Kontratak pod Solcami

W połowie lipca 1941 roku, ponad 200 kilometrów na południe od Leningradu, niemieckie natarcie na to miasto po raz pierwszy natrafiło na kontruderzenie, które zmusiło je do zatrzymania się. 14 lipca radziecka 11 Armia zaatakowała z dwóch stron zmotoryzowany LVI Korpus gen. Ericha von Mansteina, który daleko wysunął się przed resztę wojsk w kierunku Nowogrodu Wielkiego. 15 lipca niemiecka 8 Dywizja Pancerna była już odcięta pod miasteczkiem Solcy nad rzeką Szełonią, a 16 lipca czerwonoarmiści odbili samo miasteczko. Niemcy wyrwali się z okrążenia, ale musieli cofnąć się o około 40 kilometrów, a 19 lipca dowództwo Grupy Armii „Północ” wstrzymało natarcie wojsk pancernych na Leningrad do czasu nadejścia piechoty.

Popularne kalendaria odnotowują pod 15 lipca, że Armia Czerwona rozpoczęła kontratak „w pobliżu Leningradu”. Trzeba to uściślić. Natarcie ruszyło rano 14 lipca, a 15 lipca przyniosło największy sukces: przecięcie dróg za niemiecką dywizją pancerną. Walki toczyły się też nie pod samym Leningradem, lecz na południowy zachód od jeziora Ilmen, na dalekich przedpolach miasta, gdzie Niemcy próbowali obejść umocnienia nad rzeką Ługą.

Droga na Leningrad

Grupa Armii „Północ” feldmarsz. Wilhelma von Leeba miała przejść przez kraje bałtyckie i zdobyć Leningrad, kolebkę rewolucji i drugie miasto Związku Radzieckiego. Przez pierwsze tygodnie wojny posuwała się szybciej niż którakolwiek inna. Korpus Mansteina już 26 czerwca, w piątym dniu ataku na ZSRR, zdobył mosty na Dźwinie w Dyneburgu, 1 lipca Niemcy weszli do Rygi, a 18 Armia wkroczyła do Estonii, gdzie walczyła już z Armią Czerwoną część Estończyków. 4 Grupa Pancerna gen. Ericha Hoepnera zajęła 5 lipca Ostrow, a 8 i 9 lipca Psków, pierwsze duże miasto w przedwojennych granicach ZSRR na tym kierunku. Według rosyjskich obliczeń do tego czasu Niemcy przechodzili średnio około 26 kilometrów na dobę.

Za Pskowem Hoepner nie czekał na piechotę 16 i 18 Armii i rozdzielił swoje dwa korpusy. XLI Korpus gen. Georga-Hansa Reinhardta miał iść najkrótszą drogą przez miasto Ługa na Leningrad. 12 lipca utknął jednak w walkach nad rzeką Plussą, więc skręcił na północny zachód i do 14 lipca uchwycił dwa przyczółki na prawym brzegu Ługi w okolicach Kingisiepp. LVI Korpus Mansteina, z 8 Dywizją Pancerną, 3 Dywizją Zmotoryzowaną i dywizją SS „Totenkopf”, miał iść przez Porchow i Nowogród na Czudowo, by przeciąć linię kolejową Moskwa–Leningrad. Między korpusami powstała luka szeroka na ponad sto kilometrów lasów i bagien, w których czołgi nie mogły się wspierać.

10 lipca 3 Dywizja Zmotoryzowana zajęła Porchow, a 8 Dywizja Pancerna gen. Ericha Brandenbergera ruszyła szosą wzdłuż Szełoni na Szymsk nad Ilmenem. Spychała resztki radzieckich dywizji, które cofały się od jednej linii do drugiej. 14 lipca jej czołówki minęły Solcy i doszły do rzeki Mszagi. Niemieckie lotnictwo rozpoznawcze meldowało o dużych zgrupowaniach wojsk radzieckich na północy, ale dywizja dostała rozkaz zdobycia mostu na Mszadze, zanim obrońcy go wysadzą. Według rosyjskich opracowań odsłonięte prawe skrzydło korpusu miało wtedy około 70 kilometrów długości, a lewe około 40. Manstein liczył, że chroni go szybkość.

Leningrad się zbroi

W Moskwie i Leningradzie zrozumiano już, że miasto jest zagrożone. 4 lipca szef Sztabu Generalnego gen. Gieorgij Żukow polecił Frontowi Północnemu zbudować linię obrony od Narwy przez Ługę po Starą Russę. Już od końca czerwca dziesiątki tysięcy mieszkańców Leningradu i okolicznych wsi, w większości kobiet i młodzieży, kopały rowy przeciwczołgowe i budowały schrony nad Ługą. 6 lipca obronę tej linii, ciągnącej się na około 250 kilometrów od Zatoki Fińskiej po Ilmen, powierzono Łużskiej Grupie Operacyjnej gen. Konstantina Piadyszewa. Ściągnięto do niej dywizje z Przesmyku Karelskiego i Karelii, choć osłabiało to obronę przed Finami, którzy przystąpili do wojny pod koniec czerwca.

W samym mieście komitet partii pod kierownictwem Andrieja Żdanowa tworzył od 30 czerwca dywizje pospolitego ruszenia (opołczenia). Zgłaszali się do nich robotnicy, studenci, naukowcy i urzędnicy, często bez żadnego przeszkolenia wojskowego. Według rosyjskich danych do 6 lipca zapisano niemal 97 tysięcy ochotników, a 10 lipca pierwsza dywizja wyruszyła na front. Ochotnicy byli słabo uzbrojeni i prawie nie przeszkoleni, a nad Ługą ponieśli bardzo ciężkie straty. Apel Józefa Stalina z 3 lipca, wzywający do obrony każdej piędzi ziemi i do tworzenia pospolitego ruszenia, w Leningradzie potraktowano dosłownie.

10 lipca Stalin utworzył trzy naczelne dowództwa kierunków strategicznych. Kierunkiem Północno-Zachodnim, obejmującym Front Północny, Front Północno-Zachodni i Flotę Bałtycką, pokierował marsz. Klimient Woroszyłow, a członkiem jego rady wojennej został Żdanow. Frontem Północno-Zachodnim, którego wojska cofały się przez kraje bałtyckie od pierwszego dnia wojny, dowodził od 4 lipca gen. Piotr Sobiennikow, a szefem jego sztabu był gen. Nikołaj Watutin, dotąd zastępca szefa Sztabu Generalnego.

Uderzenie z dwóch stron

Watutin dostrzegł, że wysunięty korpus Mansteina ma odsłonięte skrzydła. Według radzieckich relacji pomogła mu zdobyczna niemiecka mapa, na której zaznaczono położenie wszystkich sześciu dywizji grupy pancernej Hoepnera. 13 lipca Sobiennikow wydał rozkaz kontruderzenia 11 Armii gen. Wasilija Morozowa, wzmocnionej trzema dywizjami przysłanymi z Frontu Północnego. Grupa północna – 21 Dywizja Pancerna, 237 Dywizja Strzelecka i dobrze wyposażona 70 Dywizja Strzelecka gen. Andrieja Fiediunina, uważana za jedną z najlepszych w Leningradzkim Okręgu Wojskowym – miała uderzyć od strony Mszagi na południe i południowy zachód, a 1 Samodzielna Brygada Strzelców Górskich od wschodu na Solcy. Od południa, znad rzeki Sitni, nacierała 183 Dywizja Strzelecka 27 Armii. Obie grupy miały spotkać się na tyłach niemieckiej dywizji pancernej.

Rano 14 lipca, przy wsparciu, według rosyjskich danych, 235 samolotów, wojska radzieckie przeszły do natarcia. Według tych samych opracowań miały 72 czołgi wobec około 210 w korpusie Mansteina, ale uderzyły tam, gdzie przeciwnik się ich nie spodziewał. Atak był dla Niemców zupełnym zaskoczeniem. 15 lipca radzieckie kleszcze przecięły szosę za 8 Dywizją Pancerną, której główne siły znalazły się w okrążeniu w rejonie Solcy, a 3 Dywizja Zmotoryzowana, stojąca bardziej na północy, musiała odpierać ataki z kilku stron. 16 lipca 70 Dywizja Strzelecka zajęła Solcy.

Manstein pisał po wojnie we wspomnieniach, że położenie korpusu „nie było godne pozazdroszczenia” i zastanawiał się, czy pod wpływem wcześniejszych sukcesów nie zlekceważył przeciwnika. Kazał 8 Dywizji Pancernej przebijać się przez Solcy na zachód, a 3 Dywizji Zmotoryzowanej oderwać się od nieprzyjaciela. Według jego relacji dywizja pancerna przebiła się i połączyła swoje siły, ale przez pewien czas musiała być zaopatrywana z powietrza, a dywizja zmotoryzowana oderwała się od przeciwnika dopiero po odparciu 17 ataków. 16 lipca korpus otrzymał z powrotem dywizję SS „Totenkopf”, która ustabilizowała front nad Szełonią. Niemcy cofnęli się o około 40 kilometrów.

Natarcie staje

Rozbić korpusu Mansteina się nie udało. Radzieckie dywizje, rzucane do natarcia prosto z marszu, ponosiły ciężkie straty w kolejnych atakach, a 19 lipca przeszły do obrony. Niemcy szybko odzyskali inicjatywę na skrzydłach: 16 lipca 4 Grupa Pancerna dostała I Korpus Armijny, który 18 lipca zdobył węzeł kolejowy Dno, a 22 lipca Niemcy ponownie zajęli Solcy. Tego samego dnia radzieckie wojska odparły jednak natarcie niemieckiej 21 Dywizji Piechoty na Szymsk.

Ważniejsze od zdobytego i straconego terenu było to, co kontruderzenie zrobiło z planami niemieckiego dowództwa. 8 Dywizja Pancerna poniosła duże straty i została wycofana na tyły. Według niemieckich danych minął miesiąc, zanim znów była w pełni zdolna do walki. 19 lipca Leeb postanowił wstrzymać natarcie wojsk pancernych na Leningrad, dopóki nad Ługę nie dojdą dywizje piechoty 16 i 18 Armii. Front między Narwą a Ilmenem ustabilizował się do 27 lipca. Nową ofensywę Grupa Armii „Północ” rozpoczęła dopiero 8 sierpnia.

Sukces miał gorzką stronę. Gen. Piadyszew, którego wojska przez wiele tygodni broniły linii Ługi, został 22 lipca aresztowany, skazany za rzekomą antyradziecką agitację na dziesięć lat łagru i zmarł w obozie w 1944 roku. Dowódca 34 Armii, która w sierpniu nieudolnie nacierała pod Starą Russą, gen. Kuźma Kaczanow, został rozstrzelany, a Sobiennikow stracił dowództwo frontu i został skazany, choć wyrok zamieniono mu na degradację. Stalin, który w lipcu kazał aresztować, a 22 lipca rozstrzelać dowództwo Frontu Zachodniego z gen. Dmitrijem Pawłowem na czele, karał dowódców również za porażki, za które w znacznej mierze odpowiadał sam system.

Znaczenie

Kontruderzenie pod Solcami było jednym z pierwszych w tej wojnie, które powiodło się choćby częściowo, i jedną z pierwszych sytuacji, w których niemiecki korpus pancerny musiał bronić się w okrążeniu. Radziecka i rosyjska historiografia przypisuje mu, razem z obroną linii Ługi, opóźnienie natarcia na Leningrad o prawie miesiąc. Historycy zachodni oceniają jego skutki ostrożniej i przypominają, że Grupa Armii „Północ” i tak musiała czekać na piechotę, która nie nadążała za czołgami. Zgodni są co do tego, że postój, choć opłacony bardzo ciężkimi radzieckimi stratami, dał obrońcom czas na umocnienie przedpoli Leningradu i ewakuację części ludności i przemysłu. Pokazał też słabość niemieckiego sposobu prowadzenia wojny na wschodzie: w lasach i bagnach północnej Rosji kliny pancerne, wysunięte daleko przed piechotę, były podatne na uderzenia w skrzydła.

Opóźnienie nie uratowało miasta przed oblężeniem. W sierpniu Niemcy przełamali linię Ługi, w połowie sierpnia zajęli Nowogród, a 8 września zdobyli Szlisselburg nad Ładogą i odcięli Leningrad od reszty kraju. Rozpoczęła się blokada, która trwała prawie dziewięćset dni i według różnych szacunków pochłonęła życie od około 650 tysięcy do ponad miliona mieszkańców. Woroszyłowa we wrześniu zastąpił w Leningradzie Żukow. Watutin, który przygotował kontruderzenie pod Solcami, stał się jednym z najzdolniejszych radzieckich dowódców frontów, a Manstein we wrześniu 1941 roku objął dowództwo armii na południowym skrzydle frontu wschodniego.