Wojna kontynuacyjna

Wojna kontynuacyjna była drugą wojną Finlandii ze Związkiem Radzieckim w czasie drugiej wojny światowej. Zaczęła się trzy dni po niemieckiej napaści na ZSRR: 25 czerwca 1941 roku, po radzieckich nalotach na fińskie lotniska i miasta, rząd w Helsinkach oświadczył, że kraj znajduje się w stanie wojny. Finlandia, która piętnaście miesięcy wcześniej w pokoju moskiewskim musiała oddać Karelię z Wyborgiem, walczyła teraz obok III Rzeszy, choć nie zawarła z nią sojuszu i nazywała się tylko jej „towarzyszem broni”. Armia fińska pod dowództwem marszałka Carla Gustafa Mannerheima odzyskała latem 1941 roku utracone ziemie, a następnie wkroczyła do radzieckiej Karelii Wschodniej, zajęła Pietrozawodsk i doszła do rzeki Świr. Na północy wojska niemieckie wraz z Finami bez powodzenia próbowały dotrzeć do Murmańska. Od grudnia 1941 roku front zastygł na dwa i pół roku. Latem 1944 roku wielka radziecka ofensywa odebrała Finom Wyborg i Pietrozawodsk, ale nie złamała fińskiej armii. 19 września 1944 roku Finlandia podpisała w Moskwie rozejm, który kosztował ją ziemie, reparacje i wojnę z dawnym niemieckim sojusznikiem, lecz ocalił jej niepodległość.

Nazwa i daty

Nazwę „wojna kontynuacyjna” (fiń. jatkosota, szw. fortsättningskriget) wprowadził w obieg fiński rząd na samym początku walk. Miała ona przekonać społeczeństwo, że kraj prowadzi dalszy ciąg obronnej wojny zimowej, a nie nową wojnę u boku Hitlera, i że walczy wyłącznie o własne cele. W historiografii radzieckiej i rosyjskiej mówi się o „wojnie radziecko-fińskiej 1941–1944” i traktuje się ją jako część wielkiej wojny ojczyźnianej, czyli wojny ZSRR z Niemcami i ich sojusznikami.

Za początek wojny uznaje się 25 czerwca 1941 roku. Tego dnia rano radzieckie lotnictwo zbombardowało cele w całej południowej i środkowej Finlandii, a premier Jukka Rangell oświadczył na posiedzeniu parlamentu, że Finlandia jest w stanie wojny ze Związkiem Radzieckim. Data ta jest jednak w pewnym stopniu umowna. Już od 21–22 czerwca niemieckie samoloty i okręty działały przeciw ZSRR z fińskich wód i lotnisk, Finowie wprowadzili wojska na zdemilitaryzowane Wyspy Alandzkie, a radzieckie samoloty pierwszy raz zaatakowały cele w Finlandii już 22 czerwca. Rosyjskie opracowania podkreślają te wcześniejsze wydarzenia i wskazują na 29 czerwca, kiedy z fińskiego terytorium ruszyło pierwsze lądowe natarcie na ZSRR: niemiecko-fińskie uderzenie w Laponii. Wielka fińska ofensywa w Karelii zaczęła się dopiero 10 lipca.

Za koniec wojny uważa się 19 września 1944 roku, kiedy w Moskwie podpisano rozejm. Ogień ustał wcześniej: Finowie przerwali walkę 4 września o 8.00, a Armia Czerwona dzień później. Wojnę formalnie zamknął dopiero traktat pokojowy podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 roku.

Tło

Pokój moskiewski z 12 marca 1940 roku zakończył wojnę zimową, ale nie przyniósł Finlandii bezpieczeństwa. Kraj stracił około jednej dziesiątej terytorium z Przesmykiem Karelskim, Wyborgiem i wybrzeżem Ładogi, a ponad 400 tysięcy mieszkańców Karelii musiało porzucić domy. Półwysep Hanko u wejścia do Zatoki Fińskiej stał się radziecką bazą morską z garnizonem liczącym około 25 tysięcy żołnierzy. Piętnaście miesięcy między wojnami Finowie nazwali „pokojem przejściowym” (välirauha). Moskwa zgłaszała w tym czasie kolejne żądania: domagała się demilitaryzacji Wysp Alandzkich, prawa przewozu wojsk koleją do Hanko i udziału w kopalniach niklu w Petsamo, które Armia Czerwona zajęła w czasie wojny zimowej, a po pokoju musiała zwrócić. Sprzeciwiła się też planom fińsko-szwedzkiego sojuszu obronnego i wspierała fińskich komunistów. Gdy w czerwcu 1940 roku Armia Czerwona zajęła Estonię, Łotwę i Litwę, a w sierpniu ZSRR je anektował, w Helsinkach obawiano się, że Finlandia będzie następna.

Zachód nie mógł już pomóc. Po niemieckim ataku na Norwegię i klęsce Francji Finlandia została odcięta od handlu z Wielką Brytanią, a jedynym mocarstwem zdolnym ją wesprzeć stała się Rzesza. Od lata 1940 roku Adolf Hitler, który przygotowywał już wojnę z ZSRR, zmienił politykę wobec Finów. W sierpniu Niemcy zgodziły się sprzedawać im broń, a 22 września 1940 roku obie strony zawarły umowę o tranzycie niemieckich żołnierzy przez Finlandię do północnej Norwegii. W listopadzie Wiaczesław Mołotow w Berlinie dopytywał, czy ZSRR może „rozwiązać sprawę fińską” tak jak bałtycką, i usłyszał, że Niemcy nie zgodzą się na nową wojnę na północy. Miesiąc później dyrektywa nr 21 przewidziała w planie „Barbarossa” udział Finlandii: jej armia miała wiązać wojska radzieckie natarciem po obu stronach Ładogi, a niemieckie oddziały z Norwegii uderzyć z Laponii na Murmańsk.

Fińscy przywódcy, prezydent Risto Ryti, Mannerheim i wąskie grono polityków, prowadzili rozmowy z Niemcami w tajemnicy przed większością rządu i parlamentu. W styczniu 1941 roku szef fińskiego sztabu generalnego Erik Heinrichs rozmawiał w Berlinie z Franzem Halderem. 25–28 maja w Salzburgu i Berlinie, a 3–6 czerwca w Helsinkach oficerowie obu armii uzgodnili termin fińskiej mobilizacji i podział zadań, choć Niemcy nie zdradzili dokładnej daty ataku. Finowie zastrzegli, że nie rozpoczną działań pierwsi i że wejdą do wojny tylko wtedy, gdy zostaną zaatakowani. Na początku czerwca do Finlandii zaczęły przypływać niemieckie oddziały przeznaczone do natarcia w Laponii, a od 9–10 czerwca Finlandia powoływała pod broń rezerwistów; powszechną mobilizację ogłoszono 17 czerwca.

Historycy od dziesięcioleci spierają się o ocenę tych decyzji. Dawna fińska teza o kraju porwanym przez wydarzenia jak „spławiane drewno” przez nurt rzeki ustąpiła poglądowi, że przywódcy w Helsinkach świadomie przygotowywali wspólną z Niemcami wojnę, choć według większości badaczy nie mieli realnej alternatywy. Głównym celem było odzyskanie ziem utraconych w 1940 roku. Część elit, w tym sam Ryti, liczyła jednak na więcej: na Wielką Finlandię z radziecką Karelią Wschodnią, zamieszkaną przez spokrewnionych z Finami Karelów, a nawet z Półwyspem Kolskim.

Siły i plany

Finlandia zmobilizowała w czerwcu 1941 roku od 475 do 500 tysięcy ludzi, czyli około jednej szóstej ludności, w kilkunastu dywizjach i kilku brygadach. Jej armia była znacznie silniejsza niż w 1939 roku, zwłaszcza w artylerii, ale wciąż miała tylko jeden batalion pancerny i niewiele transportu motorowego. Na Przesmyku Karelskim stanęły II i IV Korpus, na północ od Ładogi utworzono Armię Karelii pod dowództwem gen. Heinrichsa, a dalej na północ działały oddziały podporządkowane Niemcom. Na dalekiej północy niemiecka Armia „Norwegen” gen. Nikolausa von Falkenhorsta, licząca około 67 tysięcy żołnierzy, przygotowywała z Laponii operację „Silberfuchs”: korpus gen. Eduarda Dietla miał z rejonu Petsamo uderzyć na Murmańsk, a inne zgrupowania przeciąć kolej murmańską pod Kandałakszą i dalej na południe. Fiński III Korpus gen. Hjalmara Siilasvuo walczył pod niemieckim dowództwem.

Po radzieckiej stronie granicy z Finlandią strzegł utworzony 24 czerwca Front Północny gen. Markiana Popowa, dawny Leningradzki Okręg Wojskowy. Na Przesmyku stała 23 Armia, w Karelii 7 Armia, a w Laponii i na Półwyspie Kolskim 14 Armia; łącznie, według różnych szacunków, około 400–450 tysięcy żołnierzy i około 700 samolotów, wspieranych przez Flotę Bałtycką. W latach pokoju przejściowego radziecki sztab przygotowywał plany nowej wojny z Finlandią, ale niemiecki atak zmusił Armię Czerwoną do obrony, a najlepsze jednostki i nowy sprzęt trafiały na front niemiecki.

Wejście do wojny

22 czerwca 1941 roku, gdy Niemcy zaatakowały ZSRR, Finlandia oficjalnie zachowywała neutralność, ale jej terytorium już było w wojnę wciągnięte. W nocy z 21 na 22 czerwca niemieckie stawiacze min ukryte w fińskich szkierach zaminowały Zatokę Fińską, a niemieckie bombowce minujące wody pod Leningradem tankowały w drodze powrotnej na fińskim lotnisku w Utti. Tego samego ranka fińskie wojska zajęły zdemilitaryzowane Wyspy Alandzkie, a radzieckie samoloty po raz pierwszy zaatakowały cele na Alandach i fińskie okręty obrony wybrzeża. W odezwie z 22 czerwca Hitler ogłosił, że niemieccy żołnierze stoją „wspólnie z fińskimi towarzyszami broni” nad Oceanem Arktycznym.

Rano 25 czerwca radzieckie lotnictwo przeprowadziło zmasowany nalot na lotniska w południowej i środkowej Finlandii, z których według Moskwy korzystała Luftwaffe. Według różnych źródeł wzięło w nim udział od około 260 bombowców do ponad 450 samolotów. Niedokładne rozpoznanie i słaba celność sprawiły, że bomby spadły także na Helsinki, Turku i inne miasta. Rząd fiński wykorzystał nalot, by przedstawić wejście do wojny jako konieczność obrony. Tego samego dnia premier Rangell oświadczył w parlamencie, że Finlandia jest w stanie wojny, a 26 czerwca prezydent Ryti w przemówieniu radiowym mówił o „drugiej wojnie obronnej” i o walce u boku potężnych Niemiec. Kraj nie podpisał jednak z Rzeszą żadnego układu sojuszniczego i w przeciwieństwie do Węgier i Rumunii nie przystąpił do paktu trzech.

Ofensywa fińska 1941

Finowie nie ruszyli od razu. Plan natarcia w Karelii Ładoskiej zatwierdzono 28 czerwca, a ofensywa Armii Karelii zaczęła się 10 lipca. Tego dnia Mannerheim wydał rozkaz dzienny, w którym przypomniał swoją przysięgę z 1918 roku, że nie schowa miecza do pochwy, dopóki Karelia Wschodnia nie będzie wolna. Słowa te, zapowiadające marsz za dawną granicę, zaniepokoiły część polityków, zwłaszcza socjaldemokratów, a rząd zapewniał później Amerykanów, że nie znał treści rozkazu. Już 16 lipca fiński VI Korpus dotarł do północnego brzegu Ładogi i rozciął radziecką 7 Armię na dwie części. W sierpniu Finowie okrążyli trzy radzieckie dywizje na północno-zachodnim wybrzeżu jeziora, w połowie miesiąca zajęli Sortawałę, a okrążone oddziały Armii Czerwonej ewakuowano przez Ładogę.

Na Przesmyku Karelskim II Korpus zaatakował 31 lipca, a IV Korpus 22 sierpnia ruszył na Wyborg. Radziecka 23 Armia, osłabiona oddaniem części sił na front niemiecki, nie zdołała utrzymać linii. Rozkaz odwrotu z Wyborga przyszedł za późno i obrońcy porzucili wiele sprzętu, choć większość żołnierzy ewakuowano przez wyspy w rejonie Koivisto. 23 sierpnia, wobec postępów Finów i Niemców, radziecki Front Północny podzielono na Leningradzki i Karelski. 29 sierpnia 1941 roku Finowie wkroczyli do Wyborga, który opuścili półtora roku wcześniej po ciężkich walkach. Do 2 września armia fińska osiągnęła w większości miejsc dawną granicę z 1939 roku.

Na Przesmyku Mannerheim zatrzymał wojska 31 sierpnia na linii, która tylko miejscami wychodziła poza granicę z 1939 roku, około 30–32 kilometrów od centrum Leningradu. Niemcy naciskali na Finów, by uderzyli na miasto od północy albo ruszyli na spotkanie z Grupą Armii „Północ” na wschód od Ładogi. Mannerheim odmówił szturmu na Leningrad, przy poparciu Rytiego, uważając, że zdobycie miasta związałoby Finlandię z Niemcami na dobre. 8 września, po zajęciu przez Niemców Szlisselburga, zaczęła się blokada Leningradu. Front fiński zamykał ją od północy, a jedyną drogą zaopatrzenia pozostało jezioro Ładoga. Udział Finlandii w blokadzie jest do dziś przedmiotem sporów. Część historyków, jak Amerykanin David Glantz, podkreśla, że Finowie poza utrzymaniem linii niewiele do niej wnieśli, a inni, jak rosyjski historyk Nikołaj Baryszników, twierdzą, że Helsinki milcząco wspierały niemiecką politykę zagłodzenia miasta.

Karelia Wschodnia, Hanko i Laponia

Za dawną granicą Finowie posuwali się dalej. Na początku września Armia Karelii uderzyła w radzieckiej Karelii Wschodniej w stronę jeziora Onega i rzeki Świr. 7 września fińskie oddziały doszły do Świru pod Łodiejnoje Pole, a w kolejnych dniach zdobyły przyczółek na jego południowym brzegu, gdzie walczyła także podporządkowana Finom niemiecka 163 Dywizja Piechoty. Wojska niemieckie, które od południa próbowały dotrzeć nad Świr na spotkanie z Finami, zajęły w listopadzie Tichwin, ale w grudniu radziecka kontrofensywa odrzuciła je za Wołchow i obie armie nigdy się nie połączyły. 1 października 1941 roku Finowie zajęli stolicę Karelo-Fińskiej SRR Pietrozawodsk i przemianowali go na Äänislinna. Ostatnim akordem ofensywy było zdobycie 5 grudnia Miedwieżjegorska (fiń. Karhumäki) i następnego dnia Powieńca nad Kanałem Białomorsko-Bałtyckim. Tam Mannerheim zatrzymał natarcie.

Cena tych zdobyczy była wysoka. Według fińskich danych w ciągu pięciu miesięcy ofensywy armia straciła około 75 tysięcy ludzi, w tym ponad 26 tysięcy zabitych. Straty radzieckie szacuje się na około 230 tysięcy, w tym około 50 tysięcy jeńców. Fińska gospodarka nie wytrzymywała tak długiej mobilizacji. Brakowało rąk do pracy i żywności, więc od jesieni część żołnierzy odsyłano do domów, a kraj przeżył zimę dzięki dostawom niemieckiego zboża. Wątpliwości mieli także sami żołnierze: o ile odzyskanie Karelii z Wyborgiem uważano za oczywiste, o tyle marsz w głąb radzieckiej ziemi wielu z nich odbierało jako wojnę zaborczą, i zdarzały się odmowy przekroczenia dawnej granicy. 6 grudnia 1941 roku parlament uchwalił ponowne włączenie do państwa ziem utraconych w 1940 roku. Zajęte tereny radzieckie miały status obszaru okupowanego pod fińską administracją wojskową.

Radziecka baza w Hanko od pierwszych dni wojny była odcięta od lądu. Finowie zajęli wybudowane w czasie pokoju przejściowego umocnienia na granicy dzierżawionego obszaru, ale nie szturmowali bazy. Gdy Niemcy opanowały południowy brzeg Zatoki Fińskiej, baza straciła znaczenie. Od października do początku grudnia 1941 roku Flota Bałtycka ewakuowała do Leningradu około 23 tysięcy żołnierzy, tracąc na minach kilka okrętów i duże transportowce. Na początku grudnia Finowie wkroczyli na zaminowany półwysep.

Na dalekiej północy operacja „Silberfuchs” zakończyła się niepowodzeniem. Natarcie korpusu Dietla z rejonu Petsamo, rozpoczęte 29 czerwca, utknęło nad rzeką Zapadnaja Lica, kilkadziesiąt kilometrów od Murmańska. Uderzenie z rejonu Salli, rozpoczęte 1 lipca, kosztowało Niemców ciężkie straty, a fiński III Korpus, który nacierał dalej na południu, zatrzymał się jesienią w odległości około 30 kilometrów od kolei murmańskiej. Niemieckie oddziały, nieprzygotowane do walki w tajdze i tundrze za kołem podbiegunowym, nie przecięły tej linii. Przez Murmańsk i dalej koleją płynęła do ZSRR pomoc zachodnich aliantów, a Stany Zjednoczone ostrzegały Helsinki przed atakiem na tę drogę dostaw i 25 października zażądały wstrzymania działań i wycofania wojsk za granicę z 1939 roku. Publicznie Ryti odrzucił to żądanie, ale 5 listopada poprosił Mannerheima o wstrzymanie natarcia na kolej i III Korpus otrzymał rozkaz przejścia do obrony.

Między Berlinem a Zachodem

Finlandia przez całą wojnę twierdziła, że prowadzi z ZSRR „osobną wojnę” o własne cele i jest wobec Niemiec tylko „współwalczącą”, a nie sojusznikiem. Utrzymywała demokratyczny parlament, wolne partie i stosunki z norweskim rządem na uchodźstwie. Dla Hitlera to rozróżnienie nie miało znaczenia, a Finlandia była od niego zależna: otrzymywała z Rzeszy zboże, paliwo i broń, a 25 listopada 1941 roku pod niemieckim naciskiem przystąpiła do paktu antykominternowskiego. Po podpisaniu 12 lipca 1941 roku brytyjsko-radzieckiego porozumienia o wspólnym działaniu Finlandia 1 sierpnia zerwała stosunki dyplomatyczne z Wielką Brytanią, która w odpowiedzi objęła fiński handel blokadą. 28 listopada Londyn zażądał wstrzymania działań wojennych do 3 grudnia. Finowie nieoficjalnie zapewnili, że natarcie wkrótce się zakończy, ale nie dali formalnej odpowiedzi. 6 grudnia 1941 roku, w fińskie święto niepodległości, Wielka Brytania wypowiedziała Finlandii wojnę, a w ślad za nią zrobiły to Kanada, Australia, Nowa Zelandia i Związek Południowej Afryki. Kilka dni wcześniej Winston Churchill napisał do Mannerheima prywatny list, w którym wyrażał głęboki żal z powodu tego kroku. Stany Zjednoczone nigdy nie wypowiedziały Finlandii wojny.

Okupacja Karelii Wschodniej miała ciemne strony. Fińska administracja wojskowa traktowała ten obszar jako przyszłą część państwa i planowała po wojnie wysiedlić z niego Rosjan, a pozostawić ludność „narodową”, czyli Karelów i inne ludy ugrofińskie. Większość mieszkańców ewakuowano przed nadejściem Finów, ale pozostało około 85 tysięcy ludzi, głównie kobiet, dzieci i starców. Około 24 tysięcy z nich, przede wszystkim Rosjan, osadzono w obozach, gdzie według fińskich i rosyjskich badań zmarło z głodu i chorób od około 3,5 do ponad 4 tysięcy osób, najwięcej zimą 1941/1942. W fińskich obozach jenieckich, które nie były przygotowane na przyjęcie około 64 tysięcy jeńców (z czego 56 tysięcy wziętych w 1941 roku), zmarło co najmniej 18–19 tysięcy żołnierzy radzieckich, czyli blisko jedna trzecia. Około 2,6–2,8 tysiąca jeńców przekazano Niemcom w zamian za przetrzymywanych przez nich jeńców pochodzenia fińskiego i ugrofińskiego.

Około dwóch tysięcy fińskich Żydów zachowało pełne prawa obywatelskie, a ich synowie i ojcowie walczyli w szeregach fińskiej armii. Gdy Heinrich Himmler poruszył ich sprawę podczas wizyty w Finlandii latem 1942 roku, usłyszał od premiera Rangella, że Finlandia nie ma „kwestii żydowskiej”. W listopadzie 1942 roku fińska policja państwowa wydała jednak gestapo ośmiu żydowskich uchodźców; przeżył tylko jeden z nich. Po protestach socjaldemokratów rząd wstrzymał dalsze wydania.

Wojna pozycyjna 1942–1944

Od grudnia 1941 roku na froncie fińskim zapanowała wojna pozycyjna, która trwała dwa i pół roku. Wiosną 1942 roku Armia Czerwona próbowała przełamać fińskie linie nad Świrem, pod Miedwieżjegorskiem i w Laponii, ale jej natarcia odparto. Niemieckie oddziały w Laponii wyodrębniono w styczniu 1942 roku w Armię „Lappland” pod dowództwem Dietla, a latem przemianowano ją na 20 Armię Górską. 4 czerwca 1942 roku, w 75. urodziny Mannerheima, do Finlandii przyleciał Hitler. Marszałek nie zgodził się jednak na udział w szturmie Leningradu, a w tym samym roku odmówił także natarcia na Biełomorsk, które miało przeciąć zbudowane przez Rosjan obejście kolei murmańskiej.

Po klęsce Niemców pod Stalingradem fińscy przywódcy uznali, że Rzesza przegra wojnę. W marcu 1943 roku nowy rząd Edwina Linkomiesa postawił sobie za cel wyjście z wojny, a w 1943 i 1944 roku przez Sztokholm toczyły się sondaże pokojowe. Warunki stawiane przez Moskwę, granica z 1940 roku, internowanie wojsk niemieckich i ogromne reparacje, wydawały się w Helsinkach nie do przyjęcia, i w kwietniu 1944 roku rozmowy zerwano. W lutym 1944 roku radzieckie lotnictwo trzykrotnie zbombardowało Helsinki, wykonując łącznie ponad 6 tysięcy lotów, ale fińska obrona przeciwlotnicza i fałszywe cele poza miastem sprawiły, że w stolicę trafiła tylko niewielka część bomb. W styczniu 1944 roku Armia Czerwona przerwała blokadę Leningradu i zepchnęła Grupę Armii „Północ” nad granicę estońską.

Ofensywa radziecka 1944

9 czerwca 1944 roku, trzy dni po lądowaniu aliantów w Normandii, Front Leningradzki gen. Leonida Goworowa, który 18 czerwca otrzymał stopień marszałka, rozpoczął na Przesmyku Karelskim operację wyborsko-pietrozawodzką. Na wąskim odcinku przełamania skupiono około 3 tysięcy dział i moździerzy, które w ciągu dwóch dni zmiażdżyły pierwszą fińską linię obrony. Fińskie umocnienia na Przesmyku były wciąż niedokończone, a armii brakowało nowoczesnej broni przeciwpancernej. Armia Czerwona przełamała drugą linię pod Kuuterselkä i 20 czerwca niemal bez walki zajęła Wyborg. 21 czerwca do natarcia w Karelii Wschodniej ruszył Front Karelski gen. Kiriłła Mierieckowa, który w operacji świrsko-pietrozawodzkiej sforsował Świr i 28 czerwca odbił Pietrozawodsk. Finowie wycofywali się z ziem zajętych w 1941 roku.

Sytuacja była krytyczna. Moskwa żądała bezwarunkowej kapitulacji, a Finlandia pilnie potrzebowała niemieckiej pomocy. 22 czerwca do Helsinek przyleciał Joachim von Ribbentrop, który za dostawy broni przeciwpancernej, samolotów i zboża zażądał zobowiązania, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju. 26 czerwca Ryti złożył je w osobistym liście, który z założenia miał wiązać tylko jego, a nie państwo. Niemcy przysłali tysiące granatników przeciwpancernych, dywizję piechoty, brygadę dział szturmowych i zgrupowanie lotnicze. Od 25 czerwca do 9 lipca na północny wschód od Wyborga trwała bitwa pod Tali-Ihantala, uważana za największą bitwę w dziejach krajów nordyckich. Finowie zatrzymali w niej radzieckie natarcie mniej więcej na linii, na której zakończyła się wojna zimowa, a na przełomie lipca i sierpnia rozbili dwie radzieckie dywizje pod Ilomantsi.

Front się ustabilizował, ale Finlandia była wyczerpana i nie przetrwałaby kolejnej ofensywy. Stalin też miał inne cele: po sukcesie operacji „Bagration” na Białorusi przerzucał wojska z kierunku fińskiego na drogę do Niemiec. 1 sierpnia Ryti ustąpił, a 4 sierpnia parlament powierzył urząd prezydenta Mannerheimowi. Marszałek uznał, że zobowiązanie wobec Ribbentropa go nie wiąże, i podjął rokowania z Moskwą. 2 września parlament przyjął wstępne warunki, Finlandia zerwała stosunki z Niemcami, a 4 września rano fińskie wojska przerwały ogień. 19 września 1944 roku w Moskwie podpisano rozejm. Finlandia wracała do granicy z 1940 roku, oddawała dodatkowo Petsamo z dostępem do Oceanu Arktycznego, wydzierżawiała ZSRR na 50 lat półwysep Porkkala pod Helsinkami w miejsce Hanko, zobowiązywała się zapłacić reparacje w wysokości 300 milionów dolarów, zdelegalizować organizacje faszystowskie, osądzić winnych wojny i usunąć ze swojego terytorium wojska niemieckie, czego według przyjętych wcześniej warunków miała dokonać już do 15 września. Wykonanie warunków nadzorowała Sojusznicza Komisja Kontroli pod przewodnictwem Andrieja Żdanowa.

Straty

Według fińskich badań armia fińska straciła w wojnie kontynuacyjnej około 63 tysięcy zabitych i zaginionych oraz około 158 tysięcy rannych. W radzieckich nalotach zginęło około 940 fińskich cywilów, a od działań radzieckich partyzantów około 190. Do niewoli radzieckiej trafiło, według różnych danych, od około 2,4 do 3,5 tysiąca Finów. Straty radzieckie nie zostały dokładnie policzone. Rosyjski historyk Grigorij Kriwoszejew szacował liczbę zabitych i zaginionych na froncie fińskim na około 250 tysięcy, a nowsze fińskie opracowania na co najmniej 305 tysięcy; rannych i chorych było ponad pół miliona. Według szacunków Niemcy stracili na froncie fińskim, głównie w Laponii, około 16 tysięcy zabitych i kilkadziesiąt tysięcy rannych i zaginionych. Osobną kwestią, wciąż spierną, jest to, czy i w jakiej mierze ofiary blokady Leningradu, wśród których było od około 630 tysięcy do ponad miliona cywilów, należy przypisywać także Finlandii.

Znaczenie

Wojna kontynuacyjna przyniosła Finlandii drugą w ciągu pięciu lat klęskę, ale nie upadek. Kraj znów stracił Karelię, a około 260 tysięcy mieszkańców, którzy w latach 1941–1944 wrócili do swoich domów, musiało je opuścić po raz drugi. Musiał też spłacić ogromne reparacje i rozliczyć się z przeszłością. W procesie o odpowiedzialność za wojnę skazano w 1946 roku Rytiego, byłych premierów i ministrów, w tym przywódcę socjaldemokratów Väinö Tannera. Warunek usunięcia Niemców przerodził się jesienią 1944 roku w wojnę lapońską: wycofująca się do Norwegii 20 Armia Górska spaliła m.in. Rovaniemi. Traktat pokojowy podpisany w Paryżu w 1947 roku potwierdził warunki rozejmu i nazwał Finlandię sojusznikiem „hitlerowskich Niemiec”. W odróżnieniu od innych państw, które walczyły u boku Rzeszy, Finlandia nie została jednak zajęta przez Armię Czerwoną, zachowała demokratyczny ustrój, a Helsinki były obok Moskwy i Londynu jedną z niewielu stolic europejskich państw walczących, do których nie wkroczył nieprzyjaciel. Ceną była powojenna polityka ostrożności wobec ZSRR, przypieczętowana układem o przyjaźni z 1948 roku, i rezygnacja z planu Marshalla.

Dla Związku Radzieckiego front fiński był drugorzędny, ale ważny: wraz z Niemcami Finowie zamykali od północy pierścień wokół Leningradu, a w Laponii zagrażali drodze, którą płynęła pomoc aliantów. Spory o naturę tej wojny trwają. W Finlandii długo przeważało przekonanie o „osobnej”, obronnej wojnie małego narodu, które po otwarciu archiwów ustąpiło bardziej krytycznym ocenom tajnych przygotowań z Niemcami w 1941 roku, marszu w głąb Karelii Wschodniej i losu jeńców oraz rosyjskiej ludności cywilnej. W 2008 roku w ankiecie dziennika „Helsingin Sanomat” szesnastu z dwudziestu ośmiu fińskich historyków uznało, że Finlandia była sojusznikiem nazistowskich Niemiec. W Rosji wojnę przedstawia się jako część obrony przed agresją Osi, a sprawę udziału Finów w blokadzie Leningradu wciąż wykorzystuje się w polityce. Dla Finów pozostała przede wszystkim wojną, którą opisał w powieści „Nieznany żołnierz” Väinö Linna: ciężką, kosztowną i zakończoną klęską, która jednak nie odebrała im państwa.