię włoską. Kluczem do planu był podstęp: Afrika Korps miał manewrować tak, by Brytyjczycy spodziewali się następnego uderzenia na Mechili. Natarcie wyznaczono na 28 stycznia.

Ritchie przeciw swoim generałom

Po brytyjskiej stronie dowództwo było w rozterce. 25 stycznia wieczorem dowódca 8 Armii gen. Neil Ritchie, po rozmowie z naczelnym dowódcą na Bliskim Wschodzie gen. Claude’em Auchinleckiem, odwołał odwrót, który kilka godzin wcześniej nakazał dowódca XIII Korpusu gen. por. Alfred Reade Godwin-Austen, i wziął 4 Dywizję Indyjską pod własne dowództwo. Obaj dowódcy dywizji wątpili w jego plany. Gen. mjr Frank Messervy meldował, że 1 Dywizja Pancerna ma 41 sprawnych czołgów, a gen. mjr Francis Tuker, że z 4 Dywizji Indyjskiej ma pod ręką jedną brygadę. Ritchie nie dał się odwieść: kolumny indyjskie miały uderzać na linie komunikacyjne przeciwnika na północny wschód od Adżdabiji, a dywizja pancerna osłaniać je od wschodu.

27 stycznia dwa brytyjskie myśliwce Tomahawk dostrzegły przez burzę piaskową kolumny Afrika Korps idące na Mechili. Wieczorem Ritchie wydał rozkaz, w którym uznał to uderzenie za główne. 1 Dywizja Pancerna miała uderzyć na tyły nieprzyjaciela idącego na Mechili, a 4 Dywizja Indyjska na siły idące na Bengazi. „Nieprzyjaciel podzielił siły i w obu rejonach jest słabszy od nas. Hasłem jest działanie zaczepne wszędzie” – pisał. Podstęp Rommla się udał.

28 stycznia: ucieczka 7 Brygady Indyjskiej

28 stycznia w południe Tuker zameldował, że od południa na Sceleidimę i Soluch idą dwie duże kolumny z 47 czołgami – był to włoski XX Korpus. Zaproponował odwrót, jeśli nie dostanie wsparcia lotnictwa i dywizji pancernej. Ritchie odpowiedział, że 1 Dywizja Pancerna działa w kierunku Mechili i pomóc nie może. Tuker zażądał wtedy natychmiastowej ewakuacji Bengazi, a Ritchie się zgodził. Wieczorem wysadzono urządzenia portu, a 7 Brygada Indyjska bryg. Harolda Briggsa miała do świtu znaleźć się na północ od miasta.

Było już za późno. Grupa Marcksa przeszła nocą i w deszczu przez bezdroża, a przed Er Regima dołączył do niej sam Rommel. O 18.00 niemiecki 33 Oddział Rozpoznawczy dotarł do Coefii, gdzie szosa biegła po nasypie z głębokimi rowami po obu stronach, i zamknął ją w chwili, gdy nadjeżdżały ciężarówki brygady indyjskiej. Na nasypie zrobił się zator, a czołowe oddziały nie zdołały zepchnąć Niemców. Briggs postanowił wtedy wymknąć się w przeciwnym kierunku. Trzy kolumny, razem około 4100 żołnierzy, ruszyły nocą na południe i wschód, ku Soluch, Antelat i Saunnu – w samym środku zaplecza nieprzyjaciela. Zniszczono część sprzętu, by oszczędzić paliwo, ale prawie całe uzbrojenie i amunicję zabrano. Po kilku potyczkach, w których wzięto nawet trochę niemieckich i włoskich jeńców, wszystkie kolumny dotarły do Mechili i El Adem. Brytyjska historia oficjalna nazwała ten marsz „zuchwałym”.

29 stycznia: Bengazi

Rano 29 stycznia Rommel wszedł do Bengazi. Paliwa nie starczyło na pościg, ale miasto i okolice dostarczyły ogromnych łupów: według relacji ogłoszonej w papierach Rommla zdobyte pojazdy, broń i sprzęt pozwoliły wyposażyć i zmotoryzować wiele niemieckich oddziałów. Zaraz po zajęciu miasta nadeszło z Rzymu zezwolenie Mussoliniego na zajęcie Bengazi niewielkim oddziałem ruchomym – na wypadek, gdyby Brytyjczycy je opuścili. Brytyjska historia oficjalna zauważa z przekąsem, że mogło to wywołać pewne rozbawienie.

Bengazi przechodziło z rąk do rąk po raz czwarty. W lutym 1941 roku zajęli je Brytyjczycy po zwycięstwie w operacji „Compass”, na początku kwietnia odebrał je Rommel w swojej pierwszej ofensywie, a w Wigilię 1941 roku, po odwrocie Rommla spod Ajn al-Ghazali, Brytyjczycy wrócili. Port był za każdym razem niszczony i nigdy nie zdążył przyjąć zaopatrzenia na wielką skalę. Żołnierze 8 Armii nazywali te wahadłowe wyprawy przez Cyrenajkę ironicznie „gonitwą o Bengazi” (Benghazi Handicap).

Odwrót na linię Gazali

30 stycznia Messervy zameldował, że 1 Dywizja Pancerna nie ma szans przeciw więcej niż 25 niemieckim czołgom średnim. Ritchie zgodził się wtedy na propozycję Godwina-Austena, by przygotować pozycję obronną pod Ajn al-Ghazalą, i przyjął plan wycofania wojsk przez góry Al-Dżabal al-Achdar do 4 lutego. Kolumny ruchome miały jak najdłużej działać z rejonu Derny, Mechili i Tengeder. Wojska Osi szły za nimi niewielkimi siłami – dwie grupy pod płk. Marcksem i płk. Geisslerem, opóźniane przez zapory drogowe, miny i ataki lotnictwa. 3 lutego Niemcy zajęli At-Tamimi, a do 6 lutego 8 Armia stanęła na linii Gazala–Bir Hakeim, dokładnie tam, skąd siedem tygodni wcześniej Rommel wycofał się w obawie przed okrążeniem.

W odwrocie wzięli udział Polacy. Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich od 8 stycznia pełniła w Cyrenajce służbę okupacyjną w osiedlach włoskich kolonistów. W nocy z 25 na 26 stycznia dostała rozkaz pilnego obsadzenia fortu Mechili, a 3 lutego na rozkaz XIII Korpusu wycofała się w kierunku Acromy, niszcząc fort. Do połowy marca obsadzała odcinek na linii Gazali, ten sam, na który nacierała w grudniu.

Rommel uważał, że mógł osiągnąć więcej. W relacji ogłoszonej w jego papierach czytamy, że gdyby Afrika Korps i włoski korpus zmotoryzowany, które stały bezczynnie pod Msus i Adżdabiją, rzucić równocześnie przez Tengeder i Mechili, można by zniszczyć znaczną część sił przeciwnika. Brakowało jednak paliwa, a Włosi nie chcieli dalszego marszu. 1 lutego Mussolini podpisał dyrektywę, którą Bastico przekazał Rommlowi 4 lutego: dostawy morzem są bardzo trudne, bo zapasy paliwa okrętowego są niemal wyczerpane, a głównym zadaniem wojsk Osi pozostaje obrona Trypolitanii. Rommel zinterpretował ją bardzo swobodnie i zostawił oddziały ruchome daleko z przodu, na wschodnim skraju Cyrenajki między Mechili a Temrad.

Generał pułkownik

Sukces w Cyrenajce przyniósł Rommlowi kolejne wyróżnienia. Już 20 stycznia, w przeddzień natarcia, dostał Miecze do Krzyża Rycerskiego z Liśćmi Dębu, a 22 stycznia jego Grupę Pancerną „Afryka” przemianowano na Armię Pancerną „Afryka” (Panzerarmee Afrika; niektóre źródła podają 30 stycznia), co czyniło go dowódcą armii. Po zajęciu Bengazi Hitler awansował go na generała pułkownika – według większości źródeł 30 stycznia, według niektórych z datą 1 lutego. Propaganda Josepha Goebbelsa uczyniła z niego bohatera kraju, który na froncie wschodnim przeżywał właśnie najcięższą zimę wojny. Pochwały przyszły także z drugiej strony: już 27 stycznia Winston Churchill, broniąc rządu w Izbie Gmin, mówił o „bardzo zuchwałym i zręcznym przeciwniku” i, jak to ujął, „wielkim generale”.

Bilans

Według brytyjskiej historii oficjalnej od 21 stycznia do 6 lutego wojska lądowe 8 Armii straciły około 1390 zabitych, rannych i zaginionych (inne opracowania podają 1309), 42 czołgi zniszczone i 30 uszkodzonych lub porzuconych po awariach oraz 40 dział polowych. Straty Osi były według tego samego źródła bardzo niewielkie. W powietrzu Niemcy stracili 19 samolotów, a Włosi co najmniej tyle samo, przy 45 samolotach brytyjskich.

Po stronie brytyjskiej klęska miała ciąg dalszy w dowództwie. 2 lutego Godwin-Austen poprosił o zwolnienie z dowództwa XIII Korpusu, bo Ritchie okazał mu brak zaufania, lekceważył jego rady i zabrał mu dywizję. Auchinleck przyjął dymisję, a korpus objął gen. por. William Gott. Brytyjska historia oficjalna przyznaje, że ocena Godwina-Austena, choć niemile widziana, była realistyczna. W depeszach do Churchilla Auchinleck wskazywał na słabość dwufuntowej armaty przeciwpancernej, zawodność brytyjskich czołgów szybkich i niedostateczne dowodzenie oddziałami pancernymi, które nie równoważyło przewagi sprzętu niemieckiego. Pisał też o oznakach, że czołgiści tracą zaufanie do swojego sprzętu.

Miejsce w wojnie

Odbicie Bengazi zamknęło drugą ofensywę Rommla i przekreśliło brytyjskie nadzieje na szybkie wyparcie Osi z Libii. Zwycięstwo operacji „Crusader” zostało w połowie odwrócone: Tobruk pozostał w rękach brytyjskich, ale zachodnia Cyrenajka z Bengazi i lotniskami wróciła do Osi. Od lutego obie strony gromadziły siły. Brytyjczycy budowali na linii Gazali umocnione „pudła” brygadowe, osłonięte rozległymi polami minowymi, a dowództwo w Kairze, pod naciskiem Churchilla, planowało nową ofensywę na czerwiec. Niemcy i Włosi, korzystając z obezwładnienia Malty przez lotnictwo Kesselringa wiosną 1942 roku, przewozili do Libii coraz więcej zaopatrzenia, a w Rzymie i Berlinie spierano się, czy najpierw zdobyć Maltę, czy Egipt.

Rommel uderzył pierwszy. 26 maja 1942 roku rozpoczął bitwę pod Gazalą, w której rozbił 8 Armię, a 21 czerwca zdobył Tobruk i dostał buławę feldmarszałka. Pościg zatrzymał się dopiero w lipcu pod El Alamein, niespełna sto kilometrów od Aleksandrii. Styczniowe wydarzenia zapowiadały wiele cech tej kampanii: śmiałość Rommla wbrew woli sojusznika i własnych przełożonych, jego zależność od paliwa i konwojów oraz brytyjskie dowodzenie, w którym naczelny dowódca, dowódca armii i dowódcy korpusów zbyt często inaczej oceniali sytuację.