Koniec kotła smoleńskiego

We wtorek 5 sierpnia 1941 roku dowódca niemieckiej Grupy Armii „Środek” feldmarsz. Fedor von Bock ogłosił w rozkazie dziennym, że bitwa kotłowa pod Smoleńskiem dobiegła końca. Według jego zestawienia od 10 lipca wojska grupy armii wzięły do niewoli około 309 tysięcy żołnierzy radzieckich oraz zdobyły lub zniszczyły 3205 czołgów i ponad 3 tysiące dział. Niemiecka propaganda zaokrągliła te liczby do „ponad 300 tysięcy jeńców” i ogłosiła kolejne wielkie zwycięstwo na wschodzie, po kotle pod Białymstokiem i Mińskiem. Na zachód od Dniepru, w lasach między Smoleńskiem a Jarcewem, ostatnie oddziały radzieckiej 16 i 20 Armii, które nie zdołały przejść na wschodni brzeg rzeki, złożyły broń albo rozproszyły się po lasach. Te, którym się udało, od kilku dni przeprawiały się przez Dniepr pod Sołowjowem i Raczinem, osłaniane przez wojska gen. mjr. Konstantego Rokossowskiego.

Popularne kalendaria łączą pod 5 sierpnia zamknięcie kotła i wzięcie 300 tysięcy jeńców z informacją, że tego dnia padł Orzeł, a pod 6 sierpnia podają, że Niemcy zajęli Smoleńsk. Obie te wiadomości wymagają sprostowania. Orzeł nad Oką, około 300 kilometrów na południowy wschód od Smoleńska, Niemcy zajęli dopiero 3 października 1941 roku, w pierwszych dniach operacji „Tajfun”, gdy wdarła się do niego 4 Dywizja Pancerna z grupy gen. płk. Heinza Guderiana. Na początku sierpnia ważną zdobyczą Guderiana był Rosław, zajęty 3 sierpnia. Sam Smoleńsk był w rękach niemieckich od połowy lipca: 16 lipca Niemcy zajęli większą, południową część miasta, a ostatnie radzieckie dywizje opuściły jego północną część 28 lipca. 5 i 6 sierpnia nie zdobywano więc miasta, lecz kończono walki w kotle na wschód i północ od niego.

Ostatnie dni kotła

Kocioł pod Smoleńskiem powstawał powoli i nigdy nie był szczelny. Od zajęcia Witebska 9 lipca dwie niemieckie grupy pancerne – Guderiana od południa i gen. płk. Hermanna Hotha od północy – obchodziły skupione wokół Smoleńska armie radzieckie, ale ich kleszcze długo nie mogły się zewrzeć. Między 7 Dywizją Pancerną pod Jarcewem a dywizjami Guderiana pod Smoleńskiem pozostawał korytarz z przeprawami przez Dniepr, którym okrążone wojska dostawały amunicję i paliwo. Dopiero w nocy na 27 lipca niemieckie oddziały zajęły przeprawę pod Sołowjowem i zamknęły pierścień wokół 16 Armii gen. por. Michaiła Łukina i 20 Armii gen. por. Pawła Kuroczkina, z resztkami 19 Armii gen. por. Iwana Koniewa. Wspólne dowództwo nad okrążonymi objął Kuroczkin.

Pierścień nie wytrzymał długo. 28 lipca zgrupowanie Rokossowskiego, wzmocnione świeżymi dywizjami, odbiło Jarcewo i uderzyło na niemiecki 39 Korpus Zmotoryzowany od wschodu, a okrążeni nacierali w jego stronę od zachodu. W pierwszych dniach sierpnia przeprawy przez Dniepr znów były w radzieckich rękach. Ponieważ mosty były zniszczone, żołnierze przechodzili rzekę po kładkach, brodami i wpław, pod ostrzałem artylerii i nalotami, porzucając na zachodnim brzegu ciężki sprzęt, działa i większość pojazdów. Według rosyjskich opracowań przeprawa trwała do 4–5 sierpnia. Ile osób w ten sposób ocalało, nie wiadomo dokładnie; część historyków szacuje, że z 16 i 20 Armii wyszło z okrążenia około 50 tysięcy żołnierzy. Łukin i Kuroczkin wyprowadzili sztaby obu armii, które wkrótce dostały nowe dywizje i walczyły dalej. Dla Armii Czerwonej był to rzadki w tym lecie przypadek, gdy okrążone armie nie zostały zniszczone w całości.

Niemcy, którzy nie zdołali zamknąć kotła na czas, wykorzystali ostatnie dni walk, by oczyścić zachodni brzeg Dniepru z rozbitych oddziałów. Piechota, która dopiero pod koniec lipca nadeszła spod Mińska, zastępowała w pierścieniu dywizje pancerne, a te wycofywano na tyły dla uzupełnienia sprzętu, zgodnie z dyrektywą nr 34 z 30 lipca. Gdy Bock ogłaszał 5 sierpnia koniec bitwy kotłowej, front Grupy Armii „Środek” przebiegał już daleko na wschód od Smoleńska, od Wielkich Łuk przez Jarcewo i Jelnię po Rosław.

Rosław i grupa Kaczałowa

Równolegle z końcem kotła Guderian zlikwidował zagrożenie na swoim południowym skrzydle. Pod koniec lipca z rejonu Rosławia nacierała na Smoleńsk jedna z grup operacyjnych marsz. Siemiona Timoszenki – trzy dywizje gen. por. Władimira Kaczałowa, dowódcy 28 Armii. 1 sierpnia grupa pancerna Guderiana, wydzielona z podporządkowania 4 Armii Pancernej i działająca odtąd jako samodzielna Grupa Armijna Guderian, uderzyła na nią z trzech stron. 3 sierpnia 4 Dywizja Pancerna i piechota 7 Korpusu Armijnego zajęły Rosław, a zgrupowanie Kaczałowa znalazło się w okrążeniu. Niemcy podali, że wzięli tu ponad 38 tysięcy jeńców. Kaczałow zginął 4 sierpnia, gdy w jego czołg trafił pocisk w czasie próby przebicia się z kotła. W Moskwie uznano go jednak za zaginionego, a potem za zdrajcę: rozkaz nr 270 z 16 sierpnia oskarżał go o dobrowolne przejście do Niemców. Zrehabilitowano go dopiero w 1953 roku, gdy ustalono, że poległ.

Pod Rosławiem Guderian otworzył sobie drogę na wschód, ku Moskwie przez Spas-Diemiensk i Wiaźmę, i na południe, ku Briańskowi. To właśnie zwycięstwo na prawym skrzydle Grupy Armii „Środek” sprawiło, że w niemieckim dowództwie zaczęto myśleć o zwróceniu jego czołgów na Ukrainę.

Bilans Bocka i jego wiarygodność

Liczby z rozkazu Bocka trafiły do niemieckich komunikatów i stały się jednym z filarów propagandowego obrazu lata 1941 roku. Później, wliczając walki pod Mohylewem i Rohaczowem, podnoszono liczbę jeńców wziętych pod Smoleńskiem do około 350 tysięcy. Historycy traktują je ostrożnie. Do jeńców wliczano często mężczyzn w wieku poborowym zatrzymanych na zapleczu frontu, rannych zebranych z pobojowisk i żołnierzy tyłowych formacji, a liczba „zdobytych lub zniszczonych” czołgów obejmowała wozy rozbite od 10 lipca w całym pasie grupy armii, także porzucone przez załogi z braku paliwa i części. Rosyjskie zestawienie strat pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa, liczące bitwę smoleńską w szerokim ujęciu, od 10 lipca do 10 września, podaje dla wojsk radzieckich ponad 486 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz blisko 274 tysiące rannych i chorych, nie rozdzielając poległych i jeńców.

Po stronie niemieckiej nastroje były dalekie od triumfu. Sam Bock zapisywał, że Rosjanie atakują codziennie na kilku odcinkach i nie pozwalają mu wycofać dywizji do odwodu. Grupa Armii „Środek” straciła od początku kampanii do początku sierpnia według niemieckich danych blisko 75 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a dywizje pancerne miały w linii często mniej niż połowę czołgów. 4 sierpnia do sztabu Bocka w Nowym Borysowie przyleciał Adolf Hitler, by omówić dalsze działania z dowódcami grupy armii i grup pancernych. Według wspomnień Guderiana powiedział mu wtedy, że gdyby wiedział, iż liczby radzieckich czołgów podane przed wojną w książce Guderiana są prawdziwe, nie zacząłby chyba tej wojny. Hitler wskazywał jako pierwszy cel Leningrad, a dalej Ukrainę z jej zbożem i przemysłem; o Moskwie mówił niechętnie. Spór o kierunek dalszego natarcia, który miał się rozstrzygnąć w drugiej połowie sierpnia, był już w pełnym toku.

Humań: drugi kocioł sierpnia

W tych samych dniach podobna bitwa kończyła się na Ukrainie. Od połowy lipca 1 Grupa Pancerna gen. płk. Ewalda von Kleista i niemiecka 17 Armia z Grupy Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta obchodziły dwie radzieckie armie, 6 gen. por. Iwana Muzyczenki i 12 gen. mjr. Pawła Poniedielina, cofające się z zachodniej Ukrainy w rejon Humania. Dowództwo Frontu Południowego, któremu je podporządkowano, i Stawka długo nie pozwalały im wycofać się na południowy wschód, wierząc, że Niemcy idą przede wszystkim nad Dniepr. 2 sierpnia niemiecka 1 Dywizja Strzelców Górskich z 17 Armii spotkała się nad Siniuchą z 9 Dywizją Pancerną Kleista, a 3 sierpnia pod Perwomajskiem połączyły się 16 Dywizja Pancerna i węgierski Korpus Szybki. Pierścień był zamknięty.

W kotle, który 5 sierpnia miał według rosyjskich opracowań zaledwie około 10 na 10 kilometrów i był cały pod ostrzałem, znalazło się około 20 dywizji. Próby przebicia się w nocy na 6 i na 7 sierpnia skończyły się klęską. Ranny Muzyczenko dostał się do niewoli w czasie nocnego przebicia 6–7 sierpnia, Poniedielin – w kolejnej próbie, gdy trafiono jego czołg. 7 sierpnia ostatnie oddziały w lasach pod Podwysokiem zaczęły się poddawać, a do 8 sierpnia walki ustały. Niemcy podali, że wzięli 103 tysiące jeńców, wśród nich dowódców obu armii, czterech korpusów i jedenastu dywizji. Pod Humaniem urządzili w dawnej cegielni obóz dla jeńców pod gołym niebem, nazwany przez więźniów „jamą humańską”, w którym tysiące ludzi zmarły z głodu, pragnienia i chorób. Poniedielina i dowódcę 13 Korpusu Strzeleckiego Nikołaja Kiriłłowa rozkaz nr 270 ogłosił zdrajcami; po powrocie z niewoli obaj zostali aresztowani i w 1950 roku rozstrzelani. Muzyczenko przeżył niewolę, a po wojnie, sprawdzony przez organy bezpieczeństwa, wrócił do wojska.

Klęska pod Humaniem otworzyła Niemcom drogę do zakola Dniepru i nad Morze Czarne. W drugiej połowie sierpnia wojska Kleista doszły do Krzemieńczuga i Dniepropetrowska, a radziecka Odessa została odcięta od lądu.

Miejsce w wojnie

Pierwszy tydzień sierpnia 1941 roku był dla Wehrmachtu pasmem sukcesów: kotły pod Smoleńskiem, Rosławiem i Humaniem dały niemieckim komunikatom łącznie blisko pół miliona jeńców. Zarazem zamykał pierwszą fazę wojny na wschodzie. Armia Czerwona straciła w sześć tygodni większość wojsk, z którymi zaczęła wojnę, ale plan Barbarossa zakładał, że wojna rozstrzygnie się właśnie w tych bitwach na zachód od Dźwiny i Dniepru – a tak się nie stało. Szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Franz Halder zanotował 11 sierpnia, że przed wojną liczono się z około 200 dywizjami radzieckimi, a naliczono już 360. Pod Smoleńskiem po raz pierwszy niemieckie grupy pancerne musiały na kilka tygodni przejść do obrony.

Losy setek tysięcy żołnierzy wziętych do niewoli pod Smoleńskiem i Humaniem były tragiczne. Pędzono ich pieszo do prowizorycznych obozów, w których brakowało jedzenia, wody i dachów nad głową. Komisarzy politycznych i Żydów rozstrzeliwano. Większość jeńców radzieckich wziętych w 1941 roku zmarła do wiosny 1942 roku. Po stronie radzieckiej odpowiedzią na klęski był wspomniany rozkaz nr 270, który uznawał oddających się do niewoli za zdrajców, a ich rodzinom groził represjami.

Kilka dni po zakończeniu walk w kotle pod Smoleńskiem Armia Czerwona przeszła na tym odcinku do kolejnych natarć: pod Duchowszcziną na północny wschód od miasta i na wysunięty niemiecki łuk pod Jelnią, który wojska Frontu Rezerwowego gen. armii Gieorgija Żukowa odbiły na początku września. Hitler tymczasem 21 sierpnia rozstrzygnął spór ze swoimi generałami i skierował czołgi Guderiana na południe, ku Kijowowi, gdzie we wrześniu powstał największy kocioł tej wojny. 28 sierpnia Hitler i Benito Mussolini odwiedzili pobojowisko pod Humaniem. Na Moskwę Grupa Armii „Środek” ruszyła dopiero 30 września i 2 października – pięć tygodni później, niż chcieli Bock, Halder i Guderian.