Naloty na Helsinki

Wieczorem 26 lutego 1944 roku nad Helsinkami pojawiły się radzieckie bombowce. Był to trzeci i największy z wielkich nalotów, które Związek Radziecki przeprowadził na fińską stolicę w lutym 1944 roku, po atakach w nocy z 6 na 7 i z 16 na 17 lutego. Według fińskiej obrony przeciwlotniczej nad miasto nadleciało tej nocy ponad 900 samolotów, a cała trzyetapowa bitwa w powietrzu trwała jedenaście godzin. Naloty miały cel polityczny. Moskwa chciała złamać wolę oporu Finów i zmusić ich rząd do przyjęcia warunków pokoju, które kilka dni wcześniej usłyszał w Sztokholmie Juho Kusti Paasikivi. Militarnie skutek był jednak niewielki. Fińska obrona i podstęp sprawiły, że w granicach miasta spadło tylko około pięciu procent bomb.

Helsinki w wojnie powietrznej

Helsinki były bombardowane od pierwszego dnia wojny zimowej, gdy 30 listopada 1939 roku radzieckie samoloty zrzuciły bomby na centrum miasta. Po wybuchu wojny kontynuacyjnej w czerwcu 1941 roku naloty powtarzały się, ale do 1944 roku były zwykle niewielkie, bo radzieckie lotnictwo atakowało przede wszystkim Niemców w krajach bałtyckich. Najkrwawszy pojedynczy atak sprzed lutego 1944 roku był dziełem jednego samolotu rozpoznawczego: 8 listopada 1942 roku bomba, która spadła w pobliżu kina, zabiła 51 osób, w większości dzieci i młodzież.

Wiosną 1943 roku obronę przeciwlotniczą stolicy przejął ppłk Pekka Jokipaltio, dowódca 1 Pułku Przeciwlotniczego. Baterie zostały przegrupowane w cztery sektory, poprawiono łączność i opracowano zawczasu plan ognia zaporowego: pierścienie zapór co kilometr, w odległości od 4 do 14 kilometrów od centrum. Niemcy dostarczyli dwa radary wczesnego ostrzegania, cztery radary kierowania ogniem i 18 ciężkich dział kalibru 88 mm. W lutym 1944 roku miasta broniło 13 baterii. Ostrzeżeń dostarczały też fiński nasłuch radiowy, który przechwytywał radzieckie meldunki przed startem bombowców, oraz sieć obserwatorów na wybrzeżu Zatoki Fińskiej, w dużej części kobiet z organizacji Lotta Svärd. Wielu artylerzystów było starszymi rezerwistami lub ochotnikami w wieku szkolnym.

Polityczny cel nalotów

Zimą 1943/1944 Finlandia wciąż stała u boku Niemiec, choć jej rząd od roku szukał wyjścia z wojny. Odrzucenie amerykańskiego pośrednictwa wiosną 1943 roku i jesienna wymiana not przez Sztokholm nie przyniosły rozstrzygnięcia. W styczniu 1944 roku skończyła się blokada Leningradu, a 31 stycznia Stany Zjednoczone ostrzegły Helsinki, że jeśli Finlandia nie oderwie się od Osi, sama poniesie konsekwencje. Stalin postanowił przyspieszyć decyzję bombami. Fińscy autorzy piszą, że na konferencji teherańskiej uzyskał na to przyzwolenie zachodnich sojuszników. Naloty wykonywało Lotnictwo Dalekiego Zasięgu (ADD), podporządkowane bezpośrednio Stawce, którym od 1942 roku dowodził Aleksandr Gołowanow, w sierpniu 1944 roku awansowany na głównego marszałka lotnictwa. Na potrzeby lutowej operacji wzmocniono je innymi jednostkami.

Pierwszy nalot: 6–7 lutego

Pierwszy atak zaskoczył obronę swoją siłą. Według fińskich danych wystartowało 785 samolotów, z których około 730 zrzuciło bomby, w dwóch falach: od 18.51 do 21.40 6 lutego i od 0.57 do 4.57 7 lutego. Wśród blisko siedmiu tysięcy bomb były dwie pięciotonowe, zrzucone przez czterosilnikowe Pe-8. Do miasta trafiło około 350 bomb, około 2500 spadło w jego okolicach, reszta do morza. Najbardziej ucierpiała Katajanokka i ulice śródmieścia, zniszczony został gmach Politechniki przy placu Hietalahti. Bomby uszkodziły też opuszczony od 1941 roku budynek ambasady radzieckiej. Zginęło ponad sto osób, około trzystu zostało rannych, zniszczonych lub uszkodzonych zostało ponad 160 budynków. W mieście przebywał tego dnia naczelny wódz, marszałek Carl Gustaf Mannerheim. Podmuch bomby zakołysał jego samochodem, a marszałek przesiedział dwie godziny w schronie, choć uważał to za niegodne naczelnego wodza.

Fińskie opracowania tłumaczą wysokie straty tym, że nalot okazał się znacznie silniejszy, niż się spodziewano, a na najważniejszym, południowym kierunku nie działało urządzenie kierowania ogniem baterii prowadzącej. Fińskie lotnictwo nie miało wtedy jeszcze nocnych myśliwców.

Drugi nalot: 16–17 lutego

Po pierwszym ataku obrona się zmieniła. Na lotnisko Helsinki-Malmi przeniesiono z Estonii niemiecką eskadrę nocnych myśliwców (1./JG 302) z 12 Messerschmittami Bf 109 G-6. Duża część mieszkańców wyjechała na wieś, pozostali chronili się przy pierwszym alarmie. Przede wszystkim jednak przygotowano podstęp. Na wschód od miasta, w okolicy Vuosaari, ustawiono stosy drewna, które zapalano po rozpoczęciu nalotu, a reflektory w zachodniej części miasta pozostawały wygaszone. Specjalna bateria pozorująca prowadziła w Vuosaari możliwie gęsty ogień. Załogi nadlatujące nocą z kierunku Zatoki Fińskiej widziały pożary i ogień przeciwlotniczy kilka kilometrów od prawdziwego celu i wiele z nich zrzucało bomby w lasy.

Tej nocy, gdy Paasikivi był w Sztokholmie, nad Helsinki nadleciało według fińskich danych 383 bombowce, które zrzuciły ponad 4300 bomb. Fiński nasłuch przechwycił radzieckie meldunki godzinę i czterdzieści minut przed atakiem, alarm ogłoszono z dużym wyprzedzeniem. Do miasta trafiło około stu bomb. Zginęło 25 osób, 29 zostało rannych.

Trzeci nalot: 26–27 lutego

Po południu 26 lutego nad Helsinkami pojawił się radziecki samolot rozpoznawczy. Pogoda była bezchmurna, co sprzyjało atakującym. Radzieckie dowództwo próbowało tym razem zachować ciszę radiową, ale fiński nasłuch znów przechwycił meldunki – godzinę i 28 minut przed pierwszymi bombami. Kilka minut później posterunki obserwacyjne nad zatoką zameldowały o nadlatujących bombowcach. W mieście ogłoszono tak zwany cichy alarm: zgaszono latarnie, zatrzymano tramwaje i pociągi, przerwano audycje radiowe, by utrudnić nawigację. Około 18.30 pierwsze maszyny pojawiły się na ekranach radarów, nocne myśliwce wystartowały z Malmi, o 18.45 zawyły syreny, a o 18.53 baterie otworzyły ogień zaporowy. Pierwsze bomby spadły o 19.07. Mannerheima, który znów był w stolicy, odwieziono w bezpieczne miejsce za miastem.

Bitwa trwała bez przerwy jedenaście godzin i według fińskich opracowań miała trzy fazy. Przez pierwsze cztery godziny bombowce próbowały skoncentrowanego ataku na miasto i części z nich się to udało. W nocy mniejsze grupy usiłowały obezwładnić baterie przeciwlotnicze, a nad ranem duże formacje ponowiły próbę przebicia się nad centrum. Większość z nich zawrócono ogniem zaporowym. Ciężka artyleria przeciwlotnicza wystrzeliła ponad 14 tysięcy pocisków, lekka ponad cztery tysiące – jak liczyli Finowie, tej jednej nocy zużyto amunicję z około 25 wagonów kolejowych.

Według fińskich danych nad Helsinki nadleciało 929 samolotów, a 896 z nich zrzuciło bomby, łącznie ponad 5100. W granicach miasta spadło ich około 290. Zginęło 21 osób, 35 zostało rannych, 59 budynków zostało zniszczonych, a 135 uszkodzonych. Jedna z bomb trafiła w gmach główny Uniwersytetu Helsińskiego, niszcząc między innymi dużą część zbiorów muzeum historii medycyny.

Bilans lutego

Fińska obrona naliczyła w trzech nalotach 2121 bombowców, które zrzuciły około 16 500 bomb o łącznej masie około 2600 ton. W granicach miasta spadło ich, zależnie od sposobu liczenia, od około 530 do niespełna 800, czyli około pięciu procent. Zginęło 146 osób, w tym sześciu żołnierzy, a 356 zostało rannych. Całkowicie zniszczonych zostało 109 domów. Strony podają różne liczby strąconych samolotów: według zestawień opartych na fińskich danych zestrzelono około 20–25 bombowców, z czego większość padła ofiarą artylerii, a kilka niemieckich myśliwców nocnych. Fińskie bombowce odpowiedziały nocnymi atakami na lotniska ADD pod Leningradem, dołączając do wracających radzieckich formacji.

O tym, jak dużą rolę odegrał sam podstęp z pozornymi pożarami, a jak dużą ogień zaporowy, fińskie opracowania piszą różnie. Zgadzają się co do tego, że większość bombowców zrzuciła ładunek przed pierścieniem zapór lub nad niezamieszkanym terenem. Fińskie władze świadomie podsycały też przez szwedzką prasę przekonanie, że miasto zostało poważnie zniszczone.

Miejsce w wojnie

Lutowe naloty nie zmusiły Finlandii do kapitulacji, ale zwiększyły nacisk na rząd, który właśnie poznał radzieckie warunki. 8 marca Helsinki odpowiedziały Moskwie, że przed zajęciem stanowiska chcą wyjaśnienia tych warunków. Pod koniec marca Paasikivi i Carl Enckell pojechali do Moskwy, gdzie usłyszeli jeszcze twardsze żądania, w tym reparacje w wysokości 600 milionów dolarów. W kwietniu rząd Risto Rytiego je odrzucił. Kolejne wielkie naloty na stolicę nie nastąpiły. Radzieckie lotnictwo zbombardowało natomiast w marcu Narwę i Tallin. W czerwcu 1944 roku Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę na Przesmyku Karelskim, a 19 września Finlandia podpisała rozejm moskiewski.

Gdy jesienią 1944 roku do Helsinek przybyła Sojusznicza Komisja Kontroli pod przewodnictwem Andrieja Żdanowa, jej członkowie mieli być zaskoczeni, jak niewiele zniszczeń zastali w mieście. Według popularnej w Finlandii opowieści Stalin miał się z tego powodu rozgniewać na Gołowanowa. Nie ma na to mocnych dowodów, a ADD przekształcono w grudniu 1944 roku w 18 Armię Lotniczą w ramach szerszej reorganizacji. W przeciwieństwie do wielu europejskich stolic Helsinki uniknęły rozległych zniszczeń. Obrona przeciwlotnicza z lutego 1944 roku jest w Finlandii pamiętana jako jeden z największych sukcesów obronnych tej wojny.