Charles Portal

Charles Portal był przez niemal całą drugą wojnę światową najwyższym dowódcą brytyjskiego lotnictwa. Szefem sztabu Royal Air Force został 25 października 1940 roku, w wieku 47 lat, i pozostał nim do końca wojny. Zasiadał w brytyjskim komitecie szefów sztabów obok szefów marynarki i armii, towarzyszył Winstonowi Churchillowi na wielkich konferencjach sojuszniczych i od 1943 roku w imieniu połączonego sztabu brytyjsko-amerykańskiego koordynował wspólną ofensywę bombową obu państw przeciw Niemcom. To on jesienią 1940 roku, jeszcze jako dowódca lotnictwa bombowego, przekonywał, że zniszczenia w niemieckich miastach powinny przestać być skutkiem ubocznym nalotów, a stać się ich celem. Brytyjscy i amerykańscy współpracownicy cenili go za spokój, dyskrecję i jasność myślenia. Historycy oceniają go jako jednego z najzdolniejszych dowódców wojny, ale też jako współodpowiedzialnego za strategię nalotów na miasta, która kosztowała życie setek tysięcy niemieckich cywilów.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Charles Frederick Algernon Portal urodził się 21 maja 1893 roku w Eddington House w Hungerford w hrabstwie Berkshire, w zamożnej rodzinie ziemiańskiej. Portalowie wywodzili się od hugenotów, którzy w XVII wieku osiedlili się w Anglii. Jego młodszy brat Reginald został admirałem Royal Navy. W rodzinie i wśród przyjaciół nazywano go Peter. Uczył się w Winchester College i w Christ Church w Oksfordzie; od młodości był zapalonym sokolnikiem. Zamierzał zostać adwokatem, ale studiów nie ukończył.

Gdy w sierpniu 1914 roku wybuchła wojna, zgłosił się jako szeregowiec do sekcji motocyklowej wojsk inżynieryjnych i jako goniec motocyklowy trafił na front zachodni. Szybko awansował na kaprala, a po kilku tygodniach na podporucznika; we wrześniu wymieniono go w raporcie naczelnego dowódcy Johna Frencha. W lipcu 1915 roku przeszedł do Royal Flying Corps, najpierw jako obserwator, a od 1916 roku jako pilot. Latał w kilku eskadrach, głównie w rozpoznaniu i współpracy z artylerią, w lipcu 1916 roku został dowódcą klucza, a w czerwcu 1917 roku, w stopniu majora, dowódcą 16 Eskadry, której samoloty kierowały ogniem brytyjskich baterii. Otrzymał Krzyż Wojskowy i dwukrotnie Order Wybitnej Służby. Uzasadnienie drugiego odznaczenia wspominało, że jednej nocy pięciokrotnie przelatywał nad linią frontu, by bombardować niemieckie pozycje. W czerwcu 1918 roku, już w powstałym właśnie Royal Air Force, awansował na podpułkownika, a w sierpniu objął dowództwo skrzydła szkolnego.

Między wojnami

W 1919 roku Portal otrzymał stałą nominację w RAF i ożenił się z Joan Welby; mieli dwie córki, a syn zmarł zaraz po urodzeniu. Należał do pokolenia oficerów, które budowało samodzielne lotnictwo w czasach, gdy armia i marynarka chętnie by je rozwiązały. Był głównym instruktorem pilotażu w kolegium lotniczym w Cranwell, ukończył szkołę sztabu RAF i kurs w Królewskim Kolegium Marynarki w Greenwich. W 1927 roku objął dowództwo 7 Eskadry, latającej na ciężkich bombowcach Vickers Virginia, i zasłynął staraniami o poprawę celności bombardowania. Po studiach w Imperial Defence College pracował w wydziale planowania Ministerstwa Lotnictwa.

W 1934 roku został dowódcą brytyjskich sił w Adenie. Stosował tam metodę „kontroli z powietrza”, którą RAF wypróbował wcześniej w Iraku i Somalii: zamiast ekspedycji karnych lotnictwo ogłaszało blokadę nieposłusznych plemion i pod groźbą bombardowania odcinało je od ich wiosek i pól, co miało zmusić je do uległości bez rozlewu krwi na dużą skalę. W 1937 roku, już jako wicemarszałek lotnictwa, objął w Ministerstwie Lotnictwa stanowisko dyrektora organizacji. Przypadł mu na nim jeden z najtrudniejszych odcinków przedwojennej rozbudowy RAF: budowa nowych lotnisk, magazynów i szkół dla szybko rosnących sił. W lutym 1939 roku wszedł do Rady Lotnictwa jako członek odpowiedzialny za sprawy personalne i w tej roli przygotowywał lotnictwo do mobilizacji.

Bomber Command

Na początku kwietnia 1940 roku Portal, od września 1939 roku pełniący obowiązki marszałka lotnictwa, został dowódcą RAF Bomber Command. Objął je w chwili, gdy dzienne naloty na niemieckie okręty skończyły się klęską, a nocne wyprawy przynosiły niewiele poza zrzucaniem ulotek. Był zwolennikiem uderzeń w niemiecki przemysł i to jego bombowce po decyzji gabinetu wojennego z 15 maja zaczęły nocami atakować Zagłębie Ruhry i zakłady paliw syntetycznych. Latem protestował przeciw temu, by lotnictwo bombowe służyło głównie obronie Wysp, choć jego załogi przez całe tygodnie bombardowały barki desantowe w portach kanału La Manche. To on wykonywał rozkazy Churchilla, by uderzyć na Berlin: pierwszy nalot w nocy z 25 na 26 sierpnia i największy z tamtej jesieni, z 23 na 24 września. Portal ujmował później sens tych wypraw tak, że warto ponosić straty, by wyciągnąć z łóżek i zapędzić do schronów cztery miliony berlińczyków.

Doświadczenia tych miesięcy przekonały go, że nocą nie da się trafić w pojedynczą fabrykę. 11 września 1940 roku zaproponował sztabowi lotnictwa, by po każdym „bezładnym” niemieckim nalocie na brytyjskie miasto RAF odpowiadał równie bezładnym atakiem 150–160 bombowców na jedno z dwudziestu wskazanych miast niemieckich. Autorzy brytyjskiej historii oficjalnej ofensywy bombowej ocenili, że Portal chciał, by zniszczenia w miastach, dotąd traktowane jako produkt uboczny, stały się produktem końcowym, i że uważał takie postępowanie za usprawiedliwione wcześniejszymi działaniami Niemców.

Szef sztabu lotnictwa

Na początku października 1940 roku Portal oddał Bomber Command Richardowi Peirse’owi, a 25 października zastąpił Cyrila Newalla na stanowisku szefa sztabu lotnictwa. Był najmłodszym z brytyjskich szefów sztabów, a jego poprzednika usunięto po kampanii, w której aktywnie uczestniczył lord Beaverbrook. Już pierwsze dni urzędowania przyniosły zmianę polityki: dyrektywa z 30 października, opisana przy nalotach na Berlin i Hamburg, nakazywała obok ataków na zakłady paliwowe regularne skoncentrowane naloty na duże miasta, otwierane bombami zapalającymi. W listopadzie 1940 roku poparł decyzję ministra lotnictwa Archibalda Sinclaira o odsunięciu Hugh Dowdinga od dowództwa Fighter Command.

Jako szef sztabu Portal obronił samodzielność RAF przed marynarką, która chciała przejąć lotnictwo patrolowe Coastal Command, i przed armią, która domagała się własnego lotnictwa. Gdy raport Butta w sierpniu 1941 roku wykazał, że tylko mniej więcej co trzecia załoga meldująca atak zrzucała bomby w promieniu ośmiu kilometrów od celu, Portal nie zrezygnował z ofensywy. We wrześniu 1941 roku przedstawił Churchillowi plan rozbudowy lotnictwa bombowego do około czterech tysięcy ciężkich bombowców, które miały w pół roku złamać Niemcy. Premier odpowiedział sceptycznie, że wątpliwe, by bombardowania same w sobie mogły rozstrzygnąć wojnę. Portal odpowiedział, że bez wiary w ofensywę bombową trzeba by przyjąć zupełnie inną strategię. W styczniu 1942 roku odwołał Peirse’a, a w lutym, gdy dyrektywa o nalotach obszarowych wskazała jako główny cel morale ludności cywilnej, a zwłaszcza robotników przemysłowych, dowództwo Bomber Command objął Arthur Harris. Wbrew oporowi Harrisa Portal przeforsował w sierpniu 1942 roku utworzenie elitarnych jednostek wskazujących cele, tak zwanych Pathfinderów.

W 1941 roku, według ustaleń historyków, Portal odrzucił przekazaną przez Polskie Siły Powietrzne propozycję zbombardowania obozu Auschwitz, uznając ją za „niepożądane odwrócenie sił”, które i tak nie osiągnęłoby celu.

Wspólna ofensywa bombowa

Portal towarzyszył Churchillowi na wszystkich wielkich konferencjach sojuszniczych, od Waszyngtonu na przełomie 1941 i 1942 roku, przez Casablankę, Quebec, Kair i Teheran, po Jałtę i Poczdam. Amerykanie, z którymi współpracował w połączonym komitecie szefów sztabów, cenili jego takt i rzeczowość. W styczniu 1943 roku w Casablance powierzono mu koordynację wspólnej ofensywy bombowej: brytyjskie lotnictwo miało atakować Niemcy nocą, a amerykańskie za dnia. W 1944 roku otrzymał najwyższy stopień marszałka RAF. Wiosną tego roku ciężkie bombowce obu państw przekazano na kilka miesięcy pod rozkazy Dwighta Eisenhowera dla przygotowania inwazji w Normandii, a Portal poparł plan zastępcy Eisenhowera, Arthura Teddera, by niszczyć francuskie węzły kolejowe.

Jesienią 1944 roku, gdy bombowce wróciły nad Niemcy, Portal uznał za najważniejszy cel niemiecki przemysł paliwowy. Harris uważał to za pogoń za „panaceum” i nadal bombardował miasta. Ich spór, prowadzony w listach od listopada 1944 do stycznia 1945 roku, skończył się bez rozstrzygnięcia: Portal nie wydał podwładnemu stanowczego rozkazu i nie odwołał go, gdy ten zaproponował dymisję. W lutym 1945 roku bombowce brytyjskie i amerykańskie zniszczyły Drezno. 28 marca Churchill napisał notatkę, w której sugerował, że naloty prowadzone „jedynie dla wzmożenia terroru” trzeba przemyśleć. Portal i sztab lotnictwa zaprotestowali, a premier wycofał ją i zastąpił łagodniejszą wersją. Ofensywa przeciw miastom skończyła się w kwietniu 1945 roku, gdy nie zostało już wiele do zniszczenia.

Po wojnie

Na przełomie 1945 i 1946 roku Portal oddał stanowisko Tedderowi i odszedł z lotnictwa. W 1945 roku otrzymał tytuł barona, a w 1946 roku wicehrabiego Portal of Hungerford, a także Order Podwiązki i Order Zasługi. W latach 1946–1951 kierował w Ministerstwie Zaopatrzenia produkcją materiałów rozszczepialnych dla brytyjskiego programu atomowego, choć kierujący produkcją inżynier Christopher Hinton wspominał później, że nie pamięta, by Portal czymkolwiek mu pomógł. Później przeszedł do przemysłu: był prezesem koncernu British Aluminium, który w latach 1958–1959 przegrał głośną walkę z wrogim przejęciem, a od 1960 roku prezesem koncernu lotniczego British Aircraft Corporation. Zmarł na raka 22 kwietnia 1971 roku w swoim domu w West Ashling koło Chichester; jego prochy pochowano na przykościelnym cmentarzu w Funtington. Tytuł wicehrabiego wygasł wraz z nim. W 1975 roku Harold Macmillan odsłonił jego pomnik przed gmachem Ministerstwa Obrony w Londynie.

Znaczenie

Portal był w brytyjskiej machinie wojennej postacią mniej widoczną niż Churchill czy Harris, ale wpływową jak mało kto. To on jesienią 1940 roku przeniósł do Ministerstwa Lotnictwa przekonanie, że nocne bombardowania niemieckich miast mogą złamać morale Niemców i ich przemysł, i to on przez kolejne lata zapewniał lotnictwu bombowemu ludzi, samoloty i polityczne poparcie. Ofensywa bombowa związała w Niemczech tysiące dział przeciwlotniczych i myśliwców, zniszczyła znaczną część niemieckiego przemysłu paliwowego i transportu, a w 1944 roku pomogła przygotować inwazję w Normandii. Jej cena była jednak ogromna: zginęło ponad 55 tysięcy lotników Bomber Command, a w alianckich nalotach na Niemcy, według różnych szacunków, od około 300 do 600 tysięcy cywilów. Ocena tej strategii, w której Portal miał udział od pierwszego dnia, pozostaje jednym z najtrudniejszych sporów o prowadzenie drugiej wojny światowej przez aliantów.