Walther von Brauchitsch

Walther von Brauchitsch przez niemal cztery lata, od lutego 1938 do grudnia 1941 roku, był naczelnym dowódcą niemieckich wojsk lądowych. To on formalnie kierował armią, która w 1939 roku napadła na Polskę, a w następnych latach podbiła Francję, Bałkany i zachodnią część Związku Radzieckiego. Wywodził się z pruskiej rodziny wojskowej i był sprawnym oficerem sztabowym, ale stanowisko zawdzięczał temu, że Adolf Hitler widział w nim człowieka łatwego do prowadzenia. Kilka razy rozważał sprzeciw wobec planów wojennych, za każdym razem się wycofywał. Podpisywał rozkazy, które otwierały drogę do zbrodni w Polsce i w ZSRR. Po klęsce pod Moskwą Hitler zrzucił na niego winę i sam objął dowództwo armii. Zmarł w brytyjskim areszcie, zanim stanął przed sądem.

Pochodzenie i pierwsza wojna światowa

Walther Heinrich Alfred Hermann von Brauchitsch urodził się 4 października 1881 roku w Berlinie jako szóste z siedmiorga dzieci generała kawalerii Bernharda von Brauchitscha. Ród Brauchitschów pochodził ze Śląska i od pokoleń dawał Prusom oficerów. Walther uczył się najpierw we francuskim gimnazjum w Berlinie, potem w korpusie kadetów w Poczdamie i w Lichterfelde, gdzie służył jako paź cesarzowej Augusty Wiktorii. W marcu 1900 roku został podporucznikiem gwardyjskiego pułku grenadierów, ale wkrótce przeniósł się do 3 Gwardyjskiego Pułku Artylerii Polowej. Artylerii pozostał wierny do końca kariery.

W 1910 roku ożenił się z zamożną Elisabeth von Karstedt, z którą miał troje dzieci. Ich syn Bernd został w czasie drugiej wojny światowej adiutantem Hermanna Göringa. Bratankiem Walthera był słynny kierowca wyścigowy Manfred von Brauchitsch.

W 1909 roku Brauchitsch trafił do Wielkiego Sztabu Generalnego, choć nie ukończył Akademii Wojennej, co było rzadkim wyróżnieniem. Pierwszą wojnę światową spędził jako oficer sztabowy na froncie zachodnim: w XVI Korpusie pod Metzem i w Argonnach, w 34 Dywizji pod Verdun, a w latach 1917–1918 w 11 Dywizji, 1 Gwardyjskiej Dywizji Rezerwowej i Gwardyjskim Korpusie Rezerwowym. Walczył m.in. nad Aisne i we Flandrii. Wojnę zakończył jako major, z Krzyżem Żelaznym obu klas i Orderem Rodu Hohenzollernów.

W Reichswehrze

Brauchitsch pozostał w stutysięcznej Reichswehrze. Służył w sztabach i w wydziale artylerii ministerstwa, gdzie pracował nad nową organizacją artylerii i jej współdziałaniem z piechotą. W 1927 roku został szefem sztabu 6 Dywizji w Münsterze, w 1928 roku pułkownikiem, a od 1930 roku kierował wydziałem wyszkolenia w Truppenamcie, zakonspirowanym sztabie generalnym. W październiku 1931 roku awansował na generała majora, a w marcu 1932 roku został inspektorem artylerii. W przeciwieństwie do wielu oficerów nie wypowiadał się o polityce. Republiki nie bronił, ale też jej otwarcie nie atakował.

Kariera w III Rzeszy

1 lutego 1933 roku, dwa dni po przejęciu władzy przez Hitlera, Brauchitsch objął dowództwo I Okręgu Wojskowego w Królewcu i 1 Dywizji, po Wernerze von Blombergu, który został ministrem Reichswehry. W Prusach Wschodnich, graniczących z Polską i Litwą, armia przygotowywała się do obrony prowincji i do jej rozbudowy w czasie wojny. Brauchitsch zderzył się tu z gauleiterem Erichem Kochem, a później z Heinrichem Himmlerem, gdy ten chciał zastąpić strażników wojskowych esesmanami. Wtedy jednak nie chodziło o zasady, tylko o kompetencje armii. W październiku 1933 roku Brauchitsch został generałem porucznikiem, w 1935 roku dowódcą I Korpusu Armijnego, a w 1936 roku generałem artylerii. W kwietniu 1937 roku objął dowództwo 4 Grupy Armii w Lipsku.

Wielką szansę dał mu kryzys z początku 1938 roku. Gdy aferą obyczajową usunięto Blomberga, a sfabrykowanym oskarżeniem o homoseksualizm naczelnego dowódcę wojsk lądowych Wernera von Fritscha, Hitler szukał na jego miejsce generała, który będzie mu posłuszny i którego zaakceptuje korpus oficerski. Kandydaturę Brauchitscha poparł sam Fritsch i generalicja, a Hitlerowi odpowiadało, że generał był w trudnej sytuacji osobistej. Od lat chciał się rozwieść, by poślubić Charlotte Rüffer, a nie miał pieniędzy na ugodę z żoną. Według ustaleń historyków Hitler pomógł mu, a fundusze, które według różnych źródeł wyniosły około 80 tysięcy marek, uzależniły nowego dowódcę od dyktatora. 4 lutego 1938 roku Brauchitsch został naczelnym dowódcą wojsk lądowych i generałem pułkownikiem. Jednocześnie odesłano na emeryturę lub przeniesiono kilkudziesięciu wyższych oficerów, a Brauchitsch nie stanął w ich obronie. Rozwiódł się w kwietniu, a we wrześniu ożenił z Charlotte, zagorzałą zwolenniczką Hitlera.

Rola Brauchitscha w kryzysie czechosłowackim była dwuznaczna. Szef sztabu generalnego Ludwig Beck przekonywał go latem 1938 roku, by generałowie wspólnie odmówili udziału w wojnie, która ich zdaniem musiała się skończyć klęską. Brauchitsch przedstawił Hitlerowi memoriał Becka, ale wbrew jego intencjom nie poparł zbiorowego protestu. Beck ustąpił w sierpniu, a jego następca Franz Halder i grupa spiskowców liczyli, że Brauchitsch poprowadzi wojsko przeciwko dyktatorowi, jeśli ten wyda rozkaz ataku. Brauchitsch nigdy jasno na to nie przystał. Układ monachijski sprawił, że problem zniknął. W kwietniu 1939 roku Hitler wręczył mu złotą odznakę partyjną.

Wojna z Polską

Brauchitsch był jednym z głównych wykonawców planu „Fall Weiss”. 25 marca 1939 roku Hitler polecił mu zacząć opracowywać „kwestię polską”. 23 maja był na naradzie w Kancelarii Rzeszy, na której Hitler oznajmił, że zaatakuje Polskę przy pierwszej okazji. 15 czerwca OKH wydało jego wytyczne w sprawie rozwinięcia wojsk, opracowane przez sztab Haldera. 22 sierpnia słuchał w Berghofie przemowy, w której Hitler zapowiedział „całkowite zniszczenie Polski”. Wieczorem 25 sierpnia zapewnił, że wojska da się jeszcze zatrzymać.

W kampanii wrześniowej Brauchitsch dowodził z Zossen i z kwatery polowej całością wojsk lądowych walczących w Polsce: Grupą Armii „Północ” Fedora von Bocka i Grupą Armii „Południe” Gerda von Rundstedta. Kampania nie była „wojną błyskawiczną” w późniejszym rozumieniu: dywizje pancerne działały w składzie armii, a o zwycięstwie przesądziła przewaga sił i oskrzydlenie z trzech stron. Kryzys nad Bzurą w drugim tygodniu września zmusił OKH do przegrupowania części wojsk spod Warszawy. 30 września Brauchitsch otrzymał Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego.

Hitler powierzył mu też władzę wykonawczą na zajętych terenach. Już 1 września Brauchitsch ogłosił odezwę do ludności polskiej, a armia sprawowała zarząd wojskowy aż do 25 października. Wiedział o zadaniach Einsatzgruppen, bo przed wojną OKH uzgodniło z Reinhardem Heydrichem zasady ich działania na tyłach armii, i szybko dowiedział się o masowych egzekucjach operacji Tannenberg. Wojskowe protesty, m.in. gen. Johannesa Blaskowitza, który od listopada 1939 roku pisał o zbrodniach SS i policji, nie znalazły u niego poparcia. Na początku 1940 roku, według ustaleń historyków, w rozkazie do dowódców tłumaczył bezwzględne metody wobec Polaków i Żydów koniecznością zabezpieczenia niemieckiej „przestrzeni życiowej”. Wcześniej, 4 października 1939 roku, Hitler ogłosił amnestię dla żołnierzy i esesmanów, którzy dopuścili się zbrodni w Polsce.

Od Zossen do Moskwy

Jesienią 1939 roku Hitler chciał zaatakować Francję jeszcze w listopadzie. Brauchitsch i Halder uważali to za szaleństwo, a w kręgach opozycji znów mówiono o zamachu stanu. 5 listopada Brauchitsch przedstawił Hitlerowi zastrzeżenia i zarzucił piechocie brak ducha walki z 1914 roku. Hitler wpadł w furię, zarzucił mu tchórzostwo i zagroził, że wypleni „ducha Zossen”, gdzie mieściła się kwatera OKH. Brauchitsch wrócił roztrzęsiony i zerwał rozmowy ze spiskowcami. Atak przekładano z powodu pogody kilkadziesiąt razy. Plan Ericha von Mansteina, by główne uderzenie skierować przez Ardeny, Brauchitsch i Halder początkowo odrzucili, a jego autora przenieśli na dowództwo korpusu. Gdy Hitler przyjął plan Mansteina, OKH go dopracowało.

Zwycięstwo nad Francją w czerwcu 1940 roku było szczytem kariery Brauchitscha. 19 lipca 1940 roku Hitler mianował go, razem z jedenastoma innymi generałami, feldmarszałkiem. W tym samym miesiącu dyktator polecił mu przygotowania do wojny z ZSRR. W 1941 roku armia pod jego dowództwem podbiła Jugosławię i Grecję, a 22 czerwca uderzyła na Związek Radziecki. Brauchitsch nie sprzeciwiał się „wojnie wyniszczającej”, którą Hitler zapowiedział generałom 30 marca 1941 roku. OKH przygotowało dekret o ograniczeniu sądownictwa wojennego i rozkaz o komisarzach, a Brauchitsch dodał do nich tylko uwagi o utrzymaniu dyscypliny.

Pierwsze miesiące kampanii przyniosły wielkie okrążenia, ale latem Brauchitsch i Halder spierali się z Hitlerem o kierunek natarcia. Dyktator przez kilka tygodni zatrzymał marsz na Moskwę, by zdobyć Ukrainę. Jesienne natarcie ugrzęzło w błocie i mrozie, a 5 grudnia Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy. W listopadzie Brauchitsch przeszedł atak serca. 19 grudnia 1941 roku Hitler przyjął jego dymisję i sam objął dowództwo wojsk lądowych. Halderowi powiedział podobno, że tę odrobinę dowodzenia operacyjnego potrafi każdy.

Ostatnie lata

Brauchitsch przeszedł do rezerwy i nigdy więcej nie spotkał się z Hitlerem. Wojnę spędził głównie w zameczku myśliwskim Tři Trubky w Brdach koło Przybramia, który dostał od państwa. Po zamachu z 20 lipca 1944 roku, w którym zginęło lub zostało straconych wielu jego dawnych podwładnych, publicznie potępił spiskowców i w gazecie „Völkischer Beobachter” powitał nominację Himmlera na dowódcę armii zapasowej. Halderowi tłumaczył potem, że zrobił to, by ratować krewnego.

Latem 1945 roku aresztowali go Brytyjczycy. W Norymberdze zeznawał jako świadek, a razem z Halderem, Mansteinem i innymi generałami napisał memoriał o armii niemieckiej w latach 1920–1945, przedstawiający wojsko jako apolityczne narzędzie Hitlera. Stał się on jednym z fundamentów mitu czystego Wehrmachtu. W 1948 roku Brytyjczycy zapowiedzieli jego proces przed sądem wojskowym w Hamburgu. Brauchitsch, prawie niewidomy i ciężko chory, zmarł 18 października 1948 roku w brytyjskim szpitalu wojskowym w Hamburgu, według różnych źródeł na zapalenie płuc albo niewydolność serca.

Ocena

Historycy oceniają Brauchitscha surowo. Helmut Krausnick widział w nim wybitnego fachowca, któremu brakowało siły charakteru, by przeciwstawić się Hitlerowi. Ian Kershaw nazwał go człowiekiem bez kręgosłupa, który bał się dyktatora. Spiskowcy z lat 1938–1939 gardzili nim za wahania, a Hitler, który sam go wybrał, w końcu uczynił go kozłem ofiarnym. Brauchitsch był typowym przedstawicielem generalicji, która przyjęła nazistowskie państwo jako szansę na odbudowę potęgi militarnej Niemiec i wykonywała rozkazy także wtedy, gdy oznaczały one mordowanie ludności cywilnej i jeńców. Jako naczelny dowódca wojsk lądowych w latach 1939–1941 ponosi współodpowiedzialność za zbrodnie popełnione w Polsce i w Związku Radzieckim, choć nigdy nie został za nie osądzony.