Utworzenie Wolnego Miasta Gdańska

15 listopada 1920 roku po południu w Gdańsku zgromadzenie konstytucyjne w obecności korpusu dyplomatycznego i licznych gości uroczyście ogłosiło powstanie Wolnego Miasta Gdańska. W imieniu Ligi Narodów proklamację przyjął brytyjski pułkownik Edward Lisle Strutt, pełniący przez kilka tygodni obowiązki Wysokiego Komisarza Ligi. Tego samego dnia w Genewie zbierało się po raz pierwszy Zgromadzenie Ligi Narodów, organizacji, która miała odtąd czuwać nad nowym państewkiem. Wolne Miasto, liczące około 1900 kilometrów kwadratowych i niespełna 360 tysięcy mieszkańców, w ogromnej większości Niemców, było wytworem traktatu wersalskiego. Oderwano je od Niemiec, ale nie oddano Polsce, której przyznano w nim rozległe prawa: w porcie, na kolei, w cle i w polityce zagranicznej. Miał to być kompromis między narodowymi uczuciami gdańszczan a obiecanym Polsce „wolnym i bezpiecznym dostępem do morza”. Okazał się jednym z najbardziej zapalnych punktów Europy, a dziewiętnaście lat później stał się pretekstem do wybuchu drugiej wojny światowej.

Spór w Paryżu

Gdańsk, wielki port u ujścia Wisły, przez ponad trzy stulecia należał do Rzeczypospolitej jako bogate i w dużej mierze samorządne miasto. W 1793 roku, w drugim rozbiorze, zajęły go Prusy, a w XIX wieku stał się zwykłym niemieckim miastem prowincjonalnym, stolicą Prus Zachodnich. W 1918 roku ponad 90 procent jego mieszkańców mówiło po niemiecku. Dla odradzającej się Polski był jednak naturalnym oknem na świat. Trzynasty z czternastu punktów prezydenta Woodrowa Wilsona obiecywał niepodległej Polsce „wolny i bezpieczny dostęp do morza”, a tędy szła większość handlu ziem polskich. W grudniu 1918 roku właśnie w Gdańsku zszedł na ląd z brytyjskiego krążownika Ignacy Jan Paderewski, zmierzając do Poznania i Warszawy.

Na konferencji pokojowej w Paryżu Roman Dmowski domagał się przyznania Gdańska Polsce. Przekonywał, że bez ujścia Wisły państwo polskie nie będzie samodzielne gospodarczo. Komisja do spraw polskich i początkowo także Francuzi oraz Amerykanie skłaniali się ku temu rozwiązaniu. Sprzeciwił się mu brytyjski premier David Lloyd George. Twierdził, że oddanie Polsce setek tysięcy Niemców stworzy nową Alzację-Lotaryngię, a Niemcy nigdy się z tym nie pogodzą. Wiosną 1919 roku w samym Gdańsku dziesiątki tysięcy ludzi demonstrowały przeciw oderwaniu od Rzeszy. Ostatecznie Georges Clemenceau i Wilson ustąpili Brytyjczykom, a w kwietniu 1919 roku „wielka czwórka” przyjęła rozwiązanie pośrednie: Gdańsk miał zostać wolnym miastem pod opieką Ligi Narodów, związanym z Polską unią celną i polskimi prawami w porcie.

Postanowienia te znalazły się w artykułach 100–108 traktatu wersalskiego. Niemcy zrzekały się Gdańska i okolicznych powiatów na rzecz mocarstw, które miały utworzyć z nich wolne miasto. Jego konstytucję miała uchwalić miejscowa reprezentacja w porozumieniu z Wysokim Komisarzem Ligi Narodów, a Liga miała ją gwarantować. Stosunki z Polską miał określić osobny traktat, który zapewniał Polsce włączenie miasta do polskiego obszaru celnego, swobodne korzystanie z portu i dróg wodnych, zarząd kolei, połączenia pocztowe i telegraficzne z portem oraz prowadzenie spraw zagranicznych Wolnego Miasta i opiekę nad jego obywatelami za granicą.

Od Wersalu do proklamacji

Traktat wersalski wszedł w życie 10 stycznia 1920 roku i od tego dnia Gdańsk przestał należeć do Niemiec, choć Wolne Miasto jeszcze nie istniało. Pod koniec stycznia przybyły do miasta oddziały brytyjskie, a potem francuskie, pod dowództwem brytyjskiego generała Richarda Hakinga. 9 lutego ostatni żołnierze niemieccy opuścili miasto. Władzę objął brytyjski dyplomata Reginald Tower, administrator w imieniu mocarstw, a od 12 lutego także tymczasowy Wysoki Komisarz Ligi Narodów. W maju mieszkańcy wybrali zgromadzenie konstytucyjne, które przez lato pracowało nad ustawą zasadniczą. Na listę polską głosowało około 6 procent wyborców, choć wielu miejscowych Polaków i Kaszubów popierało katolickie Centrum.

Latem 1920 roku sprawdzian przyszedł szybciej, niż ktokolwiek się spodziewał. Trwała wojna polsko-bolszewicka, Armia Czerwona szła na Warszawę, a przez Gdańsk miały płynąć dla Polski dostawy amunicji. Gdańscy dokerzy, popierani przez lewicowe związki zawodowe w Europie pod hasłem „Ręce precz od Rosji”, odmówili rozładunku statków. 20 sierpnia zgromadzenie konstytucyjne opowiedziało się za neutralnością miasta w wojnie. Amunicję rozładowali w końcu żołnierze brytyjscy, ale w Polsce zapamiętano, że w chwili śmiertelnego zagrożenia jedyny port okazał się zawodny. Z tego doświadczenia wyrosły dwie decyzje: o budowie własnego portu w rybackiej wsi Gdyni i o stałej polskiej składnicy amunicji w Gdańsku.

Warunkiem proklamacji była umowa polsko-gdańska. Po trudnych rokowaniach, prowadzonych pod naciskiem mocarstw, podpisano ją 9 listopada 1920 roku w Paryżu i dlatego nazywano ją konwencją paryską. Sześć dni później Wolne Miasto ogłoszono. 17 listopada Rada Ligi Narodów oficjalnie przyjęła je pod swoją opiekę i zatwierdziła zasady jego konstytucji, a 6 grudnia zgromadzenie konstytucyjne przekształciło się w parlament, Volkstag, i wybrało pierwszego prezydenta Senatu, czyli rządu Wolnego Miasta. Został nim dotychczasowy nadburmistrz Heinrich Sahm, który kierował Gdańskiem przez dziesięć lat.

Państwo pod podwójną kuratelą

Wolne Miasto obejmowało Gdańsk, Sopot, Oliwę, Nowy Dwór Gdański, Nowy Staw i kilkaset wsi na Żuławach i Wyżynach Gdańskich. Miało własną konstytucję, flagę, parlament, Senat, policję, od 1923 roku własną walutę, guldena, i własne obywatelstwo, ale nie miało armii i było zdemilitaryzowane. Językiem urzędowym był niemiecki. Spis z 1923 roku wykazał, że po polsku lub kaszubsku mówiło niespełna 4 procent mieszkańców, choć polscy badacze szacują liczbę Polaków, wliczając obywateli polskich mieszkających w mieście, na około 9–11 procent.

Nad wszystkim czuwał Wysoki Komisarz Ligi Narodów, który rozstrzygał w pierwszej instancji spory między Gdańskiem a Polską. Od jego decyzji można się było odwołać do Rady Ligi w Genewie. Polskę reprezentował w mieście Komisarz Generalny Rzeczypospolitej, pierwszy był nim Maciej Biesiadecki. Konwencję paryską uzupełniła umowa warszawska z 24 października 1921 roku. Od 1922 roku Gdańsk należał do polskiego obszaru celnego, a polscy celnicy pilnowali jego granicy z Niemcami. Polskie koleje państwowe zarządzały liniami kolejowymi na terenie miasta. Portem kierowała Rada Portu i Dróg Wodnych, w której Polacy i gdańszczanie mieli po równo przedstawicieli, a przewodniczącym był Szwajcar.

Tak skomplikowany układ rodził nieustanne spory. Senat utrudniał osiedlanie się Polaków, zakładanie polskich firm i nabywanie przez nich nieruchomości. W styczniu 1925 roku Polacy zawiesili w mieście własne skrzynki pocztowe, co wywołało burzę, a sprawa trafiła aż do Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze. W 1924 roku Rada Ligi zgodziła się, by Polska urządziła na półwyspie Westerplatte wojskową składnicę amunicji ze strażą, a pod koniec 1925 roku ustaliła, że może ją chronić 88 żołnierzy. Pierwszy oddział przypłynął tam w styczniu 1926 roku. W 1932 roku, w sporze o prawo polskich okrętów wojennych do postoju w gdańskim porcie, Józef Piłsudski wysłał do Gdańska niszczyciel „Wicher” z rozkazem, by w razie obrazy bandery otworzył ogień do budynków rządowych. Gdańszczanie ustąpili.

Tymczasem Polska budowała Gdynię. Ustawa z 1922 roku rozpoczęła wielką inwestycję, a na początku lat trzydziestych obroty nowego portu przewyższyły gdańskie. Dla gdańszczan był to dowód, że Polska chce ich zrujnować, dla Polaków, że nie można się zdać na miasto, które w każdej chwili może zamknąć przed nimi bramę.

Nazistowski Gdańsk

Większość mieszkańców nigdy nie pogodziła się z oderwaniem od Niemiec, a niemieckie rządy przez całe dwudziestolecie dyskretnie finansowały gdańskie władze i podtrzymywały nadzieję na powrót do Rzeszy. W Niemczech Gdańsk i polski „korytarz” uchodziły za najboleśniejsze rany zadane przez Wersal. W 1930 roku gauleiterem gdańskiej NSDAP został Albert Forster, młody działacz z Frankonii, zaufany Hitlera. Gdy w Niemczech władzę przejął Adolf Hitler, naziści szybko zdobyli ją także w Gdańsku. W wyborach 28 maja 1933 roku uzyskali bezwzględną większość w Volkstagu, a prezydentem Senatu został Hermann Rauschning, od listopada 1934 roku zastąpiony przez Arthura Greisera.

Konstytucja gwarantowana przez Ligę Narodów formalnie wciąż obowiązywała, ale naziści rozprawiali się kolejno z socjaldemokratami, katolickim Centrum i komunistami, delegalizowali partie, zamykali gazety i dyskryminowali Żydów. Irlandczyk Seán Lester, Wysoki Komisarz w latach 1934–1937, przyjmował skargi opozycji i próbował bronić konstytucji, ale nie miał poparcia mocarstw i stał się celem nazistowskiej nagonki. Jego następca, Szwajcar Carl Jacob Burckhardt, starał się już głównie łagodzić napięcia. Liga, z której Niemcy wystąpiły jesienią 1933 roku, traciła nad Gdańskiem kontrolę. Do 1938 roku Hitler hamował jednak gdańskich nazistów, bo zależało mu na dobrych stosunkach z Polską, z którą w styczniu 1934 roku podpisał deklarację o niestosowaniu przemocy.

Gdańsk 1939

Zmiana nastąpiła po Monachium. 24 października 1938 roku minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop zaproponował polskiemu ambasadorowi Józefowi Lipskiemu „ogólne uregulowanie” stosunków: przyłączenie Wolnego Miasta do Rzeszy i eksterytorialną autostradę oraz linię kolejową przez Pomorze. Minister Józef Beck odmówił, a w marcu 1939 roku, po zajęciu Czech, Hitler powtórzył żądania w ostrzejszej formie. W Gdańsku naziści gromadzili broń i tworzyli uzbrojone oddziały. We Francji dziennikarz Marcel Déat zatytułował w maju swój artykuł pytaniem „Umierać za Gdańsk?”, sugerując, że Francuzi nie powinni ginąć za sprawy wschodniej Europy. 23 sierpnia 1939 roku, w dniu podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow, gdański Senat wbrew konstytucji ogłosił Forstera głową państwa.

1 września 1939 roku przed piątą rano pancernik „Schleswig-Holstein”, który przypłynął do Gdańska z „przyjacielską wizytą”, otworzył ogień do Westerplatte. Niemal równocześnie gdańska policja i esesmani zaatakowali Pocztę Polską. Forster ogłosił przyłączenie Wolnego Miasta do Rzeszy, a Wysoki Komisarz musiał opuścić miasto w ciągu dwóch godzin. Westerplatte broniło się do 7 września. Obrońców Poczty, którzy się poddali, niemiecki sąd wojenny skazał na śmierć i rozstrzelał w październiku. Już 2 września powstał pod Gdańskiem obóz Stutthof, do którego trafili działacze polscy z Wolnego Miasta, a jesienią w lasach Piaśnicy Niemcy zamordowali tysiące ludzi, przede wszystkim Polaków z Pomorza.

Znaczenie

Wolne Miasto Gdańsk było próbą pogodzenia dwóch zasad, na których zbudowano pokój: prawa narodów do samostanowienia i potrzeb gospodarczych nowych państw. W praktyce nie zadowoliło nikogo. Gdańszczanie czuli się oderwani od ojczyzny wbrew swej woli, bez plebiscytu. Polacy mieli w porcie prawa, z których nie mogli w pełni korzystać, i zbudowali własny port, by od nich nie zależeć. Niemcy traktowali Gdańsk jako symbol upokorzenia, a Liga Narodów, która miała go chronić, w latach trzydziestych okazała się bezsilna.

Dla Hitlera Gdańsk był idealnym pretekstem. Jego żądania wyglądały na skromne i, w oczach wielu Brytyjczyków i Francuzów, uzasadnione: chodziło przecież o niemieckie miasto. Ale dla Polski ustępstwo w sprawie Gdańska i korytarza oznaczałoby, jak pokazał los Czechosłowacji, początek uzależnienia od Rzeszy. Kompromis wymyślony w Paryżu przez Lloyda George’a, który obawiał się, że Polska z niemieckim Gdańskiem stanie się przyczyną nowej wojny, sam stał się jej zapalnikiem. Pierwsze strzały drugiej wojny światowej padły właśnie na terenie Wolnego Miasta.