Niemcy zajmują Rygę

We wtorek 1 lipca 1941 roku, dziewiątego dnia wojny niemiecko-radzieckiej, do Rygi weszły główne siły niemieckiej 18 Armii. Poprzedniej nocy miasto opuściły ostatnie oddziały Armii Czerwonej, a dzień wcześniej uciekli do Valki nad granicą estońską członkowie rządu Łotewskiej SRR i kierownictwo partii komunistycznej. Nad Starą Rygą unosił się jeszcze dym. Dwa dni wcześniej, w walkach o mosty na Dźwinie, spłonęła wieża kościoła św. Piotra, najwyższa budowla miasta, a wraz z nią ratusz i średniowieczny Dom Bractwa Czarnogłowych. Wielu Łotyszy witało niemieckich żołnierzy kwiatami. Po roku radzieckiej okupacji i aneksji, zakończonym deportacjami czerwcowymi, uważali ich za wyzwolicieli i liczyli, że wraz z nimi wróci niepodległe państwo. Dla około 40 tysięcy ryskich Żydów, którzy nie zdążyli albo nie mogli uciec na wschód, wkroczenie Niemców oznaczało początek zagłady.

Popularne kalendaria notują losy Łotwy pod trzema datami. Pod 1 lipca podają, że wojska niemieckie zajęły Rygę „w drodze na Leningrad”, co jest zgodne z faktami. Pod 10 lipca piszą, że „oficjalnie rozpoczęła się okupacja Łotwy”, a pod 28 lipca, że Niemcy umacniali się w krajach bałtyckich, gdzie „eksterminowano miejscową ludność żydowską”. Te trzy zapisy składają się na jedną historię: pierwszy miesiąc niemieckich rządów na Łotwie. Drugi z nich wymaga sprostowania. 10 lipca nie ogłoszono żadnego aktu, który rozpoczynałby okupację. Mniej więcej wtedy, według różnych opracowań między 8 a 10 lipca, Wehrmacht opanował ostatnie skrawki łotewskiego terytorium na północnym wschodzie kraju. Formalne urządzanie okupacji rozłożyło się zaś na całe lato.

Droga do Dźwiny

Łotwa leżała na szlaku Grupy Armii Północ feldmarszałka Wilhelma von Leeba, której celem był Leningrad. Według planu operacji „Barbarossa” jej związki pancerne miały jak najszybciej uchwycić przeprawy na Dźwinie, zanim Armia Czerwona zdąży urządzić za rzeką nową linię obrony, a piechota 18 Armii gen. płk. Georga von Küchlera miała iść wzdłuż wybrzeża przez Kurlandię i Semigalię na Rygę, odcinając wojska radzieckie, które zostałyby na zachód od rzeki.

Pierwsza część planu powiodła się szybciej, niż zakładano. 26 czerwca 8 Dywizja Pancerna z korpusu gen. Ericha von Mansteina zdobyła nieuszkodzone mosty w Dyneburgu, trzy dni później korpus gen. Georga-Hansa Reinhardta przeprawił się przez Dźwinę pod Krustpilsem i Jēkabpilsem. Radziecki Front Północno-Zachodni nie zdołał zorganizować obrony na rzece. Jego 8 Armia, wycofująca się z Litwy, uniknęła wprawdzie okrążenia, ale dowództwo kazało jej cofać się dalej, na północ, ku Estonii, a 27 Armii na wschód, ku dawnej granicy łotewsko-rosyjskiej i umocnieniom tak zwanej linii Stalina. Ryga znalazła się na tyłach rozpadającego się frontu. Na zachodzie kraju dłużej trwały tylko walki o Lipawę, port i bazę Floty Bałtyckiej, której obrońcy, marynarze, żołnierze 67 Dywizji Strzeleckiej i robotnicze oddziały ochotnicze, odpierali niemieckie ataki do 29 czerwca.

Bój o mosty i upadek miasta

W samej Rydze władze radzieckie nie miały wielu wojsk. Miasta pilnował pułk wojsk operacyjnych NKWD, z którego w pierwszych dniach wojny zaczęto formować dywizję, a 25 czerwca pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Łotwy Jānis Kalnbērziņš polecił utworzyć z ochotników, w tym z łotewskich weteranów wojny domowej w Hiszpanii, trzy robotnicze bataliony do obrony mostów. Tymczasem w mieście i jego okolicach ujawnili się zbrojni przeciwnicy władzy radzieckiej: dawni członkowie organizacji paramilitarnej aizsargów, byli żołnierze i oficerowie armii łotewskiej, studenci z korporacji akademickich. Ostrzeliwali z okien kolumny cofających się wojsk, a 27 czerwca w hali Rynku Centralnego doszło do zażartej walki między grupą powstańców a robotniczym batalionem, w której większość powstańców zginęła.

Rano 29 czerwca do lewobrzeżnej części Rygi dotarła nacierająca przez Bauskę przednia grupa bojowa 1 Dywizji Piechoty, złożona głównie z żołnierzy 43 Pułku Piechoty płk. Ottona Lascha. Niemcy próbowali z marszu zdobyć mosty. Kilka dział szturmowych i grupa saperów przedostały się na prawy brzeg, ale obrońcy wysadzili most pontonowy, a oddział, który wdarł się do śródmieścia, został otoczony i rozbity. Los mostu kolejowego źródła opisują rozmaicie: według jednych obrońcy go wysadzili, według innych zabrakło im materiałów wybuchowych i bronili go ogniem. W walkach, w których obie strony używały artylerii, a radzieckie dowództwo, według łotewskich opracowań, kazało ostrzeliwać śródmieście nawet z dział obrony wybrzeża, zapaliła się Stara Ryga. Wieża kościoła św. Piotra, na której radzieccy obserwatorzy urządzili punkt kierowania ogniem, spłonęła; o jej zniszczenie obie strony oskarżały potem siebie nawzajem, a niemiecka propaganda przypisała je „bolszewikom”. Lasch dostał za bój o Rygę Krzyż Rycerski.

Pierwsze natarcie z marszu się nie udało i przez następną dobę strony ostrzeliwały się przez rzekę. Gdy jednak główne siły 18 Armii podeszły do Dźwiny i zaczęły budować przeprawę na południe od miasta, radzieckie dowództwo uznało dalszą obronę za beznadziejną. W nocy z 30 czerwca na 1 lipca ostatnie oddziały 8 Armii i robotnicze bataliony opuściły miasto, kierując się na północ. Rano 1 lipca niemieckie kolumny weszły do Rygi niemal bez walki; doszło jedynie do pojedynczych potyczek z maruderami.

Tego samego dnia przejęta przez Niemców ryska rozgłośnia nadała po raz pierwszy od roku dawny hymn Łotwy, a po nim hitlerowski „Horst-Wessel-Lied” i przemówienia. Jeden z mówców, ppłk Voldemārs Veiss, późniejszy dowódca łotewskich formacji SS, wzywał rodaków do walki z „wewnętrznym wrogiem”, czyli z sympatykami władzy radzieckiej i Żydami. W pierwszych dniach lipca łotewscy oficerowie i działacze próbowali wykorzystać chwilę: powoływali komitety, zgłaszali się z deklaracjami gotowości do walki u boku Niemców i odbudowy państwa. Niemcy nie zamierzali na to pozwolić.

Okupacja krok po kroku

Wehrmacht nie zatrzymał się w Rydze. Gdy piechota podciągnęła się do Dźwiny, 2 lipca Grupa Armii Północ wznowiła natarcie, kierując związki pancerne Ericha Hoepnera przez wschodnią Łotwę na Ostrow i Psków, zdobyte 4 i 9 lipca, a 18 Armię na północ, ku Estonii. Do 8–10 lipca w niemieckich rękach znalazło się całe terytorium Łotwy. Na tym właśnie polegało „oficjalne rozpoczęcie okupacji”, o którym piszą kalendaria: nie był to żaden akt prawny, lecz moment, w którym ostatnie oddziały Armii Czerwonej opuściły kraj.

Przez pierwsze tygodnie Łotwą rządził Wehrmacht. Kraj należał do obszaru tyłów Grupy Armii Północ, a w miastach urzędowały niemieckie komendantury polowe i miejskie. Zgodnie z dekretem Adolfa Hitlera z 17 lipca 1941 roku na zajętych ziemiach radzieckich miały powstać komisariaty Rzeszy, podległe ministerstwu ziem wschodnich Alfreda Rosenberga. 25 lipca w południe utworzono Komisariat Rzeszy Wschód (Reichskommissariat Ostland) z gauleiterem Szlezwika-Holsztynu Hinrichem Lohsem na czele. Na początku obejmował jednak tylko Litwę i ziemie łotewskie na zachód i na południe od Dźwiny, bez samej Rygi, a siedzibą Lohsego było Kowno. Dopiero 1 września władzę cywilną rozciągnięto na resztę Łotwy, powstał okręg generalny Łotwa (Generalbezirk Lettland) z komisarzem generalnym Ottonem-Heinrichem Drechslerem, a Ryga została stolicą całego Ostlandu. Estonia przeszła pod zarząd cywilny dopiero w grudniu.

Nadzieje Łotyszów rozwiały się szybko. Niemcy rozwiązali tworzone samorzutnie komitety i nie uznali żadnego łotewskiego rządu. Nie zwrócili też właścicielom majątków znacjonalizowanych przez władze radzieckie, tylko przejęli je pod zarząd powierniczy Rzeszy. W planach nazistowskich, spisanych w Generalplan Ost, kraje bałtyckie miały w przyszłości zostać zgermanizowane i zasiedlone przez Niemców. Łotyszom pozwolono jedynie na lokalną administrację i policję pomocniczą, a od 1942 roku na ograniczony samorząd pod kierunkiem gen. Oskarsa Dankersa, całkowicie podporządkowany niemieckiemu komisarzowi. Prezydent Kārlis Ulmanis, wywieziony przez władze radzieckie latem 1940 roku, siedział już wtedy w radzieckim więzieniu i do kraju nie wrócił.

Pogrom w Rydze i płonące synagogi

Za wojskiem szły oddziały, których zadaniem nie była walka na froncie. Kraje bałtyckie i zaplecze Grupy Armii Północ należały do Einsatzgruppe A policji bezpieczeństwa i SD, dowodzonej przez SS-Brigadeführera Franza Waltera Stahleckera, podległego Reinhardowi Heydrichowi i ostatecznie Heinrichowi Himmlerowi. Stahlecker przyjechał do Rygi z pierwszymi oddziałami, a na Łotwie działało przede wszystkim jego Einsatzkommando 2 pod dowództwem Rudolfa Batza. Tak jak kilka dni wcześniej w Kownie, gdzie Niemcy rozpętali rękami litewskich bojówek krwawy pogrom, chodziło o to, by pierwsze mordy wyglądały na „samorzutny” odwet miejscowej ludności za rok radzieckiego terroru. W tajnym raporcie z 15 października 1941 roku Stahlecker przyznał, że na Łotwie było to „znacznie trudniejsze”, bo władze radzieckie wymordowały albo wywiozły dawną warstwę przywódczą, ale dzięki „podobnemu oddziaływaniu” na łotewską policję pomocniczą udało się wywołać pogrom także w Rydze. Według raportu zniszczono w nim wszystkie synagogi i zabito około 400 Żydów; w innym miejscu tego samego dokumentu mowa o 500. Niemcy starannie fotografowali i filmowali te sceny, by mieć dowody, że to Łotysze sami rozprawili się z Żydami i komunistami.

Wykonawców znaleziono szybko. 1 lipca student prawa i były policjant Viktors Arājs, związany ze skrajnie nacjonalistycznym i antysemickim Pērkonkrustsem, zajął z grupą uzbrojonych ludzi opuszczony budynek przy ulicy Valdemāra 19. Tego samego dnia Stahlecker i Batz postanowili zrobić z niego dowódcę oddziału pomocniczego SD. 4 lipca nacjonalistyczna gazeta „Tēvija” („Ojczyzna”) wezwała „wszystkich narodowo myślących Łotyszy”, gotowych „czynnie uczestniczyć w oczyszczaniu kraju ze szkodliwych elementów”, by zgłaszali się pod ten adres. Tak powstał oddział znany jako Arājs Kommando, który do końca 1941 roku liczył kilkuset ludzi, głównie studentów, byłych oficerów i aizsargów, a później ponad tysiąc. Jednym z jego oficerów był znany przed wojną lotnik Herberts Cukurs.

Już od 2 lipca uzbrojeni młodzi ludzie z biało-czerwono-białymi opaskami wyciągali Żydów z mieszkań i z ulic. Przywożono ich do prefektury policji i do więzienia centralnego, bito, poniżano, kobiety gwałcono. Szczególnie wyszukiwano lekarzy, prawników i inżynierów. 4 lipca podpalono Wielką Synagogę Chóralną przy ulicy Gogola, największą bóżnicę miasta, a potem kolejne synagogi, między innymi przy ulicy Stabu i na starym cmentarzu żydowskim w dzielnicy Moskiewskiej. Ocalała tylko synagoga Peitav w Starej Rydze, bo stała zbyt blisko innych domów i kościoła. Ile osób zginęło w płomieniach, jest przedmiotem sporu. Relacje ocalałych mówią o ludziach zamkniętych w środku, w tym o żydowskich uchodźcach z Litwy, a bóżnicę przy Stabu miał według nich podpalić oddział Cukursa. Łotewsko-amerykański historyk Andrew Ezergailis podważał część tych relacji i uważał, że ludzi, którzy byli w synagodze, zabito wcześniej. Podawane liczby wahają się od kilkudziesięciu do kilkuset ofiar. W pogromowych dniach zginął naczelny rabin Rygi Menachem Mendel Zak. Płonącą synagogę Niemcy sfilmowali do kroniki filmowej, z komentarzem, że oszczędzona przez „komisarzy GPU” bóżnica spłonęła kilka godzin po ich ucieczce. Od odzyskania niepodległości 4 lipca jest na Łotwie dniem pamięci ofiar Zagłady.

Po pogromie przyszły egzekucje. Aresztowanych mężczyzn wywożono ciężarówkami z więzienia centralnego do lasu Biķernieki na północno-wschodnim skraju miasta i tam rozstrzeliwano pod nadzorem niemieckiej policji bezpieczeństwa i SD; egzekucjami kierowali między innymi Batz i Rudolf Lange, późniejszy szef policji bezpieczeństwa na Łotwie. Według ustaleń historyków komando Arājsa zamordowało do końca lipca około 2,3 tysiąca Żydów; inne opracowania mówią o około 4 tysiącach ofiar w Biķernieki w samym lipcu. Do jesieni w Rydze i okolicach zginęło ponad 6 tysięcy ludzi. Równocześnie spadały na Żydów kolejne zakazy: musieli nosić żółtą gwiazdę, nie mogli chodzić po chodnikach ani jeździć tramwajami (od 16 lipca), dostawali niższe przydziały żywności, a ich mienie rabowano. 21 lipca niemieckie władze gospodarcze postanowiły zamknąć żydowskich robotników w wydzielonej dzielnicy i kazały wyłonić radę żydowską.

Lipiec 1941 w krajach bałtyckich

Pod 28 lipca kalendaria zapisują, że Niemcy umacniali się w krajach bałtyckich, a tamtejsza ludność żydowska była mordowana. Nie chodzi o jedno wydarzenie tego dnia, lecz o proces, który trwał od pierwszych godzin wojny i pod koniec lipca był w pełnym toku. Na Łotwie pierwszych sześciu Żydów, w tym miejscowego aptekarza, zastrzelił oddział SD już w nocy z 23 na 24 czerwca na cmentarzu w Grobiņie pod Lipawą. W samej Lipawie Niemcy i łotewska „samoobrona” rozstrzelali 3 i 4 lipca około 400 osób, 8 lipca kolejne 300. W Jełgawie łotewska policja pomocnicza, utworzona 29 czerwca pod dowództwem członka Pērkonkrustsu, wymordowała pod niemieckim nadzorem latem około 2 tysięcy Żydów z miasta i okolic. W Dyneburgu Einsatzkommando 1b do 11 lipca zabiło około 1150 osób, a pod koniec miesiąca pozostałych przy życiu Żydów zamknięto w getcie w twierdzy na lewym brzegu Dźwiny. Podobnie było w Rzeżycy i w dziesiątkach małych miasteczek. Według raportu Stahleckera do połowy października 1941 roku na Łotwie stracono łącznie 30 tysięcy Żydów.

Na Litwie, gdzie Niemcy weszli najwcześniej, zagłada postępowała jeszcze szybciej. Po pogromie w Kownie litewski batalion pomocniczy pod niemieckim dowództwem rozstrzeliwał Żydów w VII forcie twierdzy kowieńskiej; według raportu Karla Jägera, dowódcy Einsatzkommando 3, tylko 6 lipca zginęło tam 2514 osób. W zajętym przez Niemców Wilnie aresztowanych mężczyzn wywożono na egzekucje do podmiejskiego lasu. Stahlecker podawał w październiku, że na Litwie zabito już ponad 71 tysięcy Żydów. W Estonii, do której Wehrmacht dotarł dopiero w lipcu, a której większość zajął dopiero pod koniec sierpnia, żydowska społeczność była niewielka i w większości zdążyła uciec w głąb ZSRR. Z około 4,5 tysiąca estońskich Żydów zostało, według różnych szacunków, od tysiąca do dwóch tysięcy. Mężczyzn rozstrzelali jesienią członkowie estońskiej Omakaitse pod kierunkiem niemieckiego Sonderkommando 1a, a na początku 1942 roku Niemcy uznali Estonię za kraj „wolny od Żydów”.

Za tymi liczbami kryło się kilka zjawisk naraz. Rozkazy i organizacja pochodziły od Niemców: Einsatzgruppen, niemieckiej policji i SD, które wybierały cele, wyznaczały miejsca egzekucji i liczyły zabitych. Wehrmacht, który w Rydze sprawował władzę do końca sierpnia, uznawał miejscowe oddziały „samoobrony”, korzystał z ich usług i nie przeszkadzał w mordach. Strzelali jednak w ogromnej mierze miejscowi ochotnicy: członkowie Arājs Kommando, łotewskiej policji pomocniczej i „samoobrony”, litewskich batalionów i estońskiej Omakaitse. Niemcy świadomie wykorzystywali nienawiść do radzieckiego okupanta i propagandowy mit „żydowskiego bolszewizmu” (żydokomuny), przedstawiając Żydów jako sprawców deportacji z czerwca 1941 roku, choć sami Żydzi byli wśród wywożonych liczniej, niż wynikałoby z ich udziału w ludności. Na pokazy ciał więźniów zamordowanych przez NKWD prowadzono tłumy, a gazety pisały o „żydowskich katach”. Nie wszyscy dali się porwać. Ryski robotnik portowy Žanis Lipke z żoną ukrywał w czasie okupacji kilkudziesięciu Żydów, a izraelski instytut Jad Waszem uhonorował setki Łotyszy, Litwinów i Estończyków tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Rygi i linii Dźwiny zamknęło pierwszy etap marszu Grupy Armii Północ na Leningrad. Armia Czerwona straciła w ciągu dziewięciu dni Litwę i Łotwę, choć jej armiom w krajach bałtyckich udało się, w przeciwieństwie do Frontu Zachodniego pod Białymstokiem i Mińskiem, uniknąć wielkiego okrążenia. Ryga stała się zapleczem niemieckiego frontu północnego i od września stolicą Komisariatu Rzeszy Wschód. Tam też zapadały decyzje o losie ludności całego regionu.

Dla łotewskich Żydów najgorsze miało dopiero nadejść. W październiku 1941 roku wszystkich ryskich Żydów, około 30 tysięcy ludzi, zamknięto w getcie na Przedmieściu Moskiewskim. Pod koniec listopada i na początku grudnia, na rozkaz Himmlera przekazany nowemu wyższemu dowódcy SS i policji Friedrichowi Jeckelnowi, Niemcy i łotewscy pomocnicy wymordowali większość mieszkańców getta w lesie Rumbula pod Rygą, około 25 tysięcy osób, a na ich miejsce zaczęto przywozić Żydów z Rzeszy, Austrii i Protektoratu. Z około 93 tysięcy Żydów, których łotewski spis ludności z 1935 roku naliczył w kraju, w latach 1941–1944 zginęło, według łotewskich i zachodnich historyków, około 70 tysięcy, w zdecydowanej większości jeszcze w 1941 roku. Na Litwie zagłada pochłonęła ponad 90 procent przedwojennej społeczności żydowskiej, jedną z najliczniejszych w Europie.

Łotysze, którzy w lipcu 1941 roku liczyli na odbudowę państwa, dostali kolejną okupację. Od 1943 roku Niemcy wcielali tysiące z nich do Łotewskiego Legionu SS, a inni walczyli w łotewskich dywizjach Armii Czerwonej. Armia Czerwona odbiła Rygę 13 października 1944 roku, a niemieckie i łotewskie oddziały zamknięte w kotle kurlandzkim skapitulowały dopiero 8 maja 1945 roku. Wróciła władza radziecka, a z nią nowe deportacje, i trwała do 1991 roku. Viktors Arājs ukrywał się po wojnie w Niemczech Zachodnich pod przybranym nazwiskiem; w 1979 roku sąd w Hamburgu skazał go na dożywocie za udział w mordzie w Rumbuli. Zmarł w więzieniu w 1988 roku. Stahlecker zginął w walce z partyzantami w marcu 1942 roku, a Jeckeln został w 1946 roku powieszony w Rydze po procesie przed radzieckim sądem wojskowym.