Niemcy anektują Wolne Miasto Gdańsk

1 września 1939 roku, w pierwszych godzinach wojny, gauleiter NSDAP i od tygodnia samozwańcza głowa państwa Albert Forster podpisał w Gdańsku „ustawę zasadniczą o ponownym zjednoczeniu Gdańska z Rzeszą Niemiecką” (Staatsgrundgesetz). Uchylała ona konstytucję Wolnego Miasta Gdańska, skupiała całą władzę w rękach Forstera i ogłaszała, że Gdańsk ze skutkiem natychmiastowym staje się częścią Rzeszy. Forster zawiadomił o tym telegraficznie Adolfa Hitlera, prosząc o zatwierdzenie aktu ustawą Rzeszy. Jeszcze tego samego dnia, na posiedzeniu w berlińskiej Operze Krolla, po przemówieniu, w którym Hitler ogłosił wojnę z Polską, Reichstag uchwalił ustawę o ponownym zjednoczeniu Wolnego Miasta Gdańska z Rzeszą Niemiecką. Państewko utworzone w 1920 roku pod opieką Ligi Narodów przestało istnieć. W mieście rozpoczęły się masowe aresztowania Polaków.

Wolne Miasto przed wojną

Wolne Miasto Gdańsk, wyodrębnione z Niemiec na mocy traktatu wersalskiego, było od 1933 roku rządzone przez nazistów. Konstytucja gwarantowana przez Ligę Narodów formalnie obowiązywała, ale opozycję rozbito, partie rozwiązano, a Żydów wypchnięto z życia publicznego. Prawa Polski w mieście – unia celna, zarząd kolei, poczta, składnica na Westerplatte i reprezentacja Gdańska za granicą – stawały się z roku na rok trudniejsze do wykonywania. Po żądaniach Ribbentropa z marca 1939 roku Gdańsk stał się osią sporu polsko-niemieckiego, a latem zamienił się w obóz wojskowy. Brytyjczycy obawiali się, że naziści ogłoszą przyłączenie do Rzeszy „od środka”, a Polskę, gdyby zareagowała, przedstawią jako agresora. Dlatego 10 lipca Chamberlain oświadczył, że jednostronna zmiana statusu miasta zagrażająca niepodległości Polski uruchomi brytyjskie zobowiązania.

Ostatnim krokiem przed wojną był zamach na ustrój samego Wolnego Miasta. 23 sierpnia 1939 roku, w dniu podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow, gdański Senat ustanowił Forstera „zwierzchnikiem państwa” (Staatsoberhaupt), choć konstytucja takiego urzędu nie znała. Forster, który przez lata rywalizował z prezydentem Senatu Arthurem Greiserem, stał się w ten sposób formalnym władcą miasta. Wysoki Komisarz Ligi Narodów, szwajcarski historyk Carl Jakob Burckhardt, nie miał już środków, by temu przeciwdziałać.

1 września

Wojna zaczęła się w Gdańsku. O 4:45 stary pancernik „Schleswig-Holstein” otworzył ogień do Westerplatte, a gdańska policja i SS zaatakowały Pocztę Polską. W tym samym czasie oddziały SS, policji i SA opanowywały polskie urzędy i dworce w mieście. Jeszcze przed świtem w Szymankowie na Żuławach gdańscy policjanci i bojówkarze z SA zamordowali ponad dwudziestu polskich kolejarzy, celników i członków ich rodzin, którzy mogli ostrzec Tczew przed pociągiem z niemieckim oddziałem szturmowym zmierzającym do mostów na Wiśle.

Forster działał według przygotowanego scenariusza. Staatsgrundgesetz z 1 września miał kilka krótkich artykułów: konstytucja Wolnego Miasta zostaje uchylona; cała władza ustawodawcza i wykonawcza przysługuje zwierzchnikowi państwa; Wolne Miasto Gdańsk wraz z obszarem i ludnością staje się z dniem dzisiejszym częścią Rzeszy Niemieckiej; do czasu ostatecznych decyzji Hitlera dotychczasowe prawo, poza konstytucją, pozostaje w mocy. Na murach rozlepiono odezwę, w której Forster zwracał się do „mężczyzn i kobiet Gdańska”, że nadeszła godzina, na którą czekali od dwudziestu lat, i że Gdańsk wrócił do Rzeszy. Gdańskie radio nadawało komunikaty o „powrocie do Rzeszy”, na ulicach wywieszano flagi ze swastyką, a kościoły biły w dzwony. Wysoki Komisarz Ligi Narodów otrzymał polecenie opuszczenia miasta w ciągu dwóch godzin i jeszcze tego samego dnia wyjechał z Gdańska.

Hitler przyjął akt Forstera i mianował go szefem zarządu cywilnego. W Berlinie Reichstag zebrał się przed południem w Operze Krolla. Po przemówieniu Hitlera, który twierdził, że Gdańsk „był i jest niemieckim miastem”, posłowie jednogłośnie przyjęli odczytaną przez przewodniczącego Reichstagu Hermanna Göringa ustawę o ponownym zjednoczeniu Wolnego Miasta Gdańska z Rzeszą Niemiecką. Ustawa nadawała Staatsgrundgesetz moc prawa Rzeszy, czyniła mieszkańców Wolnego Miasta obywatelami niemieckimi i zapowiadała stopniowe wprowadzanie w Gdańsku prawa Rzeszy. Władzę wykonawczą na terenie dawnego Wolnego Miasta przejęło dowództwo niemieckiej 3 Armii, a ustawodawczą Forster.

Aneksja była bezprawna z każdego punktu widzenia. Statut Wolnego Miasta gwarantowała Liga Narodów, a jego zmiana wymagała zgody jej Rady. Sama gdańska konstytucja nie mogła zostać uchylona dekretem jednego człowieka, którego urzędu nie przewidywała. Traktat wersalski, z którego Niemcy zrzekły się Gdańska, wciąż był dla mocarstw zachodnich podstawą porządku w tej części Europy. Po wojnie przyłączenie Gdańska znalazło się wśród zarzutów stawianych przywódcom III Rzeszy przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze jako złamanie traktatu wersalskiego.

Aresztowania

Dla Polaków mieszkających w Gdańsku aneksja oznaczała natychmiastowy terror. Listy „niepożądanych elementów polskich” gdańscy naziści przygotowywali od lat, a w ostatnich tygodniach przed wojną je uzupełniano. Rano 1 września gestapo, policja i SS zaczęły zatrzymywać działaczy polskich organizacji, nauczycieli, księży, lekarzy, urzędników poczty, kolei i portu, pracowników polskich instytucji i firm. Według niemieckich ustaleń tylko pierwszego dnia zatrzymano około 1500 osób. Wśród nich był między innymi kapłan i działacz polonijny ks. Bronisław Komorowski i ks. Marian Górecki, kapelan polskiej młodzieży. Obaj zostali zamordowani w Stutthofie w Wielki Piątek 1940 roku.

Głównym miejscem przetrzymywania stała się Victoriaschule, dawna szkoła dla dziewcząt przy ulicy Kładki (Holzgasse). Więźniów bito na dziedzińcu i w salach lekcyjnych, zmuszano do przechodzenia przez szpaler oprawców, poniżano i torturowano. Kilku zmarło lub zostało zakatowanych, wśród nich działacz narodowy Roman Ogryczak. Według polskich szacunków do połowy września przez Victoriaschule przeszło około trzech tysięcy ludzi. Część więźniów przewieziono do obozu dla internowanych w Nowym Porcie (Neufahrwasser), część dalej.

Już 2 września około 150 więźniów z Victoriaschule przewieziono do Sztutowa (Stutthof) na Mierzei Wiślanej, około 36 kilometrów od Gdańska. Na leśnej polanie stało tam kilka namiotów, a więźniowie musieli sami wycinać drzewa i rozciągać drut kolczasty. Tak powstał obóz Stutthof, początkowo jako obóz dla jeńców cywilnych podległy gdańskiej policji, kierowany przez Maxa Pauly’ego. Pierwszymi jego więźniami byli gdańscy Polacy: działacze, księża, nauczyciele i urzędnicy. Do 1945 roku przeszło przez niego około 110 tysięcy ludzi, z których według szacunków zginęło około 65 tysięcy.

Pierwsze tygodnie niemieckiego Gdańska

Gdańsk szybko wchłonięto w niemiecki system. Polskie szkoły, w tym Gimnazjum Polskie, zamknięto, polskie mienie konfiskowano, polskie napisy usuwano. 8 września Forster został szefem zarządu cywilnego okręgu wojskowego Prusy Zachodnie, obejmującego także zajmowane przez Wehrmacht polskie Pomorze, a Greiser opuścił Gdańsk i wkrótce stanął na czele zarządu w Poznaniu. 19 września Hitler przyjechał do Gdańska i w Dworze Artusa wygłosił przemówienie, w którym świętował „powrót” miasta i zarzucał Polsce i Wielkiej Brytanii winę za wojnę. Pozostali w mieście Żydzi, których większość wyemigrowała jeszcze przed wojną, zostali pozbawieni resztek mienia i praw, a w następnych latach deportowani.

Znaczenie

Przyłączenie Gdańska było pierwszą aneksją drugiej wojny światowej i zarazem spełnieniem żądania, którym Hitler od października 1938 roku uzasadniał swój spór z Polską. Gdy tylko Wehrmacht przekroczył granicę, okazało się, że Gdańsk był pretekstem, a nie celem. Już kilka tygodni później Rzesza wcieliła do siebie znacznie większe terytorium. Dekretem Hitlera z 8 października 1939 roku, który wszedł w życie 26 października, dawne Wolne Miasto połączono z polskim Pomorzem, ziemią chełmińską i częścią Prus Wschodnich w nowy Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen), z Forsterem jako gauleiterem i namiestnikiem. Na tym obszarze jesienią i zimą 1939 roku Niemcy wymordowali dziesiątki tysięcy Polaków, przede wszystkim przedstawicieli warstw przywódczych, w Piaśnicy, Szpęgawsku, Fordonie i wielu innych miejscach.

Aneksji nie uznały ani Polska, ani Wielka Brytania i Francja, które 3 września wypowiedziały Niemcom wojnę. Wolne Miasto nigdy już jednak nie powróciło. W marcu 1945 roku zniszczony Gdańsk zajęła Armia Czerwona, a decyzją wielkich mocarstw miasto przypadło Polsce. Jego niemieckich mieszkańców, o ile nie uciekli wcześniej, wysiedlono, a na ich miejsce przybyli Polacy z różnych stron kraju, także z utraconych ziem wschodnich.