Nowe Hurricane’y dla Malty

Rano 27 kwietnia 1941 roku z pokładu lotniskowca „Ark Royal”, płynącego daleko na zachód od Malty, wystartowały trzy klucze myśliwców Hawker Hurricane. Prowadzone przez dwumiejscowe samoloty pokładowe, przeleciały kilkaset kilometrów nad morzem i przed jedenastą wylądowały na wyspie. Według maltańskiego dziennika lotnictwa przybyły 23 maszyny; zestawienia brytyjskich operacji przerzutowych podają, że z lotniskowca wystartowały 24. Była to operacja „Dunlop”, druga w tym miesiącu dostawa myśliwców drogą przez zachodnią część Morza Śródziemnego i największa od początku wojny. Przyszła w samą porę: kwiecień 1941 roku był miesiącem, w którym na Maltę spadło najwięcej niemieckich bomb.

Pod 13 kwietnia kalendaria odnotowują, że „Malta znów jest bombardowana” i że wciąż pozostaje „cierniem w boku” niemieckiego zaopatrzenia na Morzu Śródziemnym, a pod 27 kwietnia — że Hurricane’y dotarły jako ważne posiłki dla oblężonej wyspy. Oba wydarzenia łączą się ze sobą, a ich tłem są kwiecień pod bombami, dwie dostawy myśliwców z lotniskowca i rosnąca rola Malty w walce z konwojami Osi.

Kwiecień pod bombami

Od stycznia 1941 roku Maltę atakował niemiecki X Korpus Lotniczy gen. Hansa Geislera, przerzucony na Sycylię, by zneutralizować wyspę i osłaniać transporty z wojskami do Libii. Po ataku na lotniskowiec „Illustrious” w styczniu i miesiącach nocnych nalotów i walk z Messerschmittami, wyspa straciła bombowce i łodzie latające, a jej jedyny dywizjon myśliwski, 261 Dywizjon RAF, topniał. Na początku kwietnia część niemieckich samolotów odeszła do Afryki, by wspierać ofensywę Erwina Rommla, a inne na Bałkany, gdzie 6 kwietnia Niemcy uderzyli na Jugosławię i Grecję. Naloty jednak nie zelżały. Według brytyjskiej historii oficjalnej ciężar bomb zrzuconych na Maltę był największy właśnie w kwietniu; ówczesne szacunki wahały się od 350 do 650 ton — dużo jak na tak małą wyspę, choć wciąż niewiele w porównaniu z tym, co miało przyjść w 1942 roku.

Niemcy bombardowali przede wszystkim lotniska i port, a nocami zrzucali miny w Wielkim Porcie i jego podejściach. 8 kwietnia na minie zrzuconej z samolotu zatonął w samym porcie statek obsługi boi „Moor”; ocalał jeden człowiek. Według brytyjskiej historii oficjalnej dowodzący marynarką na Malcie wiceadm. Wilbraham Ford miał coraz większe trudności z utrzymaniem portu otwartym, a jak odnotował dziennik jego dowództwa, 21 kwietnia trzeba było na pewien czas zamknąć Wielki Port, w którym leżało wiele min, i korzystać tylko z sąsiedniej zatoki Marsamxett.

13 kwietnia przypadła Niedziela Wielkanocna (Wielkanoc). Rano nad wyspę nadleciało dwanaście Messerschmittów Bf 109, za nimi bombowce Ju 88, które zbombardowały okolice lotniska Luqa. Dowódca klucza 261 Dywizjonu, porucznik lotnictwa Ernest Mason, zestrzelił według brytyjskich meldunków Messerschmitta, ale sam został strącony do morza; ranny w ręce, nogę i głowę, został wyłowiony przez szybką łódź ratowniczą. Najcięższy nalot przyszedł tuż po północy: według dziennika garnizonu około 25 samolotów nadlatywało falami przez półtorej godziny i obrzuciło bombami Rabat, starą stolicę wyspy Mdinę, szpital wojskowy w Mtarfie, lotnisko Ta’ Qali, Attard, St Julian’s, fort St Elmo i znów Luqa. Tylko w okolicy Rabatu naliczono 70 lejów, a osiem domów cywilnych legło w gruzach. Według maltańskiego kronikarza Josepha Micallefa dwie miny lotnicze trafiły w Valletcie w duży schron, w którym ukryło się około stu osób; budynki nad nim się zawaliły, ale schron wytrzymał i nikt nie zginął. Maltańczycy zapamiętali tę Wielkanoc jako noc „cudownych chybień”.

Działa przeciwlotnicze strzelały niemal bez przerwy. Gubernator alarmował dowódców na Bliskim Wschodzie, że lufy zużywają się o jedną piątą szybciej niż zwykle, i prosił o części zamienne, które trudno było dowieźć; brakowało też wyszkolonych artylerzystów, więc część ciężkich dział obsługiwali żołnierze batalionów piechoty. 14 kwietnia nad Maltą doszło do incydentu, który dobrze oddaje nerwowość tych tygodni: Hurricane poderwany do przechwycenia niemieckiego samolotu rozpoznawczego wziął za nieprzyjaciela i ostrzelał brytyjskiego Marylanda z 69 Dywizjonu, pilotowanego przez Adriana Warburtona, który z uszkodzonym silnikiem i podwoziem wylądował awaryjnie na Luqa.

Operacja „Winch”

Ratunkiem dla myśliwców Malty były lotniskowce. Hurricane’y nie mogły dolecieć na wyspę z Gibraltaru, a droga przez Afrykę Zachodnią i Egipt trwała tygodniami. Najszybciej było dowieźć je okrętem do zachodniej części Morza Śródziemnego i wypuścić z pokładu, gdy do Malty zostanie kilkaset kilometrów. Tak w sierpniu 1940 roku operacja „Hurry” dała wyspie pierwsze Hurricane’y. Admiralicja niechętnie odrywała swoje nieliczne lotniskowce od zadań na Atlantyku, gdzie grasowały niemieckie okręty nawodne, ale po alarmujących depeszach gubernatora gen. Williama Dobbiego z marca uznała, że Malta musi dostać myśliwce jak najszybciej.

Pod koniec marca lotniskowiec „Argus” przywiózł do Gibraltaru dwanaście Hurricane’ów nowej wersji Mk II, szybszych od zużytych Mk I, lepiej się wznoszących i zdolnych do zabierania dodatkowych zbiorników paliwa. Przeładowano je na „Ark Royal”, który 2 kwietnia wyszedł w morze z Zespołem H adm. Jamesa Somerville’a — krążownikiem liniowym „Renown”, krążownikiem „Sheffield” i niszczycielami 8 Flotylli. Rano 3 kwietnia, mniej więcej 400 mil od Malty, Hurricane’y wystartowały z pokładu i, prowadzone przez samoloty Blackburn Skua lotnictwa floty, około dziesiątej doleciały na wyspę. Dotarły wszystkie; jeden uszkodził się przy lądowaniu. Włoskie myśliwce i bombowce ostrzelały tylko szybką łódź ratowniczą, czekającą na morzu na wypadek wodowania.

Dwanaście maszyn nie odwróciło losów walki, ale po raz pierwszy od lutego piloci 261 Dywizjonu mieli samoloty, którymi mogli mierzyć się z Bf 109. Dzięki temu Malta odzyskała część zdolności do działań ofensywnych. Admirał Andrew Cunningham uznał, że zagrożenie z powietrza nieco zmalało, i 8 kwietnia skierował na wyspę 14 Flotyllę Niszczycieli. Do Malty wróciło też dziewięć bombowców Wellington, które między 13 a 20 kwietnia pięć razy bombardowały Trypolis.

Cierń w boku Rommla

Właśnie rola Malty jako bazy wypadowej sprawiała, że Niemcy nie mogli jej zostawić w spokoju. W nocy z 15 na 16 kwietnia niszczyciele z Malty rozbiły u wysp Kerkenna cały konwój z wojskami i zaopatrzeniem dla Afrika Korps. 14 kwietnia Winston Churchill wydał dyrektywę, w której uznał przerwanie żeglugi do Libii za pierwsze zadanie Floty Śródziemnomorskiej i zażądał, by Malta otrzymała tyle myśliwców najlepszej klasy, ile pomieszczą jej lotniska, tak by mogły osłaniać stacjonujące tam okręty. Tego samego dnia szef sztabu lotnictwa Charles Portal miał przekonywać Gabinet Wojenny, że wyspa leżąca tak blisko sycylijskich lotnisk utrzyma się tylko wtedy, gdy będzie „wypełniona myśliwcami”.

Niemcy odpowiedzieli kolejnymi nalotami. Gdy w nocy z 20 na 21 kwietnia brytyjska flota ostrzeliwała Trypolis, X Korpus zamiast niej zaatakował silnie Maltę, a 21 kwietnia do Wielkiego Portu przedarł się z Aleksandrii z paliwem lotniczym i amunicją szybki statek zaopatrzeniowy „Breconshire”. 22 i 24 kwietnia przyszły kolejne ciężkie nocne naloty połączone ze zrzucaniem min; w tym drugim o mało nie trafiono krążownika „Gloucester”, który właśnie przybył, by wspierać niszczyciele.

Operacja „Dunlop”

Druga dostawa wymagała dłuższych przygotowań. W drugiej połowie kwietnia „Argus” w osłonie krążownika „London” przywiózł z Clyde kolejną partię Hurricane’ów, które w Gibraltarze znów przeładowano na „Ark Royal”. Operację połączono z przerzutem okrętów dla Floty Śródziemnomorskiej (operacja „Salient”). Późnym wieczorem w piątek 25 kwietnia z Gibraltaru wyszedł najpierw zespół S — krążownik przeciwlotniczy „Dido”, szybki stawiacz min „Abdiel” i sześć niszczycieli 5 Flotylli komandora lorda Louisa Mountbattena — który dla zmylenia obserwatorów skierował się najpierw na zachód, ku Atlantykowi. Godzinę później na wschód ruszył Zespół H: „Renown”, „Ark Royal”, „Sheffield” i pięć niszczycieli.

26 kwietnia lotniskowiec doszedł do wyznaczonego punktu startu, ale zła pogoda nie pozwoliła wypuścić samolotów i okręty musiały przeczekać noc na wodach, w których mogły się spodziewać ataków. Rano 27 kwietnia, około 5:15, wystartował pierwszy klucz ośmiu Hurricane’ów, a za nim dwa następne. Drogę wskazywały im dwumiejscowe myśliwce pokładowe Fairey Fulmar, a na ostatnim odcinku drogi wychodziły im na spotkanie łódź latająca Sunderland i dwa Marylandy z Malty. Niemcy byli w pobliżu: gdy samoloty nadlatywały, nad wyspą krążył Ju 88 na rozpoznaniu w osłonie Messerschmittów, a potem dwanaście kolejnych Bf 109 przez godzinę krążyło u wschodniego wybrzeża. Hurricane’y wylądowały bez strat — ostatni o 10:45 — ale dwa Messerschmitty spadły nurkiem na zatokę Marsaxlokk i podpaliły ostrzałem Sunderlanda, który dopiero co wodował przy bazie Kalafrana. Łódź latająca spłonęła i zatonęła.

Według dziennika lotnictwa na Malcie tego dnia przybyły 23 Hurricane’y — sześć w wersji Mk II i siedemnaście starszych Mk I — oraz trzy Fulmary. Piętnaście myśliwców przydzielono do lotniska Hal Far. Według brytyjskiej historii oficjalnej dzięki tej dostawie liczba sprawnych myśliwców na wyspie przekroczyła czterdzieści, co pozwoliło w maju utworzyć drugi dywizjon myśliwski, 185 Dywizjon RAF. Tego samego dnia przyleciało na Maltę sześć bombowców Bristol Blenheim z 21 Dywizjonu, których załogi miały doświadczenie w atakach na żeglugę na Morzu Północnym; to od nich zaczęła się seria niskich ataków na konwoje Osi, prowadzonych z Malty przez całe lato. 28 kwietnia do Wielkiego Portu weszły okręty zespołu S. Mountbatten pozostał na wyspie z sześcioma niszczycielami i krążownikiem „Gloucester” jako nowy zespół uderzeniowy, a flotylla komandora Macka odeszła do Aleksandrii.

Ostatnie tygodnie X Korpusu

Niemcy nie dali za wygraną. W nocach z 28 na 29 i z 29 na 30 kwietnia, według dziennika dowództwa marynarki na Malcie, nad port nadlatywało po 60–70 samolotów, zrzucając bomby i miny. W suchym doku ciężko uszkodzono niszczyciel „Encounter” i trałowiec „Fermoy”, a zatonął jedyny na wyspie trałowiec przystosowany do zwalczania min magnetycznych. Ataki te były jednak zrywem wyczerpanego przeciwnika. Według brytyjskiej historii oficjalnej, opartej na dokumentach niemieckich, pod koniec kwietnia Geisler meldował dowództwu Luftwaffe, że nie wytrzyma dłużej takiego tempa strat: odsetek sprawnych samolotów spadł bardzo nisko, a załogi traciły pewność siebie. Rozpoznanie morskie, osłona konwojów, ataki na brytyjskie okręty i wsparcie Rommla wymagały lotów na dużych odległościach nad morzem, a przecież w tych samych dniach Luftwaffe potrzebowała samolotów w Grecji, skąd Brytyjczycy właśnie ewakuowali swój korpus.

Brytyjczycy szukali też innych dróg. Pod koniec kwietnia przez zachodnią część Morza Śródziemnego próbował się przemknąć samotnie, w przebraniu i bez eskorty, trzymając się wód terytorialnych Francji Vichy, statek „Parracombe” z 21 Hurricane’ami w ładowniach. 2 maja wszedł na minę koło przylądka Bon i zatonął wraz z samolotami.

Miejsce w wojnie

„Winch” i „Dunlop” rozpoczęły serię operacji, w których według brytyjskiej historii oficjalnej od kwietnia do czerwca 1941 roku doleciały na Maltę z lotniskowców 224 myśliwce. 109 z nich zostało na wyspie, a reszta po uzupełnieniu paliwa poleciała dalej do Egiptu. W maju operacja „Splice” przywiozła 48 Hurricane’ów naraz z dwóch lotniskowców. Na wyspę przysłano też doświadczonych dowódców kluczy, oficerów naprowadzania i nowoczesne radiostacje dla stanowiska kierowania myśliwcami, a zmęczonych pilotów 261 Dywizjonu zastąpili świeży lotnicy z 249 Dywizjonu. W maju większość jednostek X Korpusu odeszła z Sycylii do Afryki i Grecji, zastępując samoloty wycofywane przed atakiem na ZSRR, a 4 czerwca ostatnia niemiecka jednostka bojowa opuściła wyspę. Według brytyjskiej historii oficjalnej od stycznia do czerwca 1941 roku Luftwaffe straciła w atakach na Maltę 60 samolotów, a Regia Aeronautica 16; Brytyjczycy stracili 42 myśliwce.

Kwiecień 1941 roku był więc przełomem w pierwszym okresie oblężenia: wyspa przetrwała najcięższy miesiąc niemieckich nalotów, odbudowała obronę powietrzną i znów zaczęła atakować szlak do Libii. Zgodnie z przewidywaniami Churchilla i Portala im więcej myśliwców miała Malta, tym skuteczniej z jej lotnisk i portów mogły działać bombowce, samoloty torpedowe, okręty podwodne i niszczyciele. Latem i jesienią 1941 roku Rommel coraz dotkliwiej odczuwał ich skutki, a straty konwojów skłoniły Niemców, by w grudniu 1941 roku znowu przerzucić na Sycylię silne lotnictwo. Hurricane’y, które w 1941 roku wystarczały przeciw Włochom i zmęczonemu X Korpusowi, w 1942 roku nie sprostały nowym Messerschmittom i wiosną tego roku na Maltę zaczęły przylatywać z lotniskowców Spitfire’y. Sama metoda — myśliwce wypuszczane z pokładu na zachodzie Morza Śródziemnego i samodzielnie lecące na wyspę — przetrwała do końca oblężenia jako jedna z głównych dróg, którymi Malta otrzymywała posiłki.