Kapitulacja Belgii

28 maja 1940 roku o godzinie 4.00 rano armia belgijska przestała walczyć. Poprzedniego wieczoru król Leopold III, który od pierwszego dnia wojny osobiście dowodził wojskiem, przyjął niemieckie żądanie bezwarunkowego złożenia broni. Po osiemnastu dniach walk, zepchnięta do skrawka Flandrii nad morzem, bez odwodów, amunicji i nadziei na pomoc sojuszników, armia licząca jeszcze kilkaset tysięcy ludzi poszła do niewoli. Król odmówił wyjazdu z kraju i został jeńcem Niemców. Rząd premiera Huberta Pierlota, który dwanaście dni wcześniej opuścił Brukselę, uznał kapitulację za krok sprzeczny z konstytucją, ogłosił, że król nie może sprawować władzy, i zapowiedział dalszą wojnę u boku Francji i Wielkiej Brytanii. Tego dnia narodził się spór, który przez następne dziesięć lat dzielił Belgów i który w 1951 roku kosztował Leopolda III koronę.

Z kapitulacją łączą się jeszcze dwa wcześniejsze wydarzenia: wyjazd rządu z Brukseli 16 maja i przybycie do Plymouth 26 maja okrętu patrolowego, który wywiózł z Belgii ostatnią partię złota Banku Narodowego. Oba należą do tej samej historii: rozdzielenia państwa, które walczyło dalej, od króla i armii, które zostały w kraju.

16 maja: rząd opuszcza Brukselę

Do połowy maja front sprzymierzonych w Belgii trzymał się na linii rzeki Dyle. Francuska 1 Armia odpierała natarcia pod Gembloux, Brytyjczycy bronili Lowanium, a armia belgijska swojego odcinka między Lowanium a Antwerpią. Ale 13 maja Niemcy przełamali front nad Mozą pod Sedanem i ich dywizje pancerne ruszyły na zachód, na tyły armii walczących w Belgii. 16 maja, tego samego dnia, gdy w Paryżu Winston Churchill usłyszał od gen. Maurice’a Gamelina, że Francja nie ma żadnego odwodu strategicznego, wojska sprzymierzone w Belgii dostały rozkaz odwrotu znad Dyle za Skaldę. Bruksela miała zostać oddana bez walki.

Rząd belgijski postanowił tego samego dnia opuścić stolicę. Ministrowie przenieśli się najpierw do Ostendy, skąd większość z nich wyjechała w następnych dniach do Francji, gdzie zbierała się belgijska administracja i masa uchodźców. Kilku najważniejszych członków gabinetu – premier Pierlot, minister spraw zagranicznych Paul-Henri Spaak, minister obrony gen. Henri Denis i minister spraw wewnętrznych Arthur Vanderpoorten – zostało jednak w nieokupowanej części Flandrii, blisko króla i jego kwatery głównej. 17 maja Niemcy weszli do Brukseli, ogłoszonej miastem otwartym.

Według popularnej wersji rząd udał się „do Bordeaux”, a potem do Londynu. To skrót. W maju ministrowie belgijscy działali w Paryżu, a pod koniec miesiąca także w Limoges i Poitiers. Do Bordeaux dotarli dopiero w czerwcu, razem z cofającym się rządem francuskim. Do Londynu część ministrów przedostała się latem, a premier Pierlot i minister Spaak, po ucieczce przez frankistowską Hiszpanię i Portugalię, dopiero 22 października 1940 roku.

Złoto Banku Narodowego

Rząd, który miał prowadzić wojnę z emigracji, potrzebował pieniędzy, a Belgia miała ich na to wyjątkowo dużo. W latach trzydziestych Narodowy Bank Belgii zgromadził około 600 ton złota. Gdy rosło napięcie w Europie, większą część rezerw wywieziono za granicę: według danych banku około 200 ton złożono w Wielkiej Brytanii, a około 200 ton w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Kolejną partię, 198 ton czystego złota w 4944 skrzyniach, powierzono Bankowi Francji, który przechowywał je w skarbcach w Bordeaux i Libourne. Źródła różnią się co do tego, kiedy dokładnie ją przewieziono, ale wszystkie zgadzają się, że w maju 1940 roku złoto to znajdowało się już we Francji.

W Belgii została niewielka reszta, przechowywana w oddziale banku w Ostendzie. Jedynym okrętem, jaki był pod ręką, okazał się mały, stary okręt patrolowy A4, dawny brytyjski trawler uzbrojony z czasów pierwszej wojny światowej, na którego burtach wymalowano belgijskie barwy z czasów neutralności. Według najczęściej powtarzanej relacji około 19 maja załadowano na niego około 40 ton złota. Na pokładzie płynął też urzędnik banku Hubert Ansiaux, późniejszy prezes Narodowego Banku Belgii. Okręt, omijając bombardowaną Dunkierkę, przeszedł do Anglii, ale ze względu na bezpieczeństwo ładunku odsyłano go z portu do portu. Złoto wyładowano w Plymouth 26 maja, dwa dni przed kapitulacją, i złożono w Banku Anglii. Załoga A4, nie chcąc wracać do okupowanego kraju, popłynęła potem do neutralnej Hiszpanii i została tam internowana do końca wojny.

Ładunek A4 był ostatnim akordem dużo większej operacji, a nie, jak można by sądzić z popularnych kalendariów, ewakuacją głównej części rezerw. To złoto zgromadzone wcześniej w Wielkiej Brytanii i Ameryce sprawiło, że belgijski rząd emigracyjny, inaczej niż większość rządów na wygnaniu, mógł się utrzymywać z własnych środków. Los partii powierzonej Francji był zupełnie inny. W czerwcu 1940 roku Francuzi wywieźli ją z Lorient do Dakaru, a potem w głąb Afryki, do Kayes w Sudanie Francuskim. Rząd Vichy, mimo protestów Belgów, wydał ją Niemcom, którzy w maju 1942 roku przewieźli złoto przez Saharę, Algierię i Marsylię do Berlina i przetopili. Po wojnie Bank Francji zwrócił Belgii równowartość ze swoich zasobów, a część kruszcu odnaleźli Amerykanie w kopalni soli w Turyngii.

Ostatnie dni armii

Odcięta 20 maja od Francji, gdy niemieckie czołgi doszły do kanału La Manche, armia belgijska broniła się na coraz węższym skrawku kraju. Od 23 maja stała nad rzeką Leie, wzdłuż kanałów ku Gandawie i morzu, na wschodnim skrzydle okrążonych wojsk sprzymierzonych. 24 maja Niemcy uderzyli pod Kortrijk i sforsowali Leie. W kilkudniowej bitwie, najkrwawszej w tej kampanii, Belgowie kontratakowali, ale bez lotnictwa i odwodów nie mogli odrzucić przeciwnika. Kilkakrotnie prosili Brytyjczyków o natarcie w skrzydło Niemców. Lord Gort, sam zagrożony, przygotowywał już odwrót ku Dunkierce i nie mógł im pomóc.

Na obszarze, który pozostał w rękach Belgów, liczącym niespełna 2 tysiące km², stłoczyło się obok wojska kilkaset tysięcy uchodźców. Drogi były zatkane, Luftwaffe bombardowała miasteczka i kolumny. Amunicji i żywności starczało na kilka dni. Między 25 a 28 maja w Vinkt i sąsiednim Meigem żołnierze niemieckiej 225 Dywizji Piechoty, którzy ponieśli tam ciężkie straty w walkach z belgijskimi strzelcami ardeńskimi, zamordowali kilkudziesięciu cywilów.

Wijnendale: rozstanie króla z rządem

Rankiem 25 maja (część źródeł, w tym pl.wikipedia, podaje 24 maja) w zamku Wijnendale pod Torhout, gdzie mieściła się kwatera króla, Leopold III po raz ostatni spotkał się z Pierlotem, Spaakiem, Denisem i Vanderpoortenem. Ministrowie prosili, by wyjechał z nimi i, jak król Norwegii Haakon VII, z emigracji uosabiał walczącą Belgię. Przypominali, że według konstytucji żaden akt króla nie jest ważny bez podpisu ministra i że o kapitulacji, która jest aktem politycznym, nie może zdecydować sam. Leopold III odpowiedział, że sprawa sojuszników w Belgii jest przegrana, że jako wódz naczelny nie opuści armii i że jego obecność w kraju lepiej obroni Belgów przed okupantem niż rząd na wygnaniu. Ministrowie wyjechali przekonani, że król zamierza po klęsce ułożyć się z Hitlerem. On sam był przekonany, że rząd, odchodząc za granicę, porzuca kraj.

Tego samego dnia król ogłosił w rozkazie do żołnierzy, że cokolwiek się stanie, podzieli ich los. 25 maja przekazał też przez gen. Johna Dilla i adm. Rogera Keyesa, łącznika Churchilla przy jego kwaterze, list do króla Jerzego VI, w którym uprzedzał, że gdy armia zostanie okrążona, jej pomoc dla sojuszników się skończy. 26 maja belgijskie dowództwo zawiadomiło francuską misję wojskową, że armia jest u kresu sił. Brytyjczycy tymczasem, nie informując o tym Belgów, rozpoczęli 26 maja wieczorem ewakuację z Dunkierki.

27–28 maja: bezwarunkowe złożenie broni

27 maja przed południem front nad Leie pękł w kilku miejscach. O 17.00 Leopold III, za radą szefa sztabu gen. por. Oscara Michielsa, wysłał zastępcę szefa sztabu gen. Oliviera Derousseaux do niemieckiego dowództwa z pytaniem o warunki zawieszenia broni. Misje wojskowe sprzymierzonych przy belgijskiej kwaterze zostały o tym powiadomione, ale do Gorta wiadomość dotarła dopiero późnym wieczorem, a do Francuzów z opóźnieniem lub wcale. Około 22.00 Derousseaux wrócił z odpowiedzią Adolfa Hitlera: Führer żądał bezwarunkowego złożenia broni. Król przyjął ten warunek i zaproponował, by ogień ustał 28 maja o 4.00 rano. Tak się stało. Protokół podpisał w imieniu armii gen. Derousseaux.

Leopold III przyjął kapitulację jako wódz naczelny armii polowej. Nie podpisał żadnego układu politycznego, nie zawarł rozejmu w imieniu państwa i nie ogłosił, że Belgia kończy wojnę. Kapitulacja nie objęła sił zbrojnych w Kongu Belgijskim ani belgijskich rekrutów i oddziałów tyłowych ewakuowanych do Francji. W rozumieniu króla była to decyzja czysto wojskowa, należąca do dowódcy na polu bitwy. W rozumieniu rządu – decyzja polityczna, podjęta wbrew jednomyślnej radzie ministrów. Ostatnie forty wokół Liège, które podlegały odrębnemu dowództwu, poddały się na osobny rozkaz. Fort Tancrémont skapitulował dopiero 29 maja.

Król odmówił ucieczki, którą Brytyjczycy byli gotowi mu umożliwić. Niemcy uznali go za jeńca wojennego i wkrótce osadzili pod strażą w zamku królewskim w Laeken pod Brukselą. Do niewoli poszło według różnych obliczeń około 200 tysięcy żołnierzy belgijskich lub więcej. Kapitulacja otworzyła na wschodnim skrzydle pierścienia wokół Dunkierki lukę szerokości około 30 km między Ypres a morzem, którą Brytyjczycy w pośpiechu zamknęli, przerzucając dywizje ku Nieuwpoort.

„Zdrada” czy klęska

Rano 28 maja premier Francji Paul Reynaud wygłosił przez radio przemówienie, w którym oskarżył Leopolda III, że „w pełnej bitwie, bez uprzedzenia” Francuzów i Brytyjczyków, którzy przyszli Belgii na pomoc, złożył broń i otworzył Niemcom drogę do Dunkierki. Nazwał to faktem bez precedensu w historii. Reynaud kazał też skreślić króla z listy kawalerów Legii Honorowej. Belgijskich uchodźców we Francji spotykały wyzwiska, a w Paryżu ktoś przy pomniku Alberta I zostawił napis nazywający jego syna „niegodnym następcą”. Brytyjska prasa pisała o „królu zdrajcy”.

Belgijscy ministrowie, którzy po Wijnendale dotarli do Paryża, stanęli po stronie Reynauda. 28 maja rada ministrów, powołując się na artykuł 82 konstytucji, stwierdziła, że król, będący w rękach nieprzyjaciela, znajduje się „w niemożności panowania”, i przejęła jego uprawnienia. Pierlot oświadczył przez francuskie radio, że Leopold III działał wbrew jednomyślnej radzie rządu, że jego decyzja nie wiąże Belgów i że Belgia pozostaje w wojnie. 31 maja zebrani w Limoges posłowie i senatorowie, którzy zdołali dotrzeć do Francji, potępili kapitulację, choć nie było ich dość, by tworzyć kworum parlamentu.

Churchill mówił 28 maja w Izbie Gmin powściągliwie, ale 4 czerwca, po zakończeniu ewakuacji z Dunkierki, zarzucił królowi, że „bez uprzedniej konsultacji, z najkrótszym możliwym wyprzedzeniem, bez rady swoich ministrów” poddał armię i odsłonił skrzydło sojuszników. Większość historyków ocenia dziś te zarzuty jako niesprawiedliwe w ich wojskowej części. Sprzymierzeni od kilku dni wiedzieli, że armia belgijska jest u kresu wytrzymałości, a sam Churchill 27 maja pisał do Gorta, że prosi się Belgów o poświęcenie dla Brytyjczyków. Bitwa nad Leie dała BEF kilka cennych dni na odejście do morza. Reynaud, wiedząc już, że bitwa o Francję jest przegrana, znalazł w królu wygodnego winnego. Sporna pozostaje natomiast strona polityczna: czy król miał prawo zostać w kraju wbrew rządowi i czy jego pozostanie nie oznaczało gotowości do porozumienia z Hitlerem.

Znaczenie

Kapitulacja z 28 maja zamknęła kampanię belgijską i otworzyła ostatnią fazę okrążenia pod Dunkierką. Dla Belgii zaczęła się czteroletnia okupacja pod niemieckim zarządem wojskowym gen. Alexandra von Falkenhausena. Decyzja, by tak król, jak i armia zostali w kraju, a rząd wyjechał, rozdzieliła jednak belgijskie państwo w sposób, który miał się okazać korzystny. Ponieważ król nie zawarł żadnego układu politycznego, a ministrowie zabrali ze sobą legalną władzę, Belgia formalnie pozostała w wojnie. Jesienią 1940 roku rząd Pierlota osiadł w Londynie i, rozporządzając złotem zdeponowanym w Wielkiej Brytanii i Ameryce, flotą handlową oraz bogactwami Konga Belgijskiego, w tym uranem, prowadził wojnę u boku sprzymierzonych aż do wyzwolenia kraju we wrześniu 1944 roku.

Dla samego Leopolda III 28 maja był początkiem długiej drogi ku abdykacji. Z początku większość Belgów przyjęła jego decyzję ze zrozumieniem, a nawet wdzięcznością, że nie opuścił kraju. Spotkanie z Hitlerem w listopadzie 1940 roku, powtórny ślub w czasie niewoli, testament polityczny z 1944 roku i milczenie wobec rządu emigracyjnego podważyły jednak to zaufanie. Po wojnie tzw. kwestia królewska podzieliła kraj wzdłuż linii politycznych i językowych. W referendum w 1950 roku za powrotem króla opowiedziało się około 58 procent głosujących, ale w Walonii i Brukseli większość była przeciw. Strajki i zamieszki, w których zginęli ludzie, zmusiły Leopolda III do przekazania władzy synowi, a w lipcu 1951 roku do abdykacji. Na tronie zasiadł Baldwin I.