Niemiecka inwazja na Grecję

Niemiecka inwazja na Grecję, prowadzona pod kryptonimem „Marita”, była trzytygodniową kampanią, w której Wehrmacht rozstrzygnął wojnę, jakiej Włosi nie potrafili wygrać od października 1940 roku. 6 kwietnia 1941 roku, tego samego dnia co atak na Jugosławię, niemiecka 12 Armia feldmarszałka Wilhelma Lista uderzyła z Bułgarii na greckie umocnienia nad granicą i równocześnie przez południową Jugosławię, obchodząc je od zachodu. Główne siły greckie, czternaście dywizji, stały wtedy w Albanii naprzeciw Włochów, po pięciu miesiącach wojny grecko-włoskiej. Granicy bułgarskiej broniło około 70 tysięcy żołnierzy, a środkową Macedonię miał osłaniać korpus brytyjski, australijski i nowozelandzki gen. por. Henry’ego Maitlanda Wilsona, który od marca przybywał z Egiptu.

W ciągu czterech dni Niemcy zajęli Saloniki i zmusili do kapitulacji wojska broniące Linii Metaksasa, a ich dywizje pancerne przeszły przez dawny Monastyr, czyli Bitolę, na tyły linii obrony nad rzeką Aliakmon. Brytyjczycy cofali się przez Tesalię do Termopil, a niemiecka brygada SS odcięła drogę odwrotu armii greckiej z Albanii, która 20 kwietnia skapitulowała. 27 kwietnia Niemcy weszli do Aten, a do 30 kwietnia opanowali cały Peloponez. Większość korpusu Wilsona zdołała uciec morzem na Kretę i do Egiptu, ale zostawiła w Grecji cały ciężki sprzęt. Kampania była jednym z najszybszych zwycięstw Wehrmachtu w tej wojnie, a dla Wielkiej Brytanii kolejną, po Norwegii i Dunkierce, ewakuacją wojsk z kontynentu.

Nazwa i daty

Niemcy nazywali operację „Unternehmen Marita”. Tak samo nazywała się dyrektywa Adolfa Hitlera nr 20 z 13 grudnia 1940 roku, która przewidywała opanowanie północnego wybrzeża Morza Egejskiego, a w razie potrzeby całej Grecji kontynentalnej. W literaturze anglojęzycznej mówi się o bitwie o Grecję (Battle of Greece), w greckiej o bitwie o Grecję lub o niemieckiej inwazji. Polska Wikipedia opisuje wspólnie wojnę z Jugosławią i Grecją jako kampanię bałkańską. Kryptonimem „Marita” obejmuje się niekiedy także desant na Kretę, ale ten miał osobną nazwę („Merkur”) i jest zwykle traktowany jako odrębna bitwa.

Za początek uznaje się 6 kwietnia 1941 roku, gdy o świcie wojska niemieckie przekroczyły granicę bułgarsko-grecką i bułgarsko-jugosłowiańską. Za koniec – 30 kwietnia. Tego dnia, według niemieckiego opracowania sporządzonego po wojnie dla armii amerykańskiej, ostatni żołnierze brytyjscy na Peloponezie zostali ewakuowani albo wzięci do niewoli i walki ustały, a w Atenach utworzono kolaboracyjny rząd gen. Jeorjosa Tsolakoglu. Niemieckie oddziały zajmowały jeszcze na początku maja wyspy Morza Egejskiego (Lesbos i Chios 4 maja), a wojna o Grecję trwała dalej na Krecie, ale walki na kontynencie zakończyły się w ostatnich dniach kwietnia.

Tło

Hitler uważał włoską napaść na Grecję z 28 października 1940 roku za błąd, który ściągnął Brytyjczyków na Bałkany. Od listopada brytyjskie lotnictwo działało z greckich lotnisk, a z nich bombowce RAF mogły sięgnąć rumuńskich pól naftowych pod Ploeszti, bez których Rzesza nie mogła prowadzić wojny ze Związkiem Radzieckim. Gdy armia grecka gen. Aleksandrosa Papagosa odrzuciła Włochów w głąb Albanii, a Benito Mussolini zaczął prosić Berlin o pomoc, Hitler 13 grudnia podpisał dyrektywę nr 20. W Rumunii zaczęto gromadzić 12 Armię Lista, która miała wiosną przejść przez Bułgarię nad Morze Egejskie. Przeprawa przez Dunaj opóźniła się przez zimę i brak mostów, i dopiero gdy Bułgaria przystąpiła 1 marca 1941 roku do paktu trzech, niemieckie dywizje weszły do tego kraju i stanęły nad granicą grecką.

Premier Joanis Metaksas w styczniu odrzucił brytyjską propozycję przysłania niewielkiego korpusu, by nie prowokować Niemców. Po jego śmierci nowy premier Aleksandros Korizis przyjął pomoc. 22 lutego w pałacu Tatoi pod Atenami minister spraw zagranicznych Anthony Eden i szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. John Dill uzgodnili z Grekami, że Wielka Brytania przyśle wojska lądowe, a wspólna obrona oprze się na linii nad Aliakmonem. Na początku marca, po sporach z Papagosem, który nie wycofał dywizji spod granicy bułgarskiej, przyjęto kompromis: broniona będzie i Linia Metaksasa, i linia Aliakmonu. Od 7 marca w Pireusie wyładowywały się wojska operacji „Lustre”: 6 Dywizja Australijska gen. mjr. Ivena Mackaya, 2 Dywizja Nowozelandzka gen. mjr. Bernarda Freyberga i brytyjska 1 Brygada Pancerna. Całość podlegała dowództwu australijskiego I Korpusu gen. por. Thomasa Blameya, a od nazwiska Wilsona nazywano ją W Force.

Wszystko zmieniło się w ostatnim tygodniu marca. 25 marca Jugosławia przystąpiła do paktu trzech, zastrzegając sobie, że nie przepuści wojsk niemieckich, ale dwa dni później w Belgradzie oficerowie obalili rząd i regenta. Hitler jeszcze 27 marca postanowił zniszczyć Jugosławię razem z Grecją. Dla planistów 12 Armii był to kłopot, bo w dziewięć dni musieli przegrupować wojska tak, by część z nich uderzyła na Belgrad, ale zarazem szansa: przez południową Jugosławię można było obejść Linię Metaksasa i wyjść na tyły linii Aliakmonu przez Bitolę, czego Brytyjczycy obawiali się od początku. Na Morzu Śródziemnym bitwa u przylądka Matapan z końca marca odstraszyła włoską flotę od tras konwojów do Grecji, ale w Libii pierwsza ofensywa Rommla zaczęła właśnie spychać osłabione przez wyprawę grecką wojska brytyjskie. 6 Dywizja Australijska była już w Grecji, ale druga dywizja australijska i polska brygada karpacka, które miały do niej dołączyć, zostały w Afryce.

Siły przeciwników

Na Grecję i południową Jugosławię List skierował trzy korpusy. XL Korpus Pancerny gen. Georga Stummego, z 9 Dywizją Pancerną, 73 Dywizją Piechoty i wzmocnionym pułkiem zmotoryzowanym SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler” pod dowództwem Josefa „Seppa” Dietricha, miał przejść przez jugosłowiańską Macedonię na Skopje i Bitolę, a potem skręcić na południe. Później dołączyła do niego 5 Dywizja Pancerna, przesunięta z grupy pancernej Ewalda von Kleista. XVIII Korpus Górski gen. Franza Böhmego, z 2 Dywizją Pancerną, 5 i 6 Dywizją Górską, 72 Dywizją Piechoty i 125 Pułkiem Piechoty, miał szturmować Linię Metaksasa i obejść ją przez dolinę Strumicy. XXX Korpus z dwiema dywizjami piechoty szedł przez Trację nad Morze Egejskie. Wsparcie z powietrza dawał VIII Korpus Lotniczy gen. Wolframa von Richthofena, z kilkuset samolotami, w tym bombowcami nurkującymi Junkers Ju 87, które w górskich wąwozach okazały się bronią rozstrzygającą. Z Albanii naciskały na Greków włoska 9 i 11 Armia.

Grecja miała pod bronią kilkanaście dywizji, ale niemal wszystkie były w Albanii. Czternaście z nich, podzielonych na Armię Epiru i Armię Macedonii Zachodniej, walczyło z Włochami od Morza Jońskiego po jeziora koło Korczy. Granicy bułgarskiej broniła Armia Macedonii Wschodniej gen. Konstandinosa Bakopulosa: trzy dywizje piechoty w umocnieniach, brygada nad rzeką Nestos i słaba dywizja zmotoryzowana pod jeziorem Dojran, łącznie około 70 tysięcy żołnierzy. Linia Metaksasa, ciąg samodzielnych fortów budowanych od 1936 roku, dobrze wykorzystywała górski teren, ale miała obsadę dużo mniejszą, niż przewidywano. Armia Macedonii Środkowej, czyli 12 i 20 Dywizja Piechoty, od 28 marca podlegała Wilsonowi.

W Force liczyła w chwili niemieckiego ataku, według najczęściej przytaczanych danych, około 53 tysięcy ludzi, z czego tylko część stanowiły oddziały bojowe. Miała około stu czołgów, głównie lekkich i zużytych na pustyni, mało broni przeciwpancernej i przeciwlotniczej. Lotnictwo brytyjskie w Grecji, dowodzone przez komodora lotnictwa Johna D’Albiaca, liczyło kilka dywizjonów i nie mogło się równać z Luftwaffe. Sprzęt korpusu przygotowano do walki na pustyni, nie w górach, a jedyną magistralą zaopatrzenia była jednotorowa kolej z Pireusu na północ.

Przebieg: Linia Metaksasa i Saloniki (6–10 kwietnia)

Wczesnym rankiem 6 kwietnia niemiecki poseł w Atenach Victor zu Erbach-Schönberg zawiadomił premiera Korizisa, że wojska Rzeszy wkraczają do Grecji, by usunąć z niej Brytyjczyków. Korizis odpowiedział, że Grecja będzie się bronić. Gdy rozmawiali, na granicy już strzelano. Fort Rupel w wąwozie Struma i sąsiednie umocnienia przyjęły natarcie 5 Dywizji Górskiej i 125 Pułku Piechoty, wspieranych przez artylerię i bombowce nurkujące. Niemieckie meldunki z pierwszego dnia mówiły o odparciu ataku na przełęcz Rupel mimo najsilniejszego wsparcia lotnictwa i o ciężkich stratach. 125 Pułk poniósł je tak duże, że po osiągnięciu celu trzeba go było wycofać z walki. Większość z ponad dwudziestu fortów przetrwała pierwsze dni, a niektóre ich załogi broniły się w podziemnych korytarzach jeszcze po tym, gdy Niemcy przeszli obok. Przełom dała 6 Dywizja Górska, która przeszła przez pokryty śniegiem grzbiet w miejscu uważanym przez Greków za niedostępne i wieczorem 7 kwietnia przecięła linię kolejową do Salonik. Na wschodzie XXX Korpus zajął 8 kwietnia Ksanti i doszedł do rzeki Nestos.

Rozstrzygnięcie przyszło jednak z zachodu, przez terytorium Jugosławii. 2 Dywizja Pancerna weszła 6 kwietnia do doliny Strumicy, gdzie słabo zmobilizowane wojska jugosłowiańskie stawiały niewielki opór, 8 kwietnia przeszła przez góry, rozbiła na południe od jeziora Dojran grecką dywizję zmotoryzowaną i rankiem 9 kwietnia jej czołówka wjechała do Salonik. Armia Macedonii Wschodniej została odcięta od reszty kraju. Naczelne dowództwo, według greckich relacji, pozostawiło decyzję Bakopulosowi, a ten 9 kwietnia podpisał kapitulację, która weszła w życie następnego dnia. Forty, które jeszcze walczyły, otrzymały rozkaz złożenia broni, a część żołnierzy zdążyła odpłynąć z wybrzeża. Niemcy rozbroili Greków i odesłali ich do domów. Dowódca XVIII Korpusu Böhme miał wyrazić podziw dla obrońców fortów, a Hitler w przemówieniu w Reichstagu 4 maja mówił, że spośród wszystkich przeciwników tylko Grecy walczyli z najwyższą odwagą i pogardą śmierci.

W tym samym czasie XL Korpus Stummego przeszedł przez jugosłowiańską Macedonię. 7 kwietnia 9 Dywizja Pancerna zajęła Skopje, a 8 kwietnia czołówka SS wkroczyła do Prilepu, przecinając linię kolejową Belgrad–Saloniki i odcinając Jugosławię od jej jedynych potencjalnych sojuszników. Wieczorem 9 kwietnia Niemcy stali na północ od Bitoli, kilkanaście kilometrów od granicy greckiej.

Pierwszej nocy wojny Luftwaffe zadała też cios zapleczu brytyjskiemu. W nalocie na Pireus w nocy z 6 na 7 kwietnia bomby trafiły brytyjski frachtowiec „Clan Fraser”, który wyładowywał amunicję i około 200 ton trotylu. Około 3.15 statek eksplodował. Wybuch słychać było w Atenach, rozżarzone szczątki podpaliły sąsiednie statki i magazyny, a główny port, przez który zaopatrywano W Force, na długo przestał normalnie działać.

Przebieg: Wewi, Olimp i wąwóz Tempe (10–18 kwietnia)

10 kwietnia XL Korpus ruszył z Bitoli na południe, w dolinę Floriny. Brytyjczycy spodziewali się tego uderzenia i Wilson zebrał w pośpiechu zgrupowanie nazwane od dowódcy Mackay Force: australijską 19 Brygadę bryg. George’a Vaseya, brytyjskich strzelców, nowozelandzkich karabinierów maszynowych, artylerię i grecki pułk dodekanejski. Jego zadaniem było, jak to ujął Wilson, „zatrzymać blitzkrieg w dolinie Floriny”, dopóki greckie dywizje znad Wermio nie przejdą pieszo na nową linię. Pierwsze starcie z Brytyjczykami Niemcy stoczyli 10 kwietnia przed południem na północ od miasteczka Wewi. 11 kwietnia SS zajęło Wewi, ale utknęło przed przełęczą Klidi, której strzegli Australijczycy i Brytyjczycy, w śnieżycy i przenikliwym zimnie, do którego żołnierze z pustyni nie byli przygotowani. 12 kwietnia o zmierzchu, po dniu rozpoznania, pułk SS przypuścił atak frontalny i po ciężkich walkach przełamał obronę. Mackay Force wycofała się w nocy, tracąc część ludzi i sprzętu.

13 kwietnia 9 Dywizja Pancerna natarła na Ptolemaidę, gdzie drogę zamykała brytyjska 1 Brygada Pancerna. Niemieckie czołgi obeszły pozycję przez bagna i o zmroku uderzyły z flanki. Brytyjczycy stracili wzgórza i, według niemieckiego opracowania, porzucili ponad trzydzieści czołgów i dział, a niemieckie straty wyniosły cztery czołgi. Było to jedyne poważne starcie pancerne całej kampanii. Rankiem 14 kwietnia Niemcy wjechali do Kozani. W tym samym czasie oddziały SS skręciły na zachód, w stronę Kastorii, by przeciąć drogę odwrotu Greków z Albanii. 13 i 14 kwietnia na przełęczy Klisura (Kleisura) na wschód od Kastorii, której nie należy mylić z albańską przełęczą zdobytą przez Greków w styczniu, grecka 20 Dywizja, wyczerpana nocnymi marszami i bez amunicji artyleryjskiej, przez dobę wstrzymywała Leibstandarte, aż jej obrona załamała się w południe 14 kwietnia.

Wilson już 13 kwietnia postanowił wycofać się na linię Aliakmonu i Olimpu, a potem dalej, do Termopil. Linię tę tworzyły trzy przejścia: przełęcz Serwia nad Aliakmonem, przełęcz Olimpu i wąski pas wybrzeża pod zamkiem w Platamonas, gdzie przez tunel biegła kolej. Bronili ich Australijczycy i Nowozelandczycy. Pod Serwią i na przełęczy Olimpu 9 Dywizja Pancerna i 6 Dywizja Górska utknęły na trzy dni. Pod Platamonas nowozelandzki 21 Batalion w nocy z 14 na 15 kwietnia odparł batalion motocyklistów z czołgami, ale 16 kwietnia 2 Dywizja Pancerna uderzyła ponownie, według niemieckiego opracowania z setką czołgów, i Nowozelandczycy wycofali się przez rzekę Pinios do wąwozu Tempe. Dostali rozkaz, by bronić go do 19 kwietnia, „nawet gdyby to oznaczało zagładę”. Wzmocnieni dwoma batalionami australijskimi, jako tak zwana Allen Force, walczyli 17 i 18 kwietnia z czołgami i strzelcami górskimi Ferdinanda Schörnera. Rankiem 18 kwietnia Niemcy przeprawili się przez rzekę, a wieczorem obrona się rozpadła. Jej opór dał jednak reszcie korpusu czas na przejście przez węzeł drogowy w Larisie, który Niemcy zajęli dopiero 19 kwietnia.

Odwrót odbywał się pod nieustannymi atakami lotnictwa, przed którymi nieliczne brytyjskie myśliwce nie mogły osłonić zatłoczonych górskich dróg.

Przebieg: decyzja o ewakuacji i kapitulacja armii Epiru (14–23 kwietnia)

Klęska pod Wewi i odwrót znad Aliakmonu przesądziły o losie wyprawy. Gen. Archibald Wavell, naczelny dowódca brytyjski na Bliskim Wschodzie, był w Grecji między 11 a 13 kwietnia i ostrzegł Wilsona, że posiłków nie dostanie. Brytyjczycy nie mogli jednak sami zaproponować wycofania się z kraju, za który obiecali walczyć. Pierwszy zrobił to Papagos, który sugerował Wilsonowi, że W Force powinna opuścić Grecję, by oszczędzić krajowi zniszczeń. 16 kwietnia obaj generałowie spotkali się w Lamii i Wilson zapowiedział odwrót do Termopil. 17 kwietnia do Aten przybył kontradmirał Harold Baillie-Grohman, wysłany z Kairu, by przygotować ewakuację. 18 kwietnia, po naradzie z udziałem króla Jerzego II, Papagosa i Wilsona, premier Korizis odebrał sobie życie. 19 kwietnia do Aten przyleciał Wavell, a 21 kwietnia zapadła ostateczna decyzja o operacji „Demon”, czyli ewakuacji wojsk na Kretę i do Egiptu. Tego samego dnia nowym premierem został bankier Emanuil Tsuderos, Kreteńczyk z pochodzenia.

Najtragiczniejszy był los armii greckiej w Albanii. Jej dowódcy przez wiele dni nie chcieli oddać bez walki ziemi zdobytej na Włochach, a Wilson pisał potem z goryczą o „fetyszystycznej doktrynie”, że nie wolno ustąpić Włochom ani jarda. Pierwsze oddziały zaczęły się wycofywać dopiero 13 kwietnia, gdy Niemcy byli już w Kozani, a Włosi ruszyli za nimi w ostrożny pościg. Dywizje szły pieszo przez góry Pindos, z taborami zaprzężonymi w muły, pod atakami lotnictwa. Tymczasem Leibstandarte przez Grewenę wyszła na ich tyły. Po walce na przełęczy Metsowo, na wysokości ponad 1500 metrów, do 20 kwietnia esesmani zamknęli ostatnią drogę odwrotu, a 21 kwietnia byli w Janinie.

Armia Epiru liczyła wtedy formalnie czternaście dywizji, ale była wyczerpana pięciomiesięczną wojną. Jej oficerowie od tygodnia ostrzegali Papagosa, że morale się załamuje. 20 kwietnia dowódca Armii Macedonii Zachodniej gen. Jeorjos Tsolakoglu wraz z dwoma innymi generałami odsunął od dowództwa gen. Joanisa Pitsikasa i bez zgody rządu i naczelnego wodza zaproponował kapitulację – ale tylko Niemcom. Przyjął ją Sepp Dietrich. Hitler kazał trzymać rozmowy w tajemnicy przed Włochami i przyznał Grekom honorowe warunki: żołnierze nie mieli iść do niewoli, lecz po rozbrojeniu wrócić do domów, a oficerowie zachowali broń osobistą. 21 kwietnia Tsolakoglu podpisał protokół z szefem sztabu Lista. Mussolini zażądał, by Grecy skapitulowali także przed Włochami, a jego wojska ponowiły w Epirze ataki, odpierane przez Greków. Dopiero po interwencji Mussoliniego u Hitlera 23 kwietnia w Salonikach podpisano trzeci akt kapitulacji, z udziałem przedstawiciela Włoch. Papagos potępił samowolną decyzję generała, ale nie miał już wojska, którym mógłby dowodzić. Liczbę żołnierzy, którzy złożyli broń w Epirze, podaje się zwykle na ponad 200 tysięcy. Tego samego dnia, 23 kwietnia, król i rząd odlecieli na Kretę.

Przebieg: Termopile, Korynt i Ateny (19–27 kwietnia)

Ostatnią pozycję przed Atenami W Force zajęła w miejscu, które każdy żołnierz znał ze szkoły. Nowozelandczycy Freyberga stanęli w nadmorskim przejściu pod Termopilami, gdzie w 480 roku p.n.e. Leonidas bronił się przed Persami, a Australijczycy Mackaya na przełęczy Brallos w górach na zachód od niego. Freyberg i Mackay zapowiadali swoim ludziom, że odwrotów już nie będzie. Mackay mówił potem, że nie myślał o ewakuacji i spodziewał się, że będą się trzymać dwa tygodnie, aż przeważą siły wroga. 23 kwietnia przyszedł jednak rozkaz odwrotu i pozycję miały utrzymać już tylko dwie brygady: nowozelandzka 6 i australijska 19 Vaseya. Vaseyowi przypisuje się słowa: „Tu jesteśmy i tu, do cholery, zostaniemy”. 24 kwietnia przed południem natarły na nie czołgi 5 Dywizji Pancernej i strzelcy 6 Dywizji Górskiej. Obrońcy przez cały dzień odpierali ataki, zniszczyli, według relacji nowozelandzkich i australijskich, kilkanaście czołgów, a w nocy z 24 na 25 kwietnia wycofali się na nową pozycję osłonową pod Tebami. Niemcy natrafili rano na puste okopy.

26 kwietnia o świcie Niemcy spróbowali zamknąć drogę ucieczki na Peloponez. Szybowce i dwa bataliony 2 Pułku Spadochronowego wylądowały po obu stronach Kanału Korynckiego, by zdobyć jedyny most łączący półwysep z lądem. Most został zdobyty, a niemieccy saperzy zaczęli usuwać z niego ładunki wybuchowe, ale zanim zdążyli to zrobić, eksplozja zrzuciła przęsło do kanału razem z żołnierzami, którzy na nim stali. Według jednej wersji ładunki trafił przypadkowy pocisk, według innej brytyjski saper, kpt. John Tyson, zdetonował je celowo strzałem z karabinu. Spadochroniarze zajęli Korynt i według własnych meldunków wzięli ponad dwa tysiące jeńców, w tym około 900 Brytyjczyków i Australijczyków, tracąc 63 zabitych, 158 rannych i 16 zaginionych. Operacja przyszła za późno: większość W Force była już na plażach Peloponezu albo przeszła przez przesmyk wcześniej.

Rankiem 27 kwietnia motocykliści 2 Dywizji Pancernej, którzy obeszli ostatnią brytyjską osłonę przez wyspę Eubeę, wjechali do pustych, zamkniętych na głucho Aten. Niemcy pojechali prosto na Akropol i zawiesili tam flagę ze swastyką. Według legendy, która szybko obiegła okupowany kraj, ewzon pełniący wartę przy greckiej fladze, Konstandinos Kukidis, owinął się nią i skoczył ze skały; historycy nie mają pewności, czy ta historia jest prawdziwa. Tego samego dnia oddział SS, który przez Missolungi i Patras przedostał się na Peloponez od zachodu, dotarł koleją do Koryntu, a saperzy postawili obok zniszczonego mostu przeprawę tymczasową, przez którą 5 Dywizja Pancerna ruszyła na południe.

Ewakuacja i Kalamata (24–30 kwietnia)

Operacja „Demon” zaczęła się w nocy z 24 na 25 kwietnia. Okręty Royal Navy, podległe admirałowi Andrew Cunninghamowi, podchodziły po zmroku do małych portów i plaż, bo Pireus był zniszczony, a za dnia nad morzem panowała Luftwaffe. Z Porto Rafti i Rafiny w Attyce, z Megary, z Nauplionu, z Monemwasii i z Kalamaty zabierano co noc po kilka tysięcy ludzi, a przed świtem okręty odpływały na Kretę lub do Aleksandrii. Ciężarówki, działa i czołgi niszczono na brzegu. Największa tragedia wydarzyła się 27 kwietnia: holenderski transportowiec „Slamat”, który zbyt długo czekał na zaokrętowanie żołnierzy pod Nauplionem, został zatopiony przez bombowce nurkujące, a niszczyciele HMS „Diamond” i HMS „Wryneck”, które uratowały rozbitków, kilka godzin później zatonęły w kolejnym nalocie. Zginęło blisko tysiąc ludzi; z około 500 żołnierzy na pokładzie „Slamata” przeżyło ośmiu.

Najgorzej skończyło się w Kalamacie na południu Peloponezu, gdzie zebrało się kilka tysięcy żołnierzy z różnych oddziałów, w tym Australijczycy, Nowozelandczycy z oddziałów uzupełnień, Cypryjczycy, Palestyńczycy i jugosłowiańscy uchodźcy. Wieczorem 28 kwietnia do miasta wdarła się czołówka 5 Dywizji Pancernej. Nowozelandzki sierżant Jack Hinton poprowadził kontratak, w którym granatami zniszczył niemieckie działo i gniazda karabinów maszynowych, za co dostał Krzyż Wiktorii. Niemców wyparto z nabrzeża, ale okręty, ostrzeżone o walkach w porcie, zabrały tej nocy tylko kilkuset ludzi. 29 kwietnia około 7–8 tysięcy żołnierzy pozostawionych w Kalamacie i okolicy złożyło broń. Do 30 kwietnia ostatnie grupy zostały wywiezione albo wzięte do niewoli, a pojedynczy żołnierze jeszcze długo ukrywali się u Greków i przedostawali łodziami na Kretę i do Turcji.

Według danych brytyjskich z Grecji ewakuowano łącznie nieco ponad 50 tysięcy ludzi, czyli mniej więcej czterech na pięciu żołnierzy W Force. Pomagała w tym grecka marynarka wojenna i handlowa, która poniosła ciężkie straty. Winston Churchill pisał później, że lotnictwo zatopiło w tych dniach 26 statków, w tym 21 greckich. Ocalałe greckie okręty przeszły do Aleksandrii i walczyły dalej u boku Royal Navy.

Straty

Straty brytyjskie, australijskie i nowozelandzkie wyniosły według zestawień brytyjskich 11 840 ludzi, licząc zabitych, rannych i jeńców, a według innych obliczeń, obejmujących także oddziały pomocnicze, kilkanaście tysięcy. Większość stanowili jeńcy, wzięci przede wszystkim w ostatnich dniach na Peloponezie. Australijska historia oficjalna podaje dla Australijczyków 320 zabitych, 494 rannych i 2030 jeńców, nowozelandzka dla Nowozelandczyków 291 zabitych, 599 rannych i 1614 jeńców. W Grecji zostało niemal całe wyposażenie korpusu: czołgi, artyleria, tysiące pojazdów. Lotnictwo straciło, według danych brytyjskich, około 200 samolotów.

Straty niemieckie były niewielkie. Opracowanie przygotowane po wojnie przez niemieckich oficerów dla armii amerykańskiej mówi o około 1100 zabitych i 4000 rannych i zaginionych w Grecji. Hitler w przemówieniu z 4 maja podał dla całej kampanii bałkańskiej, a więc łącznie z Jugosławią, 1099 zabitych, 3752 rannych i 385 zaginionych, czyli mniej więcej tyle, ile według tego opracowania Niemcy stracili w samej Grecji, dlatego część historyków uważa te dane za zaniżone. Straty greckie w walkach z Niemcami nie zostały dokładnie ustalone, bo ginęły w ogólnym bilansie wojny 1940–1941, w której według greckich obliczeń poległo ponad 13 tysięcy żołnierzy, przeważnie w Albanii. Do niewoli trafiło łącznie około 270 tysięcy Greków, ale niemal wszystkich szybko zwolniono do domów.

Znaczenie

W trzy tygodnie Grecja, która przez pół roku zwyciężała Włochów, została pokonana, a Wielka Brytania straciła ostatniego sojusznika walczącego na kontynencie europejskim. Król i rząd Tsuderosa ewakuowali się na Kretę, a stamtąd do Egiptu i Londynu, i formalnie Grecja nigdy nie skapitulowała jako państwo. Kraj podzielono na strefy okupacyjne: Niemcy zatrzymali Ateny, Saloniki i kluczowe wyspy, Włosi zajęli większą część kraju, a Bułgaria wschodnią Macedonię i Trację. Okupacja przyniosła wielki głód zimy 1941–1942, ruch oporu, odwety na ludności cywilnej, a później wojnę domową.

Kampania nie zakończyła walki o Grecję. Znaczna część ewakuowanych żołnierzy wylądowała na Krecie, gdzie w maju 1941 roku musieli stawić czoło niemieckim spadochroniarzom w bitwie o Kretę. Dla Australijczyków i Nowozelandczyków, którzy dźwigali główny ciężar walk, Grecja stała się kolejną wyprawą wymyśloną w Londynie i zakończoną ewakuacją pod ostrzałem, jak Gallipoli w 1915 roku. W Wielkiej Brytanii decyzję o interwencji długo krytykowano. Gen. Alan Brooke nazwał ją wyraźnym błędem strategicznym, bo pozbawiła Wavella rezerw w chwili, gdy Erwin Rommel odbierał Cyrenajkę. Jej obrońcy, z Edenem i Churchillem na czele, odpowiadali, że Wielka Brytania nie mogła porzucić jedynego sojusznika, i że Grecja opóźniła atak na ZSRR.

Ten ostatni argument powtarzał też sam Hitler, który pod koniec wojny obwiniał „kampanię grecką” o opóźnienie operacji Barbarossa. Większość historyków uważa jednak, że datę 22 czerwca wyznaczyły przede wszystkim niedostatki przygotowań i późna, mokra wiosna, a dywizje użyte w Grecji zdążyły wrócić na wschód. Kampania pokazała natomiast po raz kolejny skuteczność niemieckich dywizji pancernych i lotnictwa, tym razem w wysokich górach. Feldmarszałek List do jesieni 1941 roku dowodził wojskami niemieckimi na Bałkanach, a po wojnie stanął przed amerykańskim trybunałem w Norymberdze w tak zwanym procesie zakładników i został skazany za zbrodnie wobec ludności cywilnej Grecji i Jugosławii.