Vidkun Quisling

Vidkun Quisling był jednym z najzdolniejszych oficerów norweskiego sztabu generalnego, współpracownikiem Fridtjofa Nansena w akcjach humanitarnych w Rosji Radzieckiej i ministrem obrony, zanim stał się przywódcą małej partii faszystowskiej, której Norwegowie nigdy nie dali ani jednego mandatu w parlamencie. W grudniu 1939 roku pojechał do Berlina i przekonywał Adolfa Hitlera, że Wielka Brytania lada chwila zajmie Norwegię. 9 kwietnia 1940 roku, w dniu niemieckiej napaści, ogłosił przez radio, że przejmuje władzę. Od 1942 roku stał na czele kolaboracyjnego rządu, który współdziałał z okupantem, także przy deportacji norweskich Żydów do Auschwitz. Po wojnie został skazany na śmierć i rozstrzelany. Jego nazwisko jeszcze w czasie wojny stało się w wielu językach synonimem zdrajcy i kolaboranta.

Syn pastora z Telemarku

Urodził się 18 lipca 1887 roku w Fyresdal w okręgu Telemark, w rodzinie pastora Kościoła Norwegii i genealoga Jona Lauritza Qvislinga i Anny Caroline Bang, córki zamożnego armatora z Grimstad. Dzieciństwo spędził w Fyresdal, w Drammen i w Skien, gdzie jego ojciec został proboszczem. Był uczniem nieśmiałym i pilnym, uzdolnionym w historii i matematyce.

W 1905 roku, w roku rozpadu unii ze Szwecją, wstąpił do szkoły wojennej z najlepszym wynikiem egzaminu wstępnego. Potem ukończył Wyższą Szkołę Wojskową z najlepszą lokatą w jej dziejach, za co według zwyczaju przyjął go na audiencji król Haakon VII. 1 listopada 1911 roku trafił do sztabu generalnego. Jako specjalność wybrał Rosję. W 1917 roku został kapitanem.

Rosja, Nansen i dwie żony

W marcu 1918 roku wyjechał jako attaché do poselstwa norweskiego w Piotrogrodzie. Z obrzydzeniem patrzył na nędzę i terror, ale w raportach podziwiał, jak mocno bolszewicy trzymają władzę i jak sprawnie Lew Trocki zbudował Armię Czerwoną. Upadek Rządu Tymczasowego tłumaczył tym, że dał ludziom za dużo swobód. Gdy w grudniu 1918 roku poselstwo odwołano, został w armii ekspertem od spraw rosyjskich. Przyjaźń zawarta w Piotrogrodzie z dyplomatą i biznesmenem Frederikiem Prytzem przetrwała całe jego życie i zaprowadziła go potem do polityki. W latach 1919–1921 był oficerem wywiadu przy poselstwie w Helsinkach.

Jesienią 1921 roku polarnik i działacz humanitarny Fridtjof Nansen, Wysoki Komisarz Ligi Narodów, poprosił go o pomoc przy akcji ratowania ofiar głodu w Rosji Radzieckiej. W styczniu 1922 roku Quisling przyjechał do Charkowa. Jego raport o katastrofie na Ukrainie, gdzie umierały tysiące ludzi dziennie, pomógł zdobyć pomoc, a Nansen nazwał jego pracę „absolutnie niezbędną”. W sierpniu 1922 roku ożenił się z młodziutką Rosjanką Aleksandrą Woroniną, a rok później w Charkowie związał się z Ukrainką Marią Pasecznikową, którą uważał za swoją żonę, choć dokumentów tego drugiego małżeństwa nigdy nie odnaleziono. Aleksandrę przedstawiano potem jako przybraną córkę, a ich małżeństwo zostało unieważnione na początku lat trzydziestych. Maria pozostała przy nim do końca.

Po Ukrainie pracował dla Nansena przy repatriacji uchodźców na Bałkanach, a w 1925 roku towarzyszył mu w podróży po Armenii, gdzie Liga Narodów miała pomóc w osiedleniu ocalałych z rzezi Ormian. W tym czasie stracił etat w armii, okrojonej przez cięcia budżetowe. Po powrocie do kraju, rozgoryczony wobec sztabu, przez krótki czas szukał kontaktu z komunizującą wtedy Partią Pracy i proponował jej utworzenie milicji robotniczej. Nie znalazł tam zaufania. Od 1926 roku pracował w Moskwie, najpierw w firmie Prytza, a od 1927 roku jako sekretarz poselstwa norweskiego, które po zerwaniu stosunków brytyjsko-radzieckich reprezentowało w ZSRR interesy Wielkiej Brytanii. Za tę służbę otrzymał Order Imperium Brytyjskiego, odebrany mu przez króla Jerzego VI w 1940 roku. Twarde lata stalinowskie, odrzucenie przez Moskwę projektów Nansena i plotki o jego udziale w nielegalnym handlu rublami, nigdy nie udowodnione, sprawiły, że z sympatyka bolszewików stał się ich zaciekłym wrogiem.

Minister obrony

W grudniu 1929 roku wrócił na stałe do Norwegii. Po śmierci Nansena w maju 1930 roku ogłosił w prasie artykuł, w którym jako dziedzictwo zmarłego przedstawił program „silnego i sprawiedliwego rządu” i większej troski o „rasę i dziedziczność”. Jesienią wydał książkę „Rosja i my” (Russland og vi), wzywającą do walki z bolszewizmem. Razem z Prytzem założył w 1931 roku ruch Nordisk Folkereisning, którego był przywódcą (fører).

W maju 1931 roku, ku zaskoczeniu parlamentu, został ministrem obrony w rządzie Partii Chłopskiej Pedera Kolstada, a po jego śmierci w 1932 roku zachował tekę w rządzie Jensa Hundseida. Zaczął od wysłania wojska do Menstad, gdzie doszło do starć strajkujących robotników z policją. 2 lutego 1932 roku w swoim gabinecie został napadnięty przez nieznanego sprawcę z nożem, który sypnął mu w twarz mielonym pieprzem. „Afera pieprzowa” podzieliła opinię publiczną: lewica twierdziła, że napad był upozorowany, a sprawcy nigdy nie ustalono. 8 kwietnia 1932 roku Quisling w Stortingu, zamiast się bronić, oskarżył z nazwiska działaczy Partii Pracy i komunistów o przygotowywanie rewolucji i nazwał ich wrogami ojczyzny. Na prawicy stał się bohaterem, w parlamencie uznano wystąpienie za polityczne samobójstwo, bo dowody były słabe.

Fører małej partii

Po upadku rządu Hundseida w 1933 roku Quisling wraz z prawnikiem Johanem Bernhardem Hjortem przekształcił swój ruch w partię Nasjonal Samling (Zjednoczenie Narodowe). Powstała w maju 1933 roku. Program zapowiadał silny rząd ponad partiami, zastąpienie parlamentu izbą stanową, walkę z marksizmem i sojusz ludów germańskich. Partia przejęła symbole ze średniowiecznej przeszłości Norwegii, krzyż świętego Olafa i nazwę bojówki Hird, a jej członkowie pozdrawiali się okrzykiem „Heil og sæl”. W wyborach w październiku 1933 roku dostała 27 850 głosów, około 2 procent, i żadnego mandatu. Quisling nie był mówcą: przemawiał monotonnie i z akcentem w złych miejscach.

W następnych latach partia coraz wyraźniej upodabniała się do NSDAP. W 1934 roku Quisling pojechał na zjazd ruchów faszystowskich w Montreux i nawiązał kontakt z ideologiem nazizmu Alfredem Rosenbergiem. Do programu doszedł otwarty antysemityzm. W 1936 roku, gdy w Norwegii przebywał wygnany z ZSRR Trocki, Quisling zrobił z jego obecności temat kampanii wyborczej, ale Nasjonal Samling dostała jeszcze mniej głosów, 26 577. Na początku 1937 roku z partii odszedł Hjort z wieloma członkami. W wyborach lokalnych tego roku Nasjonal Samling stała się sektą.

W 1939 roku głosił, że jeśli sojusz Wielkiej Brytanii z ZSRR uniemożliwi neutralność, Norwegia musi stanąć przy Niemczech. Choć potępił noc kryształową, wysłał Hitlerowi na pięćdziesiąte urodziny depeszę z podziękowaniem za uratowanie Europy przed bolszewizmem i żydowskim panowaniem. W czerwcu 1939 roku był gościem kongresu Towarzystwa Nordyckiego w Lubece i obiecano mu niemieckie pieniądze.

Grudzień 1939 w Berlinie

Na początku grudnia 1939 roku Quisling pojechał do Berlina. Za pośrednictwem Rosenberga i swojego współpracownika Alberta Viljama Hagelina, który świetnie mówił po niemiecku i chętnie przesadzał, dotarł 11 grudnia do wielkiego admirała Ericha Raedera, który od października namawiał Hitlera do zajęcia norweskich baz. Quisling przekonywał, że rząd w Oslo potajemnie zgodzi się na brytyjskie lądowanie, i oferował przygotowanie przewrotu z niemiecką pomocą. 14 i 18 grudnia przyjął go Hitler. Zapewniał, że wolałby neutralną Skandynawię, ale odpowie na brytyjski desant, i obiecał partii pieniądze. Po tych rozmowach OKW zaczęło badać możliwość zajęcia Norwegii, a w styczniu 1940 roku Hitler przekazał planowanie Keitlowi. Historycy do dziś spierają się, czy Quisling rozumiał, że zachęca do inwazji, i czy on oraz jego niemieccy rozmówcy wyszli z tych spotkań z tym samym przekonaniem.

Potem Niemcy odsunęli go od przygotowań. Zimą ciężko chorował na nerki. Po zajściu z „Altmarkiem” w lutym 1940 roku Hitler postanowił się spieszyć, ale zarazem uznał, że pucz Quislinga nie jest potrzebny. Operację powierzył generałowi Nikolausowi von Falkenhorstowi, a 29 lutego oznajmił Rosenbergowi, że Quisling nie zostanie w nią wciągnięty. Na początku kwietnia Quisling spotkał się w Kopenhadze z oficerem Abwehry, który wypytywał go o norweską obronę, ale o terminie ataku nie dowiedział się niczego.

Pucz przez radio

9 kwietnia 1940 roku Niemcy zaatakowali Danię i Norwegię. Krążownik „Blücher”, wiozący urzędników, którzy mieli przejąć administrację w Oslo, zatonął w fiordzie pod ogniem twierdzy Oscarsborg, a król i rząd Johana Nygaardsvolda zdążyli wyjechać ze stolicy. W powstałej próżni Quisling, z poparciem niemieckiego łącznika Rosenberga, postanowił działać na własną rękę. Około 19.30 wszedł do studia norweskiego radia i ogłosił, że rząd Nygaardsvolda ustąpił, a władzę przejął „rząd narodowy” z nim samym jako premierem i ministrem spraw zagranicznych. Odwołał mobilizację i nazwał dalszy opór „zbrodniczym niszczeniem życia i mienia”. Był to pierwszy w historii zamach stanu przeprowadzony przez radio. Hitler poparł go jeszcze tego wieczoru.

Pucz okazał się klęską. Oficerowie i policja nie wykonali rozkazów Quislinga, w tym polecenia aresztowania rządu w Elverum. 10 kwietnia niemiecki poseł Curt Bräuer zażądał od króla, by mianował Quislinga premierem. Haakon VII odmówił i oświadczył, że raczej abdykuje, a rząd jednogłośnie go poparł i wezwał do dalszej walki. Wobec tego Niemcy porzucili Quislinga. 15 kwietnia władzę cywilną w okupowanej części kraju przejęła Rada Administracyjna złożona z szanowanych urzędników, a Quisling musiał ustąpić. Tego samego dnia brytyjski dziennik „The Times” napisał w artykule wstępnym o „Quislingach wszędzie”. Nazwisko zaczęło żyć własnym życiem.

U boku okupanta

24 kwietnia 1940 roku Hitler mianował komisarzem Rzeszy dla Norwegii gauleitera Josefa Terbovena, który Quislinga nie znosił i latem odesłał go do Niemiec. Quisling wrócił dzięki wstawiennictwu Rosenberga i Raedera, po rozmowie z Hitlerem 16 sierpnia. 25 września 1940 roku Terboven ogłosił, że król i rząd na emigracji nie mają już władzy, rozwiązał wszystkie partie poza Nasjonal Samling i powołał radę komisarycznych ministrów, w większości z partii Quislinga. On sam nie wszedł do niej, ale jako przywódca partii stał się politycznym patronem nowej administracji. Liczba członków partii wzrosła wtedy do kilkudziesięciu tysięcy. Według biografa Hansa Fredrika Dahla nigdy nie przekroczyła jednak 40 tysięcy naraz.

Quisling liczył, że wierność Niemcom przyniesie Norwegii niepodległość w „Wielkogermańskiej” Europie. Werbował ochotników do Waffen-SS i do Legionu Norweskiego, który po napaści na ZSRR walczył pod Leningradem. W 1941 roku w przemówieniu we Frankfurcie wzywał do usunięcia Żydów z Europy i osiedlenia ich poza nią. W Norwegii jego ludzie przejmowali urzędy, a terror okupanta narastał. We wrześniu 1941 roku, po strajku w Oslo, Niemcy rozstrzelali dwóch związkowców. Norwegowie odpowiedzieli „lodowym frontem”, czyli bojkotem towarzyskim członków partii.

Premier

1 lutego 1942 roku, w czasie uroczystości w twierdzy Akershus, Quisling został „premierem” (ministerpresident) rządu narodowego. Zachował też tytuł førera. Pierwszą zmianą konstytucji było przywrócenie zniesionego w 1851 roku zakazu wjazdu Żydów do Norwegii. Władza Quislinga była jednak ograniczona: Terboven i jego komisariat mieli ostatnie słowo we wszystkich ważnych sprawach. W sierpniu 1942 roku Hitler odrzucił jego starania o traktat pokojowy i suwerenność Norwegii, a nawet zabronił mu pisać bezpośrednio do siebie.

Rok 1942 przyniósł Quislingowi najgłośniejsze klęski. Gdy próbował zmusić nauczycieli do wstąpienia do nowej organizacji zawodowej, a młodzież do partyjnej organizacji wzorowanej na Hitlerjugend, tysiące nauczycieli odmówiło. Część z nich aresztowano i wysłano do pracy przymusowej na północy, ale rząd musiał się wycofać. Biskupi Kościoła Norwegii pod przewodem Eivinda Berggrava złożyli urzędy, a większość pastorów poszła za nimi. W 1943 roku ustawa wydana z mocą wsteczną posłużyła do skazania na śmierć i rozstrzelania policjanta Gunnara Eilifsena, który odmówił aresztowania kobiet uchylających się od przymusowej pracy.

Zagłada norweskich Żydów

Rejestrację Żydów w Norwegii przeprowadzono w 1942 roku z inicjatywy niemieckiej, przy udziale norweskiej policji i administracji. 26 października 1942 roku policja aresztowała żydowskich mężczyzn, a rząd Quislinga tego samego dnia uchwalił ustawę o konfiskacie żydowskiego majątku. 26 listopada statek „Donau” wywiózł z Oslo 532 osoby, mężczyzn, kobiety i dzieci. Później odeszły kolejne transporty. Łącznie deportowano z Norwegii około 770 Żydów, w większości do Auschwitz. Wojnę przeżyło ich niewiele ponad trzydziestu. Deportacje organizowali Niemcy, ale aresztowania przeprowadzili norwescy policjanci i członkowie Hirdu. Według Dahla Quisling nie znał wcześniej terminu pierwszego transportu, ale w grudniu publicznie bronił akcji i przedstawiał ją jako wspólne dzieło swojego ruchu i okupanta. Ile wiedział o losie deportowanych, pozostaje sporne. Część historyków sądzi, że dawał wiarę niemieckim zapewnieniom o „przesiedleniu”, inni wskazują, że informacje o masowych mordach docierały do niego i jego otoczenia już od 1941 roku.

Upadek

W ostatnich latach wojny Quisling był zmęczony i coraz bardziej osamotniony. Spotkania z Hitlerem, ostatnie pod koniec stycznia 1945 roku, nie przyniosły mu niczego. Wycofujący się z Finlandii Niemcy palili wtedy północną Norwegię i wysiedlali jej mieszkańców. Po samobójstwie Hitlera Quisling proponował jeszcze rząd przejściowy z udziałem swojej administracji, ale nikt nie traktował tego poważnie. 7 maja 1945 roku Niemcy skapitulowały. 9 maja Quisling sam zgłosił się na posterunek policji przy Møllergata 19 w Oslo i został aresztowany.

Proces przed sądem apelacyjnym w Oslo trwał od 20 sierpnia do 10 września 1945 roku. Oskarżono go o zdradę stanu, współdziałanie z Niemcami w przygotowaniu napaści, nielegalne próby zmiany konstytucji, przywłaszczenia i współodpowiedzialność za śmierć ludzi, w tym Eilifsena. Bronił się tym, że zawsze działał dla wolnej i niepodległej Norwegii. 10 września 1945 roku został skazany na śmierć. Wyroku śmierci nie wykonano w Norwegii od 1876 roku, a z kodeksu karnego czasu pokoju karę śmierci usunięto na początku XX wieku. Dla zdrajców i zbrodniarzy wojennych przywrócił ją dekretami rząd na emigracji, co budziło później spory prawne. 13 października Sąd Najwyższy oddalił apelację. Vidkun Quisling został rozstrzelany w twierdzy Akershus 24 października 1945 roku o 2.40 w nocy. Jego ostatnie słowa miały brzmieć: „Zostałem skazany niesprawiedliwie i umieram niewinny”. Dom Quislinga na półwyspie Bygdøy, który nazwał Gimle, mieści dziś ośrodek badań nad Holokaustem.

Znaczenie

Quisling nie wywołał niemieckiej napaści na Norwegię, ale ją ułatwił. Jego grudniowe rozmowy w Berlinie dały Raederowi argument, którego admirał potrzebował, i skłoniły Hitlera do zlecenia pierwszych studiów. Potem Niemcy obeszli się bez niego, a jego pucz z 9 kwietnia raczej zaszkodził okupantom, bo umocnił wolę oporu króla, rządu i większości Norwegów. Nasjonal Samling nigdy nie zdobyła poparcia społecznego, a władza Quislinga trwała tylko tyle, ile niemieckie bagnety.

Jego nazwisko przeżyło go jako słowo. Po artykule w „The Times” z 15 kwietnia 1940 roku „quisling” stał się w angielskim i w wielu innych językach określeniem kolaboranta, który pomaga najeźdźcy rządzić własnym krajem. W ten sposób nazywano potem innych przywódców rządów działających z łaski okupanta, w Europie i w Azji.