Naloty na Rabaul

12 października 1943 roku nad Rabaulem na Nowej Brytanii pojawiła się największa formacja, jaką alianci wysłali dotąd na Pacyfiku przeciw jednemu celowi. Generał George Kenney, dowódca lotnictwa sojuszniczego na południowo-zachodnim Pacyfiku, rzucił na główną japońską bazę w regionie 349 samolotów – według jego własnych słów „wszystko, co miał sprawnego i co mogło dolecieć tak daleko”. Średnie bombowce i australijskie Beaufightery ostrzelały i obrzuciły bombami lotniska, ciężkie bombowce uderzyły na statki w porcie. Tak zaczęła się seria zmasowanych nalotów, które w ciągu następnych miesięcy, wspólnie z atakami lotniskowców i lotnictwa z Wysp Salomona, sparaliżowały Rabaul i pozwoliły aliantom go ominąć.

Chronologie wojny podają, że tego dnia operacja Cartwheel „rozpoczęła kampanię bombową przeciw Rabaulowi”. Wymaga to zastrzeżenia: alianckie samoloty bombardowały Rabaul od stycznia 1942 roku, a więc niemal od chwili, gdy zajęli go Japończycy – były to jednak naloty niewielkie, często nocne, prowadzone siłami kilku lub kilkunastu maszyn. 12 października zaczęła się dopiero zmasowana ofensywa, zaplanowana jako wsparcie zbliżającej się inwazji na Bougainville.

Twierdza na Nowej Brytanii

Japończycy zajęli Rabaul 23 stycznia 1942 roku, rozbijając niewielki australijski garnizon. W ciągu półtora roku przekształcili dawną stolicę australijskiego terytorium mandatowego Nowej Gwinei w największą swoją bazę na południe od równika. Obszerny, osłonięty port w zatoce Simpsona mógł pomieścić dziesiątki statków i okrętów; alianci nazywali go „Pearl Harbor południowego Pacyfiku”. Wokół miasta działały cztery lotniska – Lakunai i Vunakanau, zbudowane jeszcze przez Australijczyków, oraz nowe Rapopo i Tobera – a piąte, Borpop, leżało po drugiej stronie cieśniny, na Nowej Irlandii. Port i lotniska osłaniało, według amerykańskich danych, kilkaset dział przeciwlotniczych, a radary dawały obrońcom od pół godziny do godziny ostrzeżenia przed nalotem.

W Rabaulu mieściły się sztaby 8 Armii Rejonowej generała Hitoshiego Imamury, dowodzącego wojskami lądowymi na Nowej Gwinei i Wyspach Salomona, oraz Floty Obszaru Południowo-Wschodniego wiceadmirała Jin’ichiego Kusaki, któremu podlegała 11 Flota Powietrzna. Stąd wychodziły konwoje do Lae i Wewaku, stąd startowały samoloty atakujące Guadalcanal, Nową Georgię i alianckie bazy na Nowej Gwinei, stąd wypływały niszczyciele, które nocami dowoziły i ewakuowały garnizony na Salomonach. Jesienią 1943 roku w Rabaulu i okolicy stacjonowało kilkadziesiąt tysięcy japońskich żołnierzy i marynarzy; według części szacunków blisko sto tysięcy.

Zdobyć czy ominąć

Rabaul był od początku głównym celem alianckiej kontrofensywy na południowo-zachodnim Pacyfiku. Plan Elkton generała Douglasa MacArthura, przekształcony wiosną 1943 roku w operację Cartwheel, zakładał dwa zbieżne natarcia: wojsk MacArthura wzdłuż wybrzeża Nowej Gwinei i na zachodnią Nową Brytanię oraz sił admirała Williama Halseya w górę łańcucha Wysp Salomona. Na końcu obu dróg miało stanąć zdobycie Rabaulu.

W ciągu lata 1943 roku w Waszyngtonie dojrzało jednak przekonanie, że szturm na silnie obsadzoną twierdzę kosztowałby zbyt wiele. Sztabowcy generała George’a Marshalla zaproponowali, by Rabaul odciąć i zneutralizować z powietrza. MacArthur początkowo protestował, przekonując, że baza z takim portem będzie potrzebna do dalszych operacji, ale w sierpniu konferencja w Quebecu zatwierdziła nową koncepcję. Rabaulu nie zamierzano już zdobywać; lotnictwo miało zniszczyć jego samoloty i okręty, a wojska lądowe – zająć bazy wokół niego i zamknąć go w pierścieniu. Na Wyspach Salomona ta sama metoda sprawdziła się w sierpniu, gdy Amerykanie ominęli Kolombangarę i wylądowali na Vella Lavella.

Na jesień 1943 roku plan przewidywał dwa kroki, które wymagały obezwładnienia Rabaulu. Halsey miał 1 listopada wylądować nad zatoką Cesarzowej Augusty na Bougainville’u, a MacArthur pod koniec roku – na zachodnim krańcu Nowej Brytanii. Na Salomonach walki o grupę Nowej Georgii właśnie się kończyły: w nocy z 6 na 7 października Japończycy po bitwie morskiej pod Vella Lavella ewakuowali ostatni garnizon z tej wyspy. Na Nowej Gwinei Australijczycy, po desancie pod Lae i zdobyciu miasta we wrześniu, wylądowali pod Finschhafen i 2 października zajęli miasto. Kenney, który przeniósł niemal wszystkie samoloty bojowe na wysunięte lotniska – główną bazą ciężkich bombowców była Dobodura, a Port Moresby z frontowego przyczółka stał się zapleczem – mógł wreszcie uderzyć na Rabaul na wielką skalę. Myśliwce P-38, lądując po drodze na wyspie Kiriwina w archipelagu Trobrianda, były w stanie eskortować bombowce przez całą drogę.

Nalot 12 października

Pierwszy wielki nalot zaplanowano jako uderzenie wszystkimi siłami. Według amerykańskiej historii oficjalnej wzięło w nim udział 87 ciężkich bombowców B-24 Liberator, 114 średnich bombowców B-25 Mitchell, 12 Beaufighterów Królewskich Australijskich Sił Powietrznych i 125 myśliwców P-38 Lightning, a do tego kilkanaście samolotów rozpoznania meteorologicznego i fotograficznego. Długa droga nad morzem i dżunglą zebrała swoje żniwo: z powodu awarii i wypadków około pięćdziesięciu maszyn musiało zawrócić.

Pierwsze nadleciały Mitchelle. Dziewięć eskadr B-25, przerobionych na ciężko uzbrojone samoloty szturmowe, przemknęło nisko nad wodami cieśniny św. Jerzego, by uniknąć wykrycia przez radary i obserwatorów, a przy ujściu rzeki Warangoi skręciło w głąb lądu. Lecąc tuż nad koronami drzew, ostrzelały z działek i karabinów maszynowych samoloty stojące na lotniskach Vunakanau i Rapopo i obrzuciły je lekkimi bombami odłamkowymi na spadochronach – bronią, którą lotnicy Kenneya stosowali z powodzeniem już na Nowej Gwinei. Japończycy zostali zaskoczeni i przy pierwszym ataku niemal nie stawili oporu.

Australijczycy mieli mniej szczęścia. Ich Beaufightery, opóźnione przy starcie z Dobodury przez tumany pyłu wzniecone przez Mitchelle, nie spotkały się z eskortą i musiały przebijać się przez japońskie myśliwce, zanim ostrzelały lotnisko Tobera. Na końcu nad zatoką Simpsona pojawiły się Liberatory, każdy z sześcioma bombami po tysiąc funtów, i zaatakowały statki w porcie. Według historii oficjalnej piechoty morskiej USA alianci stracili tego dnia pięć samolotów; John Miller w historii oficjalnej armii podaje cztery.

Meldunki i rzeczywistość

Załogi wróciły z poczuciem wielkiego sukcesu. Jedna z eskadr Liberatorów zameldowała 48 trafień na 48 zrzuconych bomb, a pierwsze, sporządzone na gorąco zestawienie mówiło o 177 zniszczonych japońskich samolotach i licznych zatopionych statkach. Analiza zdjęć lotniczych obniżyła te liczby, ale i tak pozostały znacznie wyższe od rzeczywistych.

Historia oficjalna amerykańskiej piechoty morskiej, napisana już po wojnie z wykorzystaniem japońskich dokumentów, ocenia te meldunki jako „wyjątkowo optymistyczne”. Według japońskich danych tego dnia zestrzelono dwa myśliwce przechwytujące, a 45 samolotów zostało zniszczonych lub uszkodzonych na ziemi. W porcie zatonęły transportowiec o wyporności około 6 tysięcy ton i kilka mniejszych jednostek, uszkodzone zostały trzy niszczyciele i wiele małych statków. Były to straty poważne, ale nie miażdżące. Podobnie ocenia nalot John Miller: alianckie szacunki, zwłaszcza dotyczące strat w żegludze, były przesadzone, choć część japońskich samolotów rzeczywiście zniszczono. Japońskie dowództwo przyznało później, że ten i kolejne październikowe naloty stały się „wielką przeszkodą w prowadzeniu operacji”.

Rozbieżność między meldunkami a stratami przeciwnika nie była specjalnością Kenneya. Wszyscy lotnicy tej wojny, japońscy nie mniej niż amerykańscy, w zamieszaniu walki liczyli ten sam płonący samolot kilka razy, a każdy wybuch w porcie brali za zatopiony statek. Nad Rabaulem skala tego zjawiska była jednak wyjątkowa: historia oficjalna piechoty morskiej odnotowuje, że rozbieżność między meldunkami a japońskimi danymi powtarzała się przy każdym kolejnym nalocie. Miller podsumowuje, że ataki nie wyrządziły takich spustoszeń, o jakich mówili lotnicy Kenneya, ale zniszczyły wiele samolotów i odebrały lotnictwu w Rabaulu możliwość prowadzenia czysto zaczepnych działań.

Październik nad Rabaulem

Zamiar szybkiego powtórzenia uderzenia pokrzyżowała pogoda. 13 października Rabaul zaatakowała eskadra australijskich samolotów torpedowych Beaufort, ale wielką wyprawę – około 70 ciężkich bombowców i 100 myśliwców – zawrócono z drogi z powodu burz. Japończycy wykorzystali przerwę: ich lotnictwo z Rabaulu atakowało 15 i 17 października zatokę Oro, a 17 i 19 października – przyczółek pod Finschhafen. 18 października Kenney wysłał kolejną armadę, lecz nad Morzem Salomona pogoda znów się zepsuła i do celu doleciały tylko 54 Mitchelle, które pod pułapem chmur na wysokości około 60 metrów uderzyły na lotniska Tobera i Rapopo oraz na port. Lotnicy zameldowali o 10–12 zestrzelonych i 41 zniszczonych na ziemi samolotach; Japończycy przyznali się do utraty trzech myśliwców i małego ścigacza okrętów podwodnych.

23, 24 i 25 października nad Rabaul poleciały kolejne wyprawy, liczące po około sto samolotów. Załogi zgłosiły ponad 175 zniszczonych lub ciężko uszkodzonych japońskich maszyn; według historii oficjalnej piechoty morskiej Japończycy przyznali się do mniej więcej dwóch piątych tej liczby – co i tak oznaczało stratę, której 11 Flota Powietrzna nie mogła szybko uzupełnić. 29 października 46 Liberatorów z eskortą 57 Lightningów zbombardowało Vunakanau. Złe prognozy pogody kazały odwołać ataki zaplanowane na ostatnie dwa dni miesiąca, bezpośrednio przed lądowaniem na Bougainville’u.

Operacja RO i listopadowe uderzenia

Japońskie dowództwo nie zamierzało oddać Rabaulu bez walki. Admirał Mineichi Koga, który po śmierci Yamamoto objął dowództwo Floty Połączonej, postanowił wzmocnić bazę samolotami z lotniskowców. W ramach operacji RO na przełomie października i listopada przerzucił z Truku do Rabaulu grupy lotnicze lotniskowców „Zuikaku”, „Shōkaku” i „Zuihō” – 173 maszyny, w tym 82 myśliwce, z najlepiej wyszkolonymi pilotami, jakich marynarka jeszcze miała.

Ich obecność lotnicy Kenneya poczuli natychmiast. 2 listopada, dzień po amerykańskim desancie na Bougainville’u, około 75 Mitchelli z eskortą 80 Lightningów zaatakowało port i baterie przeciwlotnicze. Spotkali – jak zapisał Miller – najzacieklejszy opór, na jaki 5 Armia Lotnicza natrafiła w całej wojnie. Stracono 9 bombowców i 10 myśliwców; wśród poległych był major Raymond Wilkins, odznaczony pośmiertnie Medalem Honoru.

Tymczasem Koga wysłał z Truku do Rabaulu zespół ciężkich krążowników wiceadmirała Takeo Kurity, który miał rozbić okręty osłaniające przyczółek na Bougainville’u. Halsey nie miał pod ręką równorzędnych sił nawodnych, rzucił więc przeciw niemu jedyne, czym dysponował: lotniskowce „Saratoga” i „Princeton” kontradmirała Fredericka Shermana. Atak samolotów pokładowych na tak silnie bronioną bazę był wielkim ryzykiem. Rankiem 5 listopada 97 samolotów Shermana, a godzinę później 27 Liberatorów Kenneya z eskortą 58 Lightningów, uszkodziło sześć z siedmiu krążowników w porcie, w tym „Atago”, „Maya”, „Takao” i „Mogami”. Następnego dnia większość japońskich okrętów odpłynęła na Truk. 11 listopada samoloty Shermana i nowych lotniskowców kontradmirała Alfreda Montgomery’ego – „Essex”, „Bunker Hill” i „Independence” – uderzyły ponownie: zatonął niszczyciel „Suzunami”, storpedowano krążownik „Agano”, a japoński kontratak na lotniskowce Montgomery’ego kosztował napastników 35 samolotów bez żadnego trafienia. Koga wycofał wkrótce z Rabaulu resztki grup lotniczych lotniskowców; operacja RO kosztowała je ponad połowę maszyn i wielu doświadczonych pilotów.

Miejsce w wojnie

Nalot z 12 października otworzył kampanię, która w ciągu kilku miesięcy odebrała Rabaulowi znaczenie. Uderzenia z października i listopada nie zniszczyły bazy, ale osłoniły desant na Bougainville’u i wypędziły z niej japońską flotę. Od grudnia, gdy na przyczółku pod Torokiną zaczęły działać lotniska, Rabaul atakowały codziennie samoloty z Wysp Salomona, a pod koniec roku wojska MacArthura wylądowały na zachodzie Nowej Brytanii, pod Arawe i na przylądku Gloucester. W lutym 1944 roku, po amerykańskim uderzeniu na Truk, Japończycy wycofali z Rabaulu ostatnie samoloty bojowe; zajęcie Wysp Admiralicji i Emirau domknęło pierścień.

Rabaul nigdy nie został zdobyty. Jego garnizon, według różnych szacunków od około 70 do ponad 100 tysięcy ludzi, przetrwał do końca wojny odcięty od Japonii, uprawiając ogrody i kopiąc tunele, i skapitulował dopiero we wrześniu 1945 roku. Ominięcie twierdzy, zamiast krwawego szturmu, stało się wzorem dla dalszej wojny na Pacyfiku: alianci zdobywali odtąd tylko te wyspy, których potrzebowali na lotniska i bazy, a silne japońskie garnizony zostawiali za sobą.