Niemcy zajmują Brukselę i Antwerpię

17 maja 1940 roku, w ósmym dniu niemieckiej ofensywy na zachodzie, oddziały niemieckiej 6 Armii gen. Waltera von Reichenaua weszły bez walki do Brukseli. Stolica Belgii, którą władze ogłosiły miastem otwartym, by oszczędzić jej zniszczeń, po raz drugi w ciągu ćwierćwiecza znalazła się pod niemiecką okupacją. Rząd opuścił ją wcześniej, a wojska sprzymierzone, które jeszcze dwa dni wcześniej skutecznie broniły się na linii Dyle, cofały się na zachód, ku Skaldzie. Następnego dnia, 18 maja, Niemcy weszli do Antwerpii, największego portu kraju i jego najsilniejszej twierdzy, którą armia belgijska opuściła bez walki o samo miasto.

W niektórych kalendariach pod 17 maja figuruje wejście Niemców do Brukseli i zajęcie Antwerpii, a pod 18 maja jeszcze raz zdobycie Antwerpii. Data Brukseli się zgadza. Antwerpię, według belgijskich, holenderskich i francuskich opracowań, Niemcy zajęli 18 maja. Rozbieżność bierze się stąd, że wojska belgijskie opuszczały pozycje twierdzy już 16 i 17 maja i miasto było w praktyce stracone dzień wcześniej, niż weszli do niego Niemcy. Brukseli i Antwerpii nikt nie zdobył szturmem: obie stracono, bo przełom kilkadziesiąt kilometrów dalej, nad Mozą, zmusił sprzymierzonych do porzucenia linii, której na miejscu właściwie nie przegrali.

Linia Dyle

Zgodnie z planem Dyle, wykonywanym od 10 maja, najlepsze armie sprzymierzonych weszły w głąb Belgii i do 14 maja zajęły linię od Antwerpii do Namur. Na północy, od Antwerpii do Leuven (Lowanium), stała armia belgijska, która wycofała się znad Kanału Alberta po utracie fortu Eben-Emael i mostów pod Maastricht. W środku, nad rzeczką Dijle, od Leuven do Wavre, okopał się Brytyjski Korpus Ekspedycyjny lorda Gorta. Na południe od Wavre, aż po twierdzę Namur, przesmyku koło Gembloux broniła francuska 1 Armia, którą osłaniał do tej pory Korpus Kawalerii gen. René Priouxa, wykrwawiony w dniach 12–13 maja pod Hannut.

14 maja Niemcy uderzyli na całą tę linię. Pod Leuven, gdzie 3 Dywizja Piechoty gen. Bernarda Montgomery’ego zastąpiła wcześniej na stanowiskach belgijską 10 Dywizję, niemiecka piechota atakowała 14 i 15 maja przedmieścia i dworzec, ale Brytyjczycy utrzymali miasto. Od 14 maja Leuven było ostrzeliwane przez niemiecką artylerię. Na odcinku belgijskim, wzdłuż zapory przeciwpancernej zwanej pozycją KW, Niemcy również nie zdołali się przebić.

Gembloux

Najcięższa walka rozegrała się koło Gembloux, gdzie gen. Erich Hoepner próbował z marszu przełamać francuską obronę swoimi dwiema dywizjami pancernymi, 3 i 4, nie czekając na piechotę. Przełożeni, przekonani, że Francuzi się cofają, popędzali go do pościgu. Na drodze stanęły mu francuski IV Korpus z Dywizją Marokańską gen. Alberta Melliera i 15 Zmotoryzowaną Dywizją Piechoty gen. Alphonse’a Juina, a na lewo od nich III Korpus z 1 Zmotoryzowaną Dywizją Piechoty. Większość tych żołnierzy przeszła w dniach 14–15 maja swój chrzest bojowy.

14 maja czołgi Hoepnera natknęły się na obsadzoną pozycję między linią kolejową a szosą z Wavre do Gembloux i musiały się zatrzymać. 15 maja rano, po nalocie bombowców nurkujących i przygotowaniu artyleryjskim, obie dywizje uderzyły na odcinku od Gembloux do Ernage i Perbais. Francuska artyleria, która przez całą noc ostrzeliwała niemieckie podstawy wyjściowe, przygwoździła niemiecką piechotę przy torach, a czołgi, które wyszły przed nią, wjechały w ogień dział przeciwpancernych i w pole minowe. Około wpół do pierwszej dowódca 35 Pułku Pancernego ppłk Heinrich Eberbach odmówił ponowienia ataku, bo stracił połowę czołgów, w tym własny. Ranny został dowódca 4 Dywizji Pancernej gen. Stever. W południe dywizja odwołała czołgi na pozycje wyjściowe. Strzelcy marokańscy i francuscy rezerwiści, mimo ciężkich strat, utrzymywali swoje stanowiska w Ernage i w samym Gembloux. Wieczorem Niemcy wycofali się z linii kolejowej.

Bitwa pod Gembloux była jednym z nielicznych w tej kampanii przypadków, gdy niemieckie dywizje pancerne zostały zatrzymane w polu. Amerykański historyk Jeffrey Gunsburg zatytułował swój opis bitwy „Blitzkrieg powstrzymany”. Koszt był wysoki po obu stronach. Według opracowań opartych na dziennikach wojennych 4 Dywizja Pancerna miała 15 maja 105 zabitych, 413 rannych i 29 zaginionych, a w obu dywizjach pancernych z linii wyłączono od jednej piątej do połowy wozów. Dywizja Marokańska straciła około 2000 ludzi, ponad jedną czwartą stanu. Niektóre jej bataliony skończyły bitwę, licząc po stu kilkudziesięciu żołnierzy z siedmiuset.

Rozkaz odwrotu

Francuzi nie mogli jednak wykorzystać zwycięstwa. 13 maja Niemcy przełamali obronę nad Mozą pod Sedanem i w kilku innych miejscach na odcinku 9 i 2 Armii, a 15 maja ich dywizje pancerne wyszły z przyczółków w otwarte pole i ruszyły na zachód, na tyły armii, które weszły do Belgii. Prawe skrzydło 1 Armii, oparte o Namur, wisiało w powietrzu. Tego samego dnia skapitulowała armia holenderska, co zwolniło niemiecką 18 Armię gen. Georga von Küchlera do działań przeciw Antwerpii. Wieczorem 15 maja, około dwudziestej, 1 Armia, która właśnie odparła Hoepnera, dostała rozkaz rozpoczęcia odwrotu w kierunku granicy francuskiej. Gen. Gaston Billotte, dowódca 1 Grupy Armii i koordynator wojsk sprzymierzonych w Belgii, rozciągnął go następnie na Brytyjczyków i Belgów.

Odwrót rozplanowano na trzy noce. W nocy z 16 na 17 maja wojska miały cofnąć się nad rzekę Senne i kanał Willebroek, w nocy z 17 na 18 maja nad Dender, a w nocy z 18 na 19 maja nad Skaldę. Dla Brytyjczyków i Belgów, którzy na swoich odcinkach linii Dyle nie zostali pobici, był to cios. Belgijskie dowództwo długo opierało się porzuceniu Brukseli i Leuven, a wraz z nimi niemal całego środka kraju. Wybór był jednak żaden: zostając nad Dyle, armie północne zostałyby odcięte od Francji. W nocy z 15 na 16 maja wycofali się spod Gembloux Francuzi, a od wieczora 16 maja Brytyjczycy i Belgowie. Tego samego dnia w Paryżu Winston Churchill usłyszał od Gamelina, że Francja nie ma odwodów, którymi mogłaby zamknąć wyłom.

Bruksela i Leuven

Rząd belgijski z premierem Hubertem Pierlotem i ministrem spraw zagranicznych Paulem-Henrim Spaakiem opuścił Brukselę, gdy zapadła decyzja o odwrocie. Król Leopold III, naczelny wódz armii, pozostał przy wojsku. W stolicy zostali natomiast burmistrz Joseph Vandemeulebroek i władze miejskie, które miały zadbać o ludność. Przez Brukselę od kilku dni szły na zachód tysiące uchodźców z Limburgii, Brabancji i prowincji Liège, a dołączyli do nich także mieszkańcy miasta. Władze ogłosiły Brukselę miastem otwartym, co oznaczało, że nie będzie bronione i nie powinno być atakowane.

17 maja Niemcy wkroczyli do Brukseli bez walki, a nad miastem, które pamiętało okupację z lat 1914–1918, znów zawisły niemieckie flagi. Burmistrz Vandemeulebroek starał się bronić interesów mieszkańców i już w następnych miesiącach popadł w konflikt z okupantem. W 1941 roku Niemcy usunęli go z urzędu, aresztowali i deportowali do Niemiec.

Tego samego dnia Niemcy zajęli opuszczone przez Brytyjczyków Leuven. Około trzeciej w nocy 17 maja zauważono pożar w gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej Katolickiego Uniwersytetu w Lowanium. Z braku wody nie było czym gasić i z budynku zostały wypalone mury. Według uniwersytetu spośród około 900 tysięcy tomów ocalało może piętnaście tysięcy. Była to druga zagłada tej biblioteki: w sierpniu 1914 roku spalili ją niemieccy żołnierze, a nowy gmach wzniesiono w latach dwudziestych z pomocą amerykańskich darczyńców. Przyczyny pożaru z 1940 roku nigdy nie wyjaśniono. Niemcy oskarżali wycofujących się Brytyjczyków, że podłożyli ogień, Belgowie wskazywali na niemiecki ostrzał. Miasto było wtedy wyludnione i nie było świadków. Większość historyków uważa, że najpewniej podpaliły ją pociski w czasie wymiany ognia między walczącymi.

Antwerpia

Antwerpia była od XIX wieku „narodową redutą” Belgii. Pierścień fortów i zapór otaczał ją od strony lądu, a w 1914 roku to właśnie tu schroniły się król i armia. W planie obrony z 1940 roku twierdza zamykała północny koniec pozycji Antwerpia–Namur, a jej przedpola broniły belgijskie dywizje, wsparte w pierwszych dniach przez francuską 7 Armię gen. Henriego Girauda. Po kapitulacji Holandii francuska armia wycofała się na południe, a od północy i wschodu nadchodziła niemiecka 18 Armia.

Gdy zapadła decyzja o odwrocie znad Dyle, utrzymywanie Antwerpii straciło sens: twierdza zostałaby odcięta od reszty armii i od Francji. Wojska belgijskie zaczęły ją opuszczać 16 maja. Niektóre forty jeszcze 16 i 17 maja prowadziły ogień, osłaniając odwrót dywizji w kierunku Gandawy. 18 maja do miasta weszli Niemcy. Burmistrz Camille Huysmans, socjalista i od lat zdeklarowany przeciwnik faszyzmu, wyjechał wcześniej do Francji, a potem do Londynu. Największy port kraju przeszedł w ręce okupanta.

Miejsce w wojnie

Upadek Brukseli i Antwerpii w ciągu dwóch dni był dla Belgów wstrząsem. Kraj, który w 1914 roku przez cztery lata utrzymał skrawek swojego terytorium nad Yserem, w ciągu ośmiu dni stracił stolicę, główny port i większość ziemi. Już 18 maja Adolf Hitler podpisał dekret o przyłączeniu do Rzeszy okręgów Eupen, Malmedy i Moresnet, które Belgia otrzymała po pierwszej wojnie światowej na mocy traktatu wersalskiego.

Armia belgijska wycofała się nad Skaldę i do przyczółka gandawskiego, a potem nad Lys, gdzie stoczyła ostatnią bitwę. 20 maja niemieckie dywizje pancerne, które przeszły Mozę pod Sedanem, doszły do kanału La Manche pod Abbeville i armie sprzymierzone w Belgii i północnej Francji znalazły się w okrążeniu. 28 maja Leopold III ogłosił kapitulację armii belgijskiej, a Brytyjczycy i część Francuzów ewakuowali się przez Dunkierkę. Bruksela i Antwerpia pozostały pod okupacją do września 1944 roku: 3 września do Brukseli weszli Brytyjczycy, a 4 września Antwerpię, z niemal nienaruszonym portem, wyzwoliła brytyjska 11 Dywizja Pancerna. Jesienią i zimą 1944 roku Antwerpia stała się głównym celem niemieckich pocisków V-1 i V-2. Bibliotekę w Leuven odbudowano po wojnie po raz drugi.