Ostatni szturm niemiecki w Stalingradzie

W niektórych kalendariach pod 12 listopada 1942 roku można znaleźć zapis, że Armia Czerwona „próbuje odblokować Stalingrad pod Kotielnikowem”. Takiego wydarzenia nie było. Stalingrad nie był wtedy oblężony w sensie, w jakim można by go „odblokować”: 62 Armia gen. Wasilija Czujkowa broniła się w ruinach na zachodnim brzegu Wołgi, zaopatrywana przez rzekę z drugiego brzegu, a Kotielnikowo leży około 150 kilometrów na południowy zachód od miasta, daleko na tyłach niemieckiego frontu. Zapis myli najpewniej dwa późniejsze wydarzenia: 12 grudnia 1942 roku właśnie spod Kotielnikowa ruszyła niemiecka odsiecz dla okrążonej 6 Armii, a radzieckie wojska Frontu Stalingradzkiego odparły ją w następnych dniach. W połowie listopada w Stalingradzie działo się coś innego: 6 Armia gen. Friedricha Paulusa prowadziła swój ostatni wielki szturm na miasto, znany z niemieckiego kryptonimu jako operacja „Hubertus”. Rozpoczęty 11 listopada, 12 listopada został na dobę wstrzymany – a w tym czasie, w tajemnicy przed Niemcami, Armia Czerwona kończyła przygotowania do kontrofensywy, która tydzień później zmieniła bieg wojny.

„Mamy go”

Po październikowych walkach w dzielnicy fabrycznej 6 Armia trzymała dziewięć dziesiątych ruin Stalingradu. Zdobyła Fabrykę Traktorów, większą część zakładów zbrojeniowych „Barrikady” i część huty „Krasnyj Oktiabr”, ale 62 Armia, rozcięta na kilka części, wciąż trzymała wąski pas nadbrzeżny, w niektórych miejscach głęboki na kilkaset metrów, a na północy osobna grupa płk. Siergieja Gorochowa broniła się w osiedlach Rynok i Spartanowka. Dywizje piechoty Paulusa były wykrwawione. W kompaniach zostawało po kilkudziesięciu ludzi, a w całym LI Korpusie gen. Walthera von Seydlitz-Kurzbacha, który prowadził walki w mieście, brakowało przede wszystkim doświadczonej piechoty i saperów.

Adolf Hitler nie zamierzał jednak ustąpić. Pod koniec września zapewniał w Sportpalast, że Stalingrad zostanie zdobyty, a 8 listopada, w dorocznym przemówieniu do „starych bojowników” w monachijskiej piwiarni Löwenbräukeller, mówił już, jakby miasto było w jego rękach. Chciał dojść do Wołgi w określonym miejscu, przy określonym mieście – tłumaczył – „i, wiecie, jesteśmy skromni: mamy go”. Zostało tylko kilka „całkiem małych skrawków”; on sam nie chce ich zdobywać szturmem i tworzyć „drugiego Verdun”, woli to robić małymi oddziałami szturmowymi. Słowa te, wygłoszone tego samego dnia, w którym sprzymierzeni lądowali w Afryce Północnej, wiązały mu ręce. Po publicznym ogłoszeniu zwycięstwa nie mógł już pozwolić na wycofanie się spod miasta.

Pionierzy na Wołgę

Plan ostatniego szturmu był prosty. Skoro piechota była wyczerpana, do miasta miały wejść bataliony pionierów – niemieckich saperów szturmowych, wyszkolonych do walki z bunkrami za pomocą ładunków wybuchowych i miotaczy ognia. Z innych armii ściągnięto pięć takich batalionów, część z nich transportem lotniczym, każdy liczący około 450 ludzi. Razem z resztkami 305 i 389 Dywizji Piechoty dawało to około 5200 żołnierzy, wspieranych przez działa szturmowe i przez lotnictwo gen. Wolframa von Richthofena. Celem był pas między „Barrikadami” a Wołgą, gdzie broniła się radziecka 138 Dywizja Strzelecka płk. Iwana Ludnikowa i sąsiednia 95 Dywizja, oraz huta „Krasnyj Oktiabr”, na którą uderzała 79 Dywizja Piechoty. Po stronie radzieckiej obrońców było w tym miejscu – według amerykańskiego historyka Davida Glantza – mniej niż połowa tej liczby.

Natarcie ruszyło 11 listopada, po przygotowaniu artyleryjskim rozpoczętym przed czwartą rano. Już w pierwszych godzinach niemieckie grupy szturmowe przerwały pozycje pułku 95 Dywizji i na odcinku około 200 metrów doszły do Wołgi na południe od „Barrikad”. Dalej na północ pionierzy szturmowali dwa budynki, które stały się symbolami tej bitwy: tzw. aptekę i „dom komisarzy”, w którego piwnicach mieścił się sztab Ludnikowa. Gdy zdobyto zbiorniki paliwa nad rzeką, 138 Dywizja została odcięta od reszty 62 Armii. Pod wieczór dywizji pozostało jeszcze około dwóch tysięcy ludzi, a niektóre jej pułki liczyły po kilkudziesięciu żołnierzy. Natarcia na innych odcinkach, m.in. na hutę „Krasnyj Oktiabr”, przyniosły tylko niewielkie zdobycze. Straty pionierów były wysokie, a natarcie postępowało metr po metrze, od ruiny do ruiny.

12 listopada Paulus wstrzymał szturm, by przegrupować wyczerpane oddziały. Czujkow, który od września dowodził 62 Armią, żądał tymczasem kontrataków, które miały przywrócić łączność z Ludnikowem. Resztki 193 i 95 Dywizji odbiły część terenu przy zbiornikach paliwa, ale nie przebiły się do odciętych. Następnego dnia, 13 listopada, Niemcy wznowili natarcie. Pionierzy z drabinami weszli przez okna na piętra „domu komisarzy” i wypierali obrońców z piwnic granatami, ładunkami wybuchowymi i benzyną. Ludnikow przeniósł sztab do wąwozu nad samą rzeką. Jego przyczółek skurczył się do pasa szerokiego na około 700 i głębokiego na 400 metrów, nazwanego później „wyspą Ludnikowa”.

Kra na Wołdze

Najgroźniejszym przeciwnikiem 62 Armii nie byli w tych dniach pionierzy, lecz rzeka. W połowie listopada na Wołdze pojawiła się kra. Lodowe pola niesione nurtem miażdżyły łodzie i barki Wołżańskiej Flotylli Wojennej, a rzeka nie zamarzła jeszcze na tyle, by można było przejść po lodzie – stało się to dopiero w drugiej połowie grudnia. Przez kilka tygodni przeprawy, od których zależało życie armii, działały tylko z przerwami. Czujkow pisał później, że brakowało amunicji i żywności, a rannych nie dało się ewakuować na lewy brzeg. Do odciętej dywizji Ludnikowa zaopatrzenie zrzucały nocą dwupłatowce Po-2, ale wiele worków spadało na pozycje niemieckie albo do rzeki. Obrońcy walczyli w dużej mierze zdobyczną bronią.

Hitler widział w tym szansę. 17 listopada przesłał do 6 Armii rozkaz, który Paulus odczytał dowódcom: skoro kra utrudnia Rosjanom zaopatrzenie, należy wykorzystać ten moment i przynajmniej przy „Barrikadach” i hucie „Krasnyj Oktiabr” dojść do Wołgi. Kolejne natarcia 14, 15 i 18 listopada zdobywały pojedyncze domy – dom nr 77, kilkadziesiąt metrów brzegu – ale „wyspy Ludnikowa” nie zlikwidowały. 18 listopada był ostatnim dniem niemieckiej ofensywy w Stalingradzie. 6 Armia zajmowała około 90 procent miasta, lecz 62 Armia wciąż trzymała przy Wołdze kilka przyczółków, od Rynku na północy po zbocza Mamajewa Kurhanu, i wciąż wiązała w ruinach najlepsze dywizje Paulusa.

Cisza przed burzą

Podczas gdy Niemcy wykrwawiali się w walce o ostatnie budynki, na północ i na południe od miasta trwały przygotowania, których nie dostrzegli. Od połowy września Gieorgij Żukow i szef sztabu generalnego Aleksandr Wasilewski opracowywali plan wielkiej kontrofensywy, zatwierdzony przez Józefa Stalina. Czujkow dostawał w tym czasie tylko tyle posiłków, ile było konieczne, by 62 Armia przetrwała – resztę rezerw gromadzono na flankach. Przez przeprawy na Donie i Wołdze, nocą, przy zachowaniu ścisłej ciszy radiowej, przerzucano setki tysięcy żołnierzy, tysiące dział i setki czołgów. Ludność cywilną usunięto ze strefy przyfrontowej, a nad środkowym Donem pozorowano przygotowania do obrony.

Niemiecki wywiad wojskowy wykrył część tych ruchów, zwłaszcza naprzeciw 3 Armii rumuńskiej nad Donem – w meldunku oddziału Obce Armie Wschód z 12 listopada mowa była o spodziewanym wkrótce ataku na Rumunów. Nie doceniono jednak jego skali: spodziewano się uderzenia o ograniczonym zasięgu, a nie operacji obliczonej na okrążenie całej 6 Armii. Rumuni, rozciągnięci na szerokim froncie, z nielicznymi działami przeciwpancernymi, prosili o wsparcie, ale jedyną rezerwą był słaby XLVIII Korpus Pancerny. Paulus, skupiony na ruinach „Barrikad”, zaangażował w walkach w mieście także dywizje, które mogłyby osłaniać jego skrzydła.

Miejsce w wojnie

Operacja „Hubertus” była ostatnim aktem niemieckiej ofensywy 1942 roku. Kilka dni wcześniej pod Ordżonikidze na Kaukazie zatrzymała się Grupa Armii A, teraz w Stalingradzie stanęła 6 Armia. Obie znalazły się u kresu sił w tym samym czasie, na końcu długich linii zaopatrzenia, z flankami osłanianymi przez słabsze armie sojusznicze. Bitwa o ostatnie kilkaset metrów brzegu, prowadzona dla prestiżu, który Hitler publicznie związał z miastem nad Wołgą, pochłonęła ostatnie rezerwy piechoty i saperów, jakimi dysponowała 6 Armia.

19 listopada 1942 roku, tydzień po dniu, w którym Paulus wstrzymał szturm, wojska Frontu Południowo-Zachodniego i Dońskiego uderzyły na 3 Armię rumuńską nad Donem, a następnego dnia Front Stalingradzki zaatakował na południe od miasta – rozpoczęła się operacja „Uran”. 23 listopada kleszcze zamknęły się w rejonie Kałacza nad Donem, a 6 Armia, która jeszcze przed tygodniem szturmowała „dom komisarzy”, znalazła się w okrążeniu. „Wyspa Ludnikowa” przetrwała – 138 Dywizja walczyła na niej odcięta od reszty armii aż do zimy, a jej obrona stała się jedną z legend bitwy. Niemiecka odsiecz, ta, którą wspomniany zapis przenosi na 12 listopada, wyruszyła spod Kotielnikowa dopiero 12 grudnia i nie dotarła do kotła. 2 lutego 1943 roku ostatnie oddziały 6 Armii skapitulowały w północnej części miasta, w ruinach fabryk, o które walczyły w listopadzie.