Niemcy atakują Grecję

6 kwietnia 1941 roku o 5.15 rano niemiecka 12 Armia feldmarszałka Wilhelma Lista przekroczyła granicę bułgarsko-grecką. Zaczęła się operacja „Marita”, przygotowywana od grudnia 1940 roku wojna z krajem, który od pięciu miesięcy zwycięsko bronił się przed Włochami. Na wąskim pasie greckiej Macedonii Wschodniej i Tracji niemieckie dywizje górskie i piechoty uderzyły na betonowe forty Linii Metaksasa, a jednocześnie dywizje pancerne ruszyły przez terytorium jugosłowiańskie, by obejść greckie umocnienia od zachodu. Kwadrans później niemiecki poseł w Atenach wręczył premierowi Aleksandrosowi Korizisowi notę, w której Rzesza oznajmiała, że jej wojska przychodzą wypędzić z Grecji Brytyjczyków. Korizis odpowiedział, że Grecja będzie się bronić.

Pierwszy dzień nie przyniósł Niemcom tego, czego się spodziewali. Forty w przełęczy Rupel, przez którą rzeka Struma wypływa z Bułgarii do Grecji, odparły wszystkie szturmy mimo całodziennych nalotów bombowców nurkujących. Rozstrzygnięcie przyszło gdzie indziej: w jugosłowiańskiej dolinie Strumicy, którą 2 Dywizja Pancerna szła ku Wardarowi i drodze na Saloniki, oraz nocą w Pireusie, gdzie po niemieckim nalocie wyleciał w powietrze statek z amunicją, a z nim większość portu.

Pod tą datą często podaje się, że siły Niemiec, Włoch i Węgier, „posuwając się przez Rumunię i Węgry”, rozpoczęły inwazję na Jugosławię i Grecję. W odniesieniu do Grecji jest to nieścisłe. Grecję zaatakowały 6 kwietnia wyłącznie wojska niemieckie, i to z terytorium Bułgarii, do której 12 Armia przeszła z Rumunii przez Dunaj już na początku marca. Włochy były w stanie wojny z Grecją od 28 października 1940 roku, a ich armie w Albanii ruszyły naprzód dopiero kilka dni później, gdy Grecy zaczęli się wycofywać. Węgry nie walczyły z Grecją wcale: ich wojska wkroczyły 11 kwietnia do Jugosławii.

Droga do „Marity”

Adolf Hitler postanowił wkroczyć do Grecji jesienią 1940 roku, gdy włoska napaść na ten kraj zamieniła się w klęskę, a brytyjskie samoloty przyleciały na greckie lotniska. Z Grecji bombowce RAF mogły dosięgnąć rumuńskich pól naftowych w Ploeszti, bez których Wehrmacht nie mógł prowadzić wojny. Dyrektywa nr 20 z 13 grudnia 1940 roku nakazywała zgromadzić w Rumunii silne zgrupowanie, które wiosną przez Bułgarię opanuje północne wybrzeże Morza Egejskiego, a w razie potrzeby całą Grecję kontynentalną. Zimą 12 Armia czekała nad Dunajem, a gdy 1 marca 1941 roku Bułgaria przystąpiła do paktu trzech, przeszła rzekę i do 9 marca stanęła na granicy greckiej.

Pierwotny plan zakładał uderzenie na samą Grecję, przy przyjaznej neutralności Jugosławii, która 25 marca przystąpiła do paktu. Przewrót w Belgradzie 27 marca zmienił wszystko. Hitler postanowił rozbić Jugosławię razem z Grecją, a dyrektywa nr 25, która dotarła do sztabu Lista rano 28 marca, kazała 12 Armii wydzielić silne zgrupowanie pancerne do natarcia przez Nisz na Belgrad. Do dnia ataku zostało dziewięć dni. Według amerykańskiego opracowania powojennego, opartego na dokumentach niemieckich, niektóre dywizje maszerowały do podstaw wyjściowych po bułgarskich bezdrożach nawet po 640 kilometrów i zajęły je dopiero wieczorem 5 kwietnia.

Plan Lista powtarzał francuskie doświadczenia Wehrmachtu: zamiast szturmować umocnienia, obejść je klinami pancernymi przez najsłabsze ogniwo, czyli Jugosławię. XL Korpus Pancerny gen. Georga Stummego, z 9 Dywizją Pancerną, 73 Dywizją Piechoty i wzmocnionym pułkiem SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”, miał przejść z zachodniej Bułgarii przez jugosłowiańską Macedonię na Skopje, przeciąć połączenia Jugosławii z Grecją, a potem skręcić na południe, ku Bitola i greckiej granicy pod Floriną. XVIII Korpus Górski gen. Franza Böhmego, z 5 i 6 Dywizją Górską, 72 Dywizją Piechoty, wzmocnionym 125 Pułkiem Piechoty i 2 Dywizją Pancerną, miał sforsować przełęcz Rupel i góry nad nią, a dywizją pancerną obejść Linię Metaksasa przez Jugosławię. XXX Korpus z dwiema dywizjami piechoty miał najkrótszą drogą dojść do Morza Egejskiego w Tracji. Wszystkie trzy korpusy miały się spotkać w Salonikach. Z powietrza wspierał je VIII Korpus Lotniczy gen. Wolframa von Richthofena, z setkami bombowców nurkujących Ju 87.

Obrona rozdzielona na trzy części

Grecja przyjmowała to uderzenie wyczerpana. Czternaście jej dywizji, trzon armii, stało w Albanii, gdzie w marcu odparło wielką włoską ofensywę wiosenną. Naczelny wódz gen. Aleksandros Papagos nie chciał wycofywać z Albanii nikogo, bo odwrót przed pobitymi Włochami uważał za klęskę moralną. Na granicy bułgarskiej, wbrew radom brytyjskim, zostawił Oddział Armii Macedonii Wschodniej gen. Konstandinosa Bakopulosa: trzy dywizje piechoty, brygadę nad rzeką Mestą, zwaną po grecku Nestos, załogi fortów i oddziały graniczne, według amerykańskiego opracowania łącznie około 70 tysięcy ludzi. W zachodniej Tracji, nad Maricą, stała jeszcze słaba Brygada Ewros. 19 Dywizja Zmotoryzowana, sformowana niedawno z mieszaniny brytyjskiej i zdobycznej włoskiej broni, stała w odwodzie na południe od jeziora Dojran, w pobliżu styku granic Grecji, Jugosławii i Bułgarii.

Linia Metaksasa, nazwana od zmarłego w styczniu dyktatora Joanisa Metaksasa i budowana od 1936 roku z myślą o wojnie z Bułgarią, ciągnęła się od góry Beles, czyli pasma Bełasica przy granicy jugosłowiańskiej, wzdłuż granicy bułgarskiej aż za dolinę Mesty, na długości od około 170 do 215 kilometrów, zależnie od sposobu liczenia. Tworzyło ją ponad dwadzieścia niezależnych fortów, wykutych w skale i połączonych podziemnymi chodnikami, rozmieszczonych na możliwych drogach inwazji. Między fortami zostawały tylko polowe umocnienia, a siła linii tkwiła w niedostępności gór. Według części opracowań do pełnej obsady potrzebowała ponad 200 tysięcy żołnierzy. W kwietniu 1941 roku nie była jeszcze ukończona, a jej najsłabszy, zachodni koniec przypadał na odcinek najbliższy Salonikom.

Drugi zespół, Oddział Armii Macedonii Środkowej gen. Joanisa Kotulasa, z dwiema słabymi dywizjami, od 28 marca podlegał dowódcy brytyjskiego korpusu gen. Henry’emu Maitlandowi Wilsonowi. Razem z Brytyjczykami miał bronić pozycji nad rzeką Aliakmon i w górach Wermio, od morza pod Olimpem do granicy jugosłowiańskiej, na którą od 7 marca przypływały z Egiptu wojska W Force. Pozycja leżała daleko w tyle za Linią Metaksasa, a między nią a fortami w Macedonii Wschodniej zostawała szeroka luka, przez którą płynął Wardar. Od zachodu można ją było obejść doliną z jugosłowiańskiego Bitola do Floriny.

Brytyjczycy też nie byli gotowi. Wilson do 5 kwietnia musiał występować w cywilnym ubraniu i dopiero tego dnia mógł otwarcie objąć dowództwo. 1 Brygada Pancerna stała na równinie przed pozycją, przygotowując zniszczenie mostów aż po Wardar, zwany po grecku Aksios. Dywizja nowozelandzka gen. Bernarda Freyberga zajmowała stanowiska przed Katerini i w przełęczy Olimpu, a z 6 Dywizji Australijskiej gen. Ivena Mackaya na pozycję pod Werią wchodziła dopiero pierwsza brygada. 5 kwietnia Wilson dowiedział się też, że z powodu ofensywy Rommla w Cyrenajce nie przypłyną do Grecji ani 7 Dywizja Australijska, ani polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich. Lotnictwo brytyjskie w Grecji miało według historii oficjalnej 6 kwietnia zaledwie osiemdziesiąt sprawnych samolotów, przeciw szacowanym ośmiuset niemieckim na Bałkanach i kilkuset włoskim.

Nota o świcie

Na rozkaz Hitlera Grecja nie dostała ani ultimatum, ani wcześniejszego wypowiedzenia wojny. Atak na greckie posterunki graniczne zaczął się o 5.15, a o 5.30 niemiecki poseł w Atenach, książę Victor zu Erbach-Schönberg, wręczył Korizisowi notę. Rząd Rzeszy oznajmiał w niej, że kazał swoim wojskom usunąć z greckiego terytorium brytyjskie siły zbrojne, a każdy opór wobec Wehrmachtu zostanie bezwzględnie złamany. Uzasadnienie było takie samo jak w Norwegii, Holandii i Belgii: Niemcy przychodzą rzekomo uprzedzić Brytyjczyków. Korizis odpowiedział, że Grecja będzie się bronić. W tym samym czasie, w ramach tej samej operacji, niemieckie bombowce nadlatywały nad Belgrad, a wojska niemieckie przekraczały granice Jugosławii.

Wiadomość o ataku nie zaskoczyła Aten: od chwili, gdy na początku marca Wehrmacht wszedł do Bułgarii, nikt tam nie wątpił, że Niemcy przyjdą. Król Jerzy II i rząd Korizisa, który w lutym zapewnił Brytyjczyków na piśmie, że Grecja będzie walczyć z Niemcami nawet sama, nie mieli już wyboru.

Bitwa o forty

Pierwsze uderzenie spadło na zachodni koniec Linii Metaksasa, na góry nad przełęczą Rupel. 6 Dywizja Górska gen. Ferdinanda Schörnera ruszyła przez zachodnią część pasma Beles, gdzie nie było stałych fortów, tylko rozproszone gniazda karabinów maszynowych. Grecy uważali ten odcinek, z pokrytymi śniegiem szczytami wznoszącymi się na ponad dwa tysiące metrów, za niedostępny. Strzelcy górscy przełamali tam dwie linie obrony i według greckich opracowań jeszcze 6 kwietnia doszli do linii kolejowej pod Rodopoli, choć niemieckie i amerykańskie opracowania podają, że stało się to wieczorem 7 kwietnia. Było to najgroźniejsze przełamanie pierwszych dni, bo otwierało drogę na tyły fortów nad Strumą.

Na wschód od tego odcinka 5 Dywizja Górska gen. Juliusa Ringla, wspierana według greckich opracowań przez około 165 dział i nieustanne naloty, uderzyła na forty wschodniej części pasma Beles. Pod fortami Istibei i Kelkaja strzelcy górscy weszli na stropy umocnień, wrzucali do środka granaty i świece dymne i próbowali zatykać strzelnice, ale załogi nie wyszły. Samą przełęcz Rupel, gdzie droga i linia kolejowa z Bułgarii wchodzą wąskim wąwozem w dolinę Strumy, szturmował 125 Pułk Piechoty, który rok wcześniej walczył na Linii Maginota, wzmocniony batalionem strzelców górskich. Fortu Rupel, według greckich danych z załogą około 950 żołnierzy mjr. Jeorjosa Duratsosa, nie zdobył. Bombowce nurkujące Ju 87, z syrenami wyjącymi w czasie lotu nurkowego, zrzucały bomby przez cały dzień, ale grube stropy wytrzymały. Według przytaczanych w opracowaniach relacji dwa niemieckie bataliony podeszły na około 180 metrów pod fort i zostały niemal rozbite. Jednej kompanii udało się przeniknąć na tyły i zająć wzgórze Goliama oraz wieś Klidi, skąd w następnych dniach wskazywała cele lotnictwu.

Dalej na wschód, na płaskowyżu pod Newrokopem, 72 Dywizja Piechoty uderzyła na forty bronione przez 14 i 7 Dywizję grecką. Nie miała zwierząt jucznych, artylerii średniej i sprzętu górskiego, a jej natarcie utknęło przed fortami Perithori, Lise i sąsiednimi. W Tracji, po zajęciu greckich strażnic granicznych, niemiecka 164 Dywizja Piechoty otoczyła fort Echinos na północ od Ksanti, a 50 Dywizja – fort Nimfea nad Komotini. Oba forty broniły się przez cały dzień. Nimfea skapitulowała dopiero późnym wieczorem 7 kwietnia, a Brygada Ewros, zgodnie z przedwojennym planem, przeszła granicę turecką i została tam rozbrojona.

Pierwszy dzień zakończył się więc dla Niemców niepowodzeniem wszędzie tam, gdzie atakowali forty od czoła, i sukcesem tylko tam, gdzie dało się je obejść górami.

Przez Strumicę nad Wardar

O losie Macedonii Wschodniej rozstrzygało jednak to, co działo się na zachód od fortów, na terytorium jugosłowiańskim. Rano 6 kwietnia 2 Dywizja Pancerna przekroczyła granicę bułgarsko-jugosłowiańską i ruszyła na zachód doliną rzeki Strumicy, równolegle do greckiej granicy. Nie w pełni zmobilizowana jugosłowiańska 20 Dywizja „Bregalnička” nie mogła jej zatrzymać. Według amerykańskiego opracowania dywizja jeszcze tego dnia doszła do miasta Strumica, które było jej celem na pierwszy dzień, a greckie opracowania podają, że zajęła je po walkach 7 kwietnia. Za Strumicą otwierała się droga nad Wardar, do jeziora Dojran i na tyły całej Linii Metaksasa. Już 6 kwietnia, wobec przełamania w górach Beles, gen. Bakopulos skierował 19 Dywizję Zmotoryzowaną do obrony odcinka między jeziorami Dojran i Kerkini, a następnego dnia kazał jej rozciągnąć się jeszcze na dolinę Wardaru. Na tak szeroki front jej siły były zdecydowanie za słabe.

Jeszcze dalej na północ XL Korpus Pancerny przekroczył granicę jugosłowiańską o 5.30 w dwóch miejscach, na zachód od Kiustendiłu. Jugosłowianie bronili się na górskich drogach twardo, ale wieczorem czołówki 9 Dywizji Pancernej i 73 Dywizji Piechoty stały już pod Kumanowem i Koczanami. Następnego popołudnia niemieckie czołgi wjechały do Skopje, a 8 kwietnia oddziały pułku SS zajęły Prilep, przecinając linię kolejową Belgrad–Saloniki. Jugosławia została odcięta od Grecji, a przed Niemcami otwierała się droga przez Bitola na Florinę, czyli dokładnie tam, gdzie Papagos i Wilson obawiali się obejścia linii Aliakmonu.

W Force w pierwszym dniu

Dla brytyjskiego korpusu 6 kwietnia był dniem oczekiwania: jego wojska nie miały jeszcze styczności z nieprzyjacielem i nie mogły pomóc Grekom w fortach, oddalonych o ponad sto kilometrów. Brytyjskie lotnictwo od pierwszego dnia próbowało działać nad frontem. Myśliwce Hurricane z 33 Dywizjonu RAF, prowadzone przez Marmaduke’a Pattle’a, stoczyły nad przełęczą Rupel walkę z niemieckimi Messerschmittami i według brytyjskich danych zestrzeliły kilka z nich bez własnych strat. W nocy z 6 na 7 kwietnia sześć Wellingtonów zbombardowało pociąg z amunicją i urządzenia kolejowe w Sofii, a Blenheimy zniszczyły stację kolejową około 80 kilometrów dalej na południe. Były to ukłucia wobec przewagi Luftwaffe.

Noc w Pireusie

Wieczorem 6 kwietnia niemieckie bombowce nadleciały nad Pireus, by zaminować redę i zatoki wokół portu minami magnetycznymi i zbombardować stojące przy nabrzeżach statki. W porcie stał brytyjski frachtowiec „Clan Fraser” (7529 BRT), który przypłynął 4 kwietnia z Port Saidu z konwojem i wciąż wyładowywał ładunek. W ładowniach miał, zależnie od źródła, od 200 do 350 ton materiałów wybuchowych, do których nie można było dotrzeć bez wcześniejszego zdjęcia reszty mieszanego ładunku. Niemiecka kronika wojny morskiej Jürgena Rohwera i Gerharda Hümmelchena przypisuje trafienie bombowcom He 111 z 4 Pułku Bombowego, które stawiały miny w zatoce, a niemiecki pilot Hajo Herrmann twierdził po wojnie, że to bomba z jego Ju 88, który przyleciał z Sycylii, trafiła statek.

„Clan Fraser” stanął w ogniu. Około 3.15 rano 7 kwietnia materiały wybuchowe eksplodowały. W Atenach, kilkanaście kilometrów dalej, wylatywały szyby. Rozżarzone szczątki spadły na sąsiednie statki i zabudowania portowe, a od nich eksplodował drugi statek z amunicją, „City of Roubaix” (7108 BRT). Według kroniki Rohwera i Hümmelchena zatonęło 13 statków o łącznej pojemności 41 942 BRT, a także 60 barek i 25 żaglowców motorowych. Inne źródła mówią o jedenastu zatopionych statkach. Z załogi „Clan Frasera” zginęło sześciu ludzi, a dziewięciu zostało rannych. Liczba ofiar wśród robotników portowych i mieszkańców Pireusu nie jest dokładnie znana.

Rano z głównego portu Grecji zostały zgliszcza. Brytyjska historia oficjalna stwierdza, że Pireus został niemal całkowicie wyłączony z użytku. Dla brytyjskiego korpusu był to cios nie mniejszy niż przegrana bitwa: Pireus był jedynym portem zdolnym przyjmować ciężki sprzęt, a zaopatrzenie W Force, które dopiero gromadzono w Grecji, zależało od niego niemal całkowicie. Od tej nocy statki z Egiptu musiały wyładowywać się w małych portach Attyki i w Wolos, które Luftwaffe także zaczęła bombardować i minować.

Miejsce w wojnie

Forty Macedonii Wschodniej trzymały się jeszcze przez trzy dni. Przegrały nie w walce o umocnienia, lecz przez obejście: 2 Dywizja Pancerna przeszła 8 kwietnia granicę grecką pod jeziorem Dojran, rozbiła słabą 19 Dywizję Zmotoryzowaną i rano 9 kwietnia wjechała do Salonik. Oddział Armii Macedonii Wschodniej, odcięty od reszty kraju, skapitulował, a większość fortów, w tym Rupel, złożyła broń dopiero na rozkaz z dowództwa. Według wielu relacji Niemcy pozwolili ich załogom wyjść z honorami. Hitler w przemówieniu w Reichstagu 4 maja 1941 roku przyznał, że spośród wszystkich przeciwników, z którymi walczyła Rzesza, właśnie Grecy bili się z największą odwagą.

Tymczasem XL Korpus Pancerny przez Bitola wszedł do Grecji od zachodu. 10–12 kwietnia jego czołówki zderzyły się z Australijczykami, Brytyjczykami i Nowozelandczykami w przełęczy pod Vevi, a linia Aliakmonu, obejściona dokładnie tak, jak się obawiano, okazała się nie do utrzymania. W Force cofała się przez Tesalię do Termopil, a grecka armia w Albanii, odcięta od tyłów, skapitulowała 20–23 kwietnia. 18 kwietnia odebrał sobie życie premier Korizis. Od 24 kwietnia Royal Navy ewakuowała brytyjski korpus z plaż Attyki i Peloponezu, 27 kwietnia Niemcy weszli do Aten, a król i rząd odpłynęli na Kretę. W maju Niemcy zdobyli z powietrza i samą Kretę. Kraj, który zimą zadał osi pierwszą porażkę w tej wojnie, został podzielony między Niemcy, Włochy i Bułgarię. Okupacja przyniosła Grecji głód zimy 1941–1942 roku, który w samych Atenach i Pireusie pochłonął dziesiątki tysięcy ofiar, a zaraz potem ruch oporu i krwawe represje.

Atak 6 kwietnia przesądził o losie wojny grecko-włoskiej, w której Grecja przez pięć miesięcy broniła się zwycięsko, i pogrzebał brytyjskie nadzieje na front bałkański z udziałem Grecji, Jugosławii i Turcji. Do dziś trwa spór, czy kampania bałkańska opóźniła niemiecką napaść na Związek Radziecki. Część historyków uważa, że zmusiła Hitlera do przesunięcia daty operacji „Barbarossa” z połowy maja na 22 czerwca, inni wskazują, że o terminie przesądziły raczej późna, mokra wiosna w Europie Wschodniej i opóźnienia w wyposażeniu armii. Pewne jest, że Wehrmacht aż do końca wojny wiązał potem na Bałkanach dziesiątki tysięcy żołnierzy w walce z partyzantami.