Takeo Kurita

Takeo Kurita był marynarzem starej szkoły: przez ponad dwadzieścia lat dowodził niszczycielami, krążownikami i pancernikami, a nie lotniskowcami, i do końca wojny pozostał admirałem okrętów nawodnych. W latach 1941–1944 brał udział w niemal wszystkich wielkich operacjach japońskiej floty – od inwazji na Malaje i Jawę, przez Midway i Guadalcanal, po Morze Filipińskie. Do historii przeszedł jednak przez jedną decyzję: rankiem 25 października 1944 roku, w bitwie w zatoce Leyte, jego zespół z superpancernikiem Yamato zaskoczył u wybrzeży Samar słabą grupę amerykańskich lotniskowców eskortowych, a po dwóch godzinach walki, kilkadziesiąt mil od zatoki pełnej amerykańskich statków, Kurita przerwał natarcie i zawrócił. Ta decyzja, którą sam po latach raz nazwał błędem, a potem się od tego odżegnał, jest przedmiotem sporu historyków do dziś. Po wojnie Kurita milczał – nie pisał wspomnień i prawie nikomu nie udzielał wywiadów.

Młodość i kariera

Takeo Kurita urodził się 28 kwietnia 1889 roku w Mito w prefekturze Ibaraki. W 1905 roku, mając szesnaście lat, wstąpił do Akademii Marynarki Wojennej w Etajimie, którą ukończył w 1910 roku z 28. lokatą na 149 absolwentów (38. rocznik). Jako kadet pływał na krążownikach Kasagi i Niitaka, a po promocji na pierwszy stopień oficerski w 1911 roku służył na krążowniku Tatsuta. W następnych latach przechodził kolejno przez pancernik Satsuma, niszczyciel Sakaki i krążownik pancerny Iwate; w 1916 roku został porucznikiem marynarki, a do 1919 roku służył na krążowniku Tone i niszczycielach Kaba i Minekaze – na tym ostatnim jako oficer torpedowy.

To właśnie torpedy i niszczyciele stały się jego specjalnością. W 1920 roku objął pierwsze samodzielne dowództwo – niszczyciel Shigure – a w latach dwudziestych dowodził kolejno niszczycielami Oite, Wakatake, Hagi, Hamakaze i Urakaze, następnie 25. i 10. dywizjonem niszczycieli. W japońskiej flocie, która przygotowywała się do nocnych ataków torpedowych na przeważającą flotę amerykańską, było to doświadczenie bardzo cenione. W 1932 roku, już jako komandor, dowodził 12. dywizjonem niszczycieli, potem lekkim krążownikiem Abukuma, a od 1937 roku pancernikiem Kongō. 15 listopada 1938 roku otrzymał stopień kontradmirała. W odróżnieniu od wielu kolegów nie służył w sztabach ani w ministerstwie i nie angażował się w polityczne spory floty – uchodził za oficera liniowego, małomównego i oszczędnego w słowach.

Krążowniki na południu

Na początku wojny na Pacyfiku Kurita dowodził 7 Dywizjonem Krążowników – czterema nowoczesnymi ciężkimi krążownikami typu Mogami: Kumano (okręt flagowy), Suzuya, Mogami i Mikuma. W grudniu 1941 roku osłaniały one konwoje inwazyjne płynące na Malaje w ramach floty wiceadmirała Jisaburō Ozawy, a następnie desanty w Holenderskich Indiach Wschodnich (pl.wiki błędnie łączy z grudniem 1941 roku samą inwazję na Jawę, która nastąpiła na przełomie lutego i marca 1942 roku). Podczas japońskiej inwazji na Jawę krążowniki Kurity osłaniały desant na zachodnim krańcu wyspy; w nocy z 28 lutego na 1 marca 1942 roku Mikuma i Mogami wzięły udział w bitwie w Cieśninie Sundajskiej, w której zatopiono amerykański krążownik Houston i australijski Perth.

Na początku kwietnia 1942 roku, w czasie rajdu na Ocean Indyjski, Kurita dowodził jedną z grup Sił Malajskich Ozawy, które weszły do Zatoki Bengalskiej i atakowały żeglugę u wschodnich wybrzeży Indii. Według pl.wiki i en.wiki zespół krążowników z lekkim lotniskowcem Ryūjō zatopił statki o łącznym tonażu około 135 000 BRT – był to jeden z najbardziej dotkliwych ciosów zadanych alianckiej żegludze na tym akwenie. 1 maja 1942 roku Kurita został awansowany na wiceadmirała, choć nadal dowodził tym samym dywizjonem.

Midway: Mikuma i Mogami

W bitwie pod Midway 7 Dywizjon Krążowników należał do sił wiceadmirała Nobutake Kondō, które miały osłaniać desant na atol. Gdy 4 czerwca 1942 roku zespół lotniskowców Chūichi Nagumo stracił wszystkie cztery okręty, admirał Isoroku Yamamoto rozkazał krążownikom Kurity nocne ostrzelanie Midway, a potem – kiedy stało się jasne, że nie zdążą przed świtem – odwołał tę akcję. W nocy wycofujące się krążowniki natknęły się na amerykański okręt podwodny Tambor; podczas gwałtownego manewru Mogami staranował Mikumę. Oba uszkodzone okręty zostały w tyle i 6 czerwca znalazły się pod atakami samolotów z lotniskowców i z Midway: Mikuma zatonął z większością załogi, ciężko uszkodzony Mogami zdołał ujść. Sam Kurita z Kumano i Suzuyą odszedł wcześniej na zachód, zostawiając uszkodzone okręty z eskortą dwóch niszczycieli – decyzję tę później mu wypominano.

Pancerniki nad Guadalcanalem

W lipcu 1942 roku Kurita objął 3 Dywizjon Pancerników z szybkimi pancernikami Kongō i Haruna. Podczas kampanii na Guadalcanalu dokonał najskuteczniejszego w całej kampanii ostrzału amerykańskiego lotniska: w nocy z 13 na 14 października 1942 roku jego pancerniki zbombardowały Henderson Field, wystrzeliwując według pl.wiki i en.wiki 918 pocisków dużego kalibru. Zniszczono wówczas lub uszkodzono większość amerykańskich samolotów na wyspie i spalono zapasy paliwa, co pozwoliło japońskiemu konwojowi następnego dnia wyładować wojska i zaopatrzenie. Pod koniec października dywizjon Kurity wchodził w skład sił Kondō w bitwie koło wysp Santa Cruz.

W 1943 roku Kurita zastąpił Kondō na stanowisku dowódcy 2 Floty – głównego zespołu ciężkich okrętów nawodnych, opartego na ciężkich krążownikach. Na początku listopada 1943 roku, w czasie walk o Bougainville, admirał Mineichi Koga posłał jego krążowniki do Rabaulu, by nocą rozbiły okręty osłaniające amerykański przyczółek. Zanim jednak zdążyły wyjść w morze, 5 listopada lotniskowce zaatakowały Rabaul i uszkodziły kilka ciężkich krążowników; zespół Kurity musiał wycofać się na Truk.

Morze Filipińskie

W czerwcu 1944 roku 2 Flota weszła w skład Floty Mobilnej Ozawy. W bitwie na Morzu Filipińskim Kurita dowodził zespołem awangardy: trzema lekkimi lotniskowcami (Chitose, Chiyoda i Zuihō), osłoniętymi przez pancerniki Yamato, Musashi, Kongō i Haruna oraz ciężkie krążowniki. Awangarda miała wysunąć się przed główne siły i przyjąć na siebie pierwsze uderzenie amerykańskich lotników; w praktyce japońskie samoloty zostały zmasakrowane w powietrzu, a flota Ozawy straciła trzy lotniskowce. Okręty Kurity wyszły z bitwy bez większych strat, lecz japońskie lotnictwo pokładowe przestało się praktycznie liczyć. W następnej operacji ciężar walki spadł więc na pancerniki i krążowniki – a więc na Kuritę.

Shō-Gō: rozkaz, w który nie wierzył

Plan Shō-Gō 1, przygotowany przez dowódcę Połączonej Floty admirała Soemu Toyodę, przewidywał, że po lądowaniu Amerykanów na Leyte lotniskowce Ozawy odciągną na północ 3 Flotę Williama Halseya, a w tym czasie dwa zespoły okrętów nawodnych wedrą się do zatoki Leyte z dwóch stron i zniszczą flotę desantową. Główne uderzenie, od północy przez Cieśninę San Bernardino, powierzono Siłom Centralnym Kurity: pięciu pancernikom (Yamato, Musashi, Nagato, Kongō, Haruna), dziesięciu ciężkim krążownikom, dwóm lekkim i piętnastu niszczycielom. Od południa miał nadejść zespół wiceadmirała Shōji Nishimury. Kurita i jego sztab uważali, jak podaje pl.wiki, że rzucanie floty bez osłony lotniczej przeciw zatoce, w której po kilku dniach od desantu zostaną głównie puste transportowce, jest bezcelowym poświęceniem okrętów i ludzi. Rozkaz jednak przyjął i przed wyjściem z Brunei przekonywał swoich oficerów, że flota musi wziąć udział w decydującej bitwie, póki jeszcze istnieje.

Pierwsze straty przyszły, zanim doszło do starcia z flotą amerykańską. O świcie 23 października w przejściu koło Palawanu amerykańskie okręty podwodne Darter i Dace zatopiły krążowniki Atago i Maya oraz ciężko uszkodziły Takao. Atago był okrętem flagowym Kurity: admirał musiał ratować się wpław, został podjęty przez niszczyciel Kishinami i po południu przeniósł flagę na Yamato, tracąc część sztabu i łączności (pl.wiki błędnie umieszcza zatopienie Atago „sześć dni przed bitwą” – nastąpiło ono pierwszego dnia bitwy). 24 października, na Morzu Sibuyan, Siły Centralne przez cały dzień odpierały naloty z lotniskowców Halseya; samoloty zatopiły Musashi i uszkodziły kilka innych okrętów. Po południu Kurita zawrócił na zachód, by wyjść spod uderzeń, i dopiero około godziny 17.15 ponownie skierował się ku San Bernardino. Amerykańscy lotnicy zameldowali o jego odwrocie, a Halsey, przekonany, że Siły Centralne są rozbite, poprowadził wszystkie swoje lotniskowce i pancerniki na północ, przeciw przynęcie Ozawy. Nocą Kurita przeszedł cieśninę niezauważony.

Samar i zwrot na północ

Rankiem 25 października, u wschodnich wybrzeży wyspy Samar, Japończycy natknęli się na grupę Taffy 3 kontradmirała Cliftona Sprague’a: sześć lotniskowców eskortowych, trzy niszczyciele i cztery niszczyciele eskortowe. Kurita uznał je za lotniskowce floty Halseya i zamiast uporządkować szyk wydał rozkaz natarcia ogólnego. Przez ponad dwie godziny jego okręty, ostrzeliwane przez samoloty z lotniskowców eskortowych i atakowane torpedami przez niszczyciele, nacierały w rozproszeniu. Bitwa koło Samar kosztowała Amerykanów lotniskowiec eskortowy Gambier Bay, niszczyciele Johnston i Hoel oraz niszczyciel eskortowy Samuel B. Roberts; Japończycy stracili ciężkie krążowniki Chōkai, Chikuma i Suzuya. Około godziny 9.10 Kurita przerwał pościg, by zebrać rozproszone okręty, a po kilku godzinach wahań, w południe, ostatecznie zrezygnował z wejścia do zatoki Leyte i zawrócił na północ, potem zaś przez San Bernardino na zachód. 26 października samoloty dopadły jeszcze jego wycofujący się zespół i zatopiły lekki krążownik Noshiro. 28 października resztki Sił Centralnych dotarły do Brunei.

Powody tej decyzji są przedmiotem sporu. Sam Kurita w przesłuchaniu przez amerykańską Komisję Badania Skutków Bombardowań Strategicznych (USSBS) jesienią 1945 roku tłumaczył, że sądził, iż walczy z lotniskowcami floty, że transportowce zdążyły już opuścić zatokę, a w zatoce czekałyby go zmasowane ataki lotnicze, i że wolał szukać amerykańskich lotniskowców, o których otrzymał (jak się okazało – mylny) meldunek, że znajdują się na północy. Wiedział też już o zagładzie zespołu Nishimury w nocnej bitwie w Cieśninie Surigao. Historycy zwracają uwagę na wyczerpanie admirała po trzech dniach niemal bez snu, utratę okrętu flagowego i części sztabu, brak rozpoznania lotniczego oraz chaos w łączności. Inni – jak pl.wiki – sugerują, że Kurita, jak wielu oficerów floty, uważał samobójcze rzucenie okrętów na transportowce za bezsensowne. Jedno jest pewne: dzięki temu zwrotowi amerykańska flota desantowa pod Leyte ocalała, a Japonia przegrała bitwę w zatoce Leyte w sposób, który zakończył istnienie jej floty jako siły bojowej.

Po Leyte

W japońskiej flocie zdania o Kuricie były podzielone. Część oficerów zarzucała mu, że nie walczył do końca i zmarnował jedyną szansę, jaką dawało poświęcenie lotniskowców Ozawy; inni uważali, że uratował przynajmniej część okrętów i ludzi. W grudniu 1944 roku został odwołany z dowództwa 2 Floty, a na początku 1945 roku mianowano go komendantem Akademii Marynarki Wojennej w Etajimie – według en.wiki po części po to, by uchronić go przed ewentualnym zamachem ze strony fanatycznych oficerów. Na tym stanowisku zastał go koniec wojny. Yamato, na którym prowadził Siły Centralne pod Leyte, zatonął 7 kwietnia 1945 roku w samobójczej wyprawie ku Okinawie.

Po wojnie

Po kapitulacji Kurita zamieszkał z córką i jej rodziną; według en.wiki utrzymywał się z pracy jako pisarz kancelaryjny i masażysta. Wkrótce po wojnie odnaleźli go amerykańscy oficerowie marynarki i przesłuchali na potrzeby USSBS; jeden z nich wspominał potem, że zastał admirała, który dowodził największym zespołem pancerników w dziejach, przy pracy w przydomowym ogródku. Kurita nie pisał wspomnień i z nikim nie rozmawiał o wojnie. Wyjątkiem była krótka rozmowa z dziennikarzem Masanorim Itō w 1954 roku, w której przyznał, że zawrócenie pod Leyte było błędem, popełnionym w stanie skrajnego zmęczenia – później jednak zaprzeczył, że tak się wyraził. Dwa razy w roku jeździł do chramu Yasukuni w Tokio, by modlić się za poległych towarzyszy. W 1966 roku uczestniczył w pogrzebie Ozawy. Zmarł 19 grudnia 1977 roku w wieku 88 lat; pochowano go na cmentarzu Tama we Fuchū pod Tokio.

Ocena

Kurita był jednym z najbardziej doświadczonych dowódców okrętów nawodnych w japońskiej flocie, a ostrzał Henderson Field w październiku 1942 roku był jednym z jej najskuteczniejszych działań w całej kampanii na Guadalcanalu. Jego obraz zdominowały jednak dwie godziny u wybrzeży Samar. Amerykańscy autorzy długo traktowali jego zwrot jako niezrozumiałą utratę nerwów, która uratowała desant pod Leyte i odebrała Halseyowi główną część winy za pozostawienie San Bernardino bez osłony. Nowsze prace, zwłaszcza oparte na relacjach japońskich, podkreślają raczej warunki, w jakich podejmował decyzję: brak lotnictwa, utratę sztabu i łączności, sprzeczne meldunki i znikome szanse na powrót. Tak czy inaczej, nawet zniszczenie części transportowców w zatoce nie odwróciłoby losów wojny – a za cenę niemal pewnej zagłady jego zespołu. Pod Leyte Kurita wyprowadził w bój ostatnią wielką flotę pancerników w historii i przyprowadził jej resztki z powrotem; była to zarazem ostatnia operacja, w której japońska flota wojenna działała jako zorganizowana siła bojowa.