Albert Forster

Albert Forster był człowiekiem, który zrobił z Wolnego Miasta Gdańska nazistowski przyczółek, a potem wcielił je do Rzeszy. Bankowy praktykant z Frankonii, uczeń antysemity Juliusa Streichera i zaufany Adolfa Hitlera, w 1930 roku jako 28-latek został gauleiterem NSDAP w Gdańsku. Przez dziewięć lat podporządkowywał sobie miasto wbrew konstytucji gwarantowanej przez Ligę Narodów, w 1939 roku podsycał kryzys gdański, który stał się pretekstem do wojny, a 1 września ogłosił przyłączenie Gdańska do Rzeszy. Jako namiestnik Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie odpowiadał za wymordowanie dziesiątek tysięcy Polaków i Żydów oraz za przymusową germanizację Pomorza. Po wojnie polski Najwyższy Trybunał Narodowy skazał go na śmierć. Stracono go w Warszawie w 1952 roku.

Młodość we Frankonii

Albert Maria Forster urodził się 26 lipca 1902 roku w Fürth w Bawarii jako najmłodsze z sześciorga dzieci urzędnika więziennego. Ukończył szkołę powszechną i gimnazjum humanistyczne, które opuścił w 1920 roku, a po praktyce kupieckiej pracował jako urzędnik w miejscowym banku. Wcześnie trafił do ruchu narodowosocjalistycznego: w listopadzie 1923 roku, tuż przed puczem monachijskim, wstąpił do NSDAP i SA. Po delegalizacji partii działał w zastępczej Wielkoniemieckiej Wspólnocie Narodowej, a w 1924 roku bank zwolnił go za działalność polityczną. Zarabiał wtedy jako akwizytor antysemickiego tygodnika „Der Stürmer” i zaprzyjaźnił się z jego wydawcą, gauleiterem Frankonii Juliusem Streicherem. W 1925 roku, po odbudowie partii, wstąpił do niej ponownie z numerem 1924, w 1926 roku do SS. Kierował partią w Fürth, a od 1928 roku w okręgu Frankonii Środkowej. Był sprawnym mówcą i organizatorem, pracował też w nacjonalistycznym związku pracowników handlowych.

W wyborach z 14 września 1930 roku, w których NSDAP stała się drugą siłą w Niemczech, Forster został jednym z najmłodszych posłów do Reichstagu. Kilka tygodni później, 15 października 1930 roku, Hitler mianował go gauleiterem w Gdańsku, gdzie miejscowa partia była słaba i skłócona. Według niemieckich źródeł polecił go Hitlerowi Hermann Göring, który latem odwiedził miasto. Forster przyjechał do Gdańska 24 października 1930 roku.

Gauleiter Gdańska

Wolne Miasto Gdańsk, wyjęte z Niemiec na mocy traktatu wersalskiego i oddane pod opiekę Ligi Narodów, było dla nazistów wymarzonym polem agitacji: niemal wszyscy mieszkańcy byli Niemcami, a mało kto pogodził się z oderwaniem od Rzeszy. Forster założył gazetę partyjną „Danziger Beobachter” (późniejszy „Danziger Vorposten”) i w ciągu dwóch lat zwiększył liczbę członków partii kilkakrotnie. Jego nominacja wywołała jednak trwający do końca życia konflikt z miejscowym działaczem Arthurem Greiserem, którego odsunięto na zastępcę.

Po przejęciu władzy przez Hitlera w Rzeszy naziści wygrali 28 maja 1933 roku wybory do gdańskiego Volkstagu, zdobywając bezwzględną większość. Prezydentem Senatu został Hermann Rauschning, który próbował porozumienia z Polską, ale wkrótce popadł w konflikt z Forsterem i w listopadzie 1934 roku ustąpił; jego miejsce zajął Greiser. Forster, choć nie piastował żadnego urzędu państwowego Wolnego Miasta, rządził przez partię i jej ludzi w Senacie. W 1934 roku poślubił Gertrud Deetz; ślub odbył się w Kancelarii Rzeszy, a świadkami byli Hitler i Rudolf Heß.

Krok po kroku Forster likwidował opozycję: socjaldemokratów, komunistów, katolickie Centrum i niemieckich narodowców. Prasę zamykano, przeciwników zamykano w „areszcie ochronnym”, Żydów wypierano z życia gospodarczego i publicznego. Skargi do Ligi Narodów nic nie dawały. Irlandzki Wysoki Komisarz Seán Lester, który bronił konstytucji, stał się celem nagonki i w 1937 roku odszedł, a jego następca Carl Jakob Burckhardt starał się już głównie łagodzić spory. Dopóki jednak Hitler zabiegał o Polskę, po deklaracji o niestosowaniu przemocy z 1934 roku, Berlin hamował gdańskich nazistów w sprawach polskich. W listopadzie 1938 roku, podobnie jak w Rzeszy, w Gdańsku i Sopocie podpalano synagogi i niszczono żydowskie sklepy, a większość z około dziesięciu tysięcy gdańskich Żydów do wybuchu wojny wyemigrowała.

Kryzys gdański

Po żądaniach Ribbentropa wobec Polski Forster stał się jednym z głównych wykonawców kampanii, która miała przygotować grunt do wojny. Wykonywał polecenia Berlina: wygłaszał płomienne przemówienia o „powrocie do Rzeszy”, szykanował polskich celników i kolejarzy, a jednocześnie po cichu zamieniał zdemilitaryzowane miasto w obóz wojskowy, z bronią przemycaną z Prus Wschodnich, z SS-Heimwehr Danzig i całą brygadą pod dowództwem niemieckiego generała. Wielokrotnie jeździł do Hitlera i przekazywał jego słowa Burckhardtowi, raz uspokajając, raz strasząc. To właśnie na tę sytuację odpowiadał w lipcu Neville Chamberlain, ostrzegając przed rozstrzygnięciem losu Gdańska metodą faktów dokonanych. 23 sierpnia 1939 roku gdański Senat, wbrew konstytucji, ustanowił Forstera zwierzchnikiem państwa.

Rano 1 września, gdy pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzeliwał Westerplatte, Forster ogłosił przyłączenie Wolnego Miasta do Rzeszy. Tego samego dnia przyglądał się z samochodu pancernego szturmowi na Pocztę Polską, a gdańska policja i SS według przygotowanych list aresztowały tysiące Polaków. 19 września witał w Gdańsku Hitlera, który w Dworze Artusa świętował „powrót” miasta.

Namiestnik Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie

8 września 1939 roku Forster został szefem zarządu cywilnego okręgu wojskowego Prusy Zachodnie, a 26 października, gdy wszedł w życie dekret Hitlera o wcieleniu zachodnich ziem Polski do Rzeszy, gauleiterem i namiestnikiem (Reichsstatthalter) nowego Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Objął on dawne Wolne Miasto, polskie Pomorze z Bydgoszczą i Toruniem oraz rejencję kwidzyńską. Hitler dał swoim gauleiterom na wschodzie wolną rękę: w ciągu dziesięciu lat okręg miał stać się „czysto niemiecki”, a nikt nie miał pytać o metody.

Jesienią i zimą 1939 roku na Pomorzu doszło do jednej z największych zbrodni początku wojny. Einsatzgruppen, oddziały SS (wśród nich gdański batalion Kurta Eimanna) i Volksdeutscher Selbstschutz, złożony z miejscowych Niemców, mordowały polskich nauczycieli, księży, urzędników, ziemian, działaczy i wszystkich uznanych za wrogów, a także Żydów i chorych psychicznie, w ramach rozpoczętej we wrześniu operacji „Tannenberg” i tak zwanej Intelligenzaktion. W lasach Piaśnicy koło Wejherowa zginęło według Instytutu Pamięci Narodowej 12–14 tysięcy ludzi, wielu innych w Szpęgawsku, Fordonie, Klamrach i dziesiątkach innych miejsc. Forster nie był formalnym zwierzchnikiem SS, ale jako najwyższy przedstawiciel władzy w okręgu inspirował i aprobował tę politykę. Według polskich źródeł 27 listopada 1939 roku w Bydgoszczy mówił, że kto należy do narodu polskiego, „musi zniknąć”. Niemiecka Centrala Ścigania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu szacowała później liczbę ofiar w jego okręgu na 52–60 tysięcy, w ogromnej większości zamordowanych w pierwszych miesiącach okupacji. Tysiące wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa lub uwięziono w obozie Stutthof.

Forster różnił się od innych nazistowskich namiestników metodą germanizacji. Tam, gdzie Heinrich Himmler i Greiser, namiestnik sąsiedniego Kraju Warty, stawiali na selekcję rasową i masowe wysiedlenia, Forster dążył do jak najszybszego zameldowania Hitlerowi, że jego okręg jest niemiecki. Masowo wpisywał mieszkańców Pomorza na niemiecką listę narodowościową, nie wymagając dowodów pochodzenia, a odmowę karał wysiedleniem lub obozem. Według niektórych szacunków za Niemców uznano w ten sposób około dwóch trzecich polskiej ludności okręgu, a mężczyzn powoływano potem do Wehrmachtu. Himmler i Greiser skarżyli się na to Hitlerowi, ale ten kazał im się dogadać z Forsterem. Według relacji Forster kpił, że gdyby wyglądał jak Himmler, nie mówiłby o rasie. Zaciekłe spory toczył też z przedstawicielem Himmlera w okręgu, wyższym dowódcą SS i policji Richardem Hildebrandtem, którego w 1943 roku odwołano.

Upadek

We wrześniu 1944 roku Forster objął dowództwo Volkssturmu w swoim okręgu. Zimą 1945 roku, gdy Armia Czerwona weszła na Pomorze, zwlekał z ewakuacją ludności, a do Gdańska ściągały setki tysięcy uchodźców. W marcu pojechał do Hitlera do Berlina, przekonany, że miasta nie da się utrzymać, i wrócił zapewniając, że Führer uratuje Gdańsk. Kilka dni później uciekł na Hel, a 4 maja odpłynął statkiem na zachód, do Szlezwika-Holsztynu. 27 maja 1945 roku Brytyjczycy aresztowali go w Hamburgu, a w sierpniu 1946 roku wydali Polsce jako zbrodniarza wojennego.

Przed Najwyższym Trybunałem Narodowym Forster stanął w Gdańsku w kwietniu 1948 roku. Proces trwał od 5 do 29 kwietnia. Trybunał uznał go winnym udziału w zbrodniczej organizacji, mordów na polskiej ludności i Żydach, masowych wysiedleń, przymusowej germanizacji i grabieży mienia i skazał na śmierć. Wykonanie wyroku odroczono. Forster pisał prośby o łaskę, a sprawa ciągnęła się latami z powodów, których do dziś nie wyjaśniono. 28 lutego 1952 roku przewieziono go z Gdańska do Warszawy i tego samego dnia powieszono w więzieniu na Mokotowie. Żonę o jego śmierci powiadomiono dopiero w 1954 roku, co dało początek niepotwierdzonym pogłoskom, że żył dłużej.

Znaczenie

Forster był typowym przedstawicielem drugiego szeregu nazistowskich przywódców: nie tworzył ideologii, ale wiernie i brutalnie wykonywał wolę Hitlera, korzystając z jego osobistego zaufania. W Gdańsku pokazał, jak łatwo naziści mogą przejąć państwo chronione międzynarodowymi gwarancjami, gdy gwaranci nie chcą go bronić. W 1939 roku był jednym z głównych aktorów kryzysu, który Hitler wykorzystał jako pretekst do napaści na Polskę. Jako namiestnik ponosi odpowiedzialność za śmierć dziesiątek tysięcy mieszkańców Pomorza i za próbę wynarodowienia całej prowincji. Jego proces był, obok procesu Greisera w 1946 roku, najważniejszym procesem nazistowskiego namiestnika przed polskim sądem.