Leopold III

Leopold III był czwartym królem Belgów i ostatnim monarchą zachodniej Europy, który w czasie drugiej wojny światowej osobiście dowodził armią w polu. Syn bohaterskiego „króla-rycerza” Alberta I, wstąpił na tron w 1934 roku i po remilitaryzacji Nadrenii wyprowadził Belgię z sojuszu z Francją, stawiając na ścisłą neutralność. Gdy w maju 1940 roku Niemcy mimo to napadli na jego kraj, przez osiemnaście dni kierował obroną, a 28 maja, wbrew stanowisku rządu, skapitulował i został w kraju jako jeniec. Ta decyzja rozdzieliła króla i rząd, który prowadził wojnę z Londynu, i dała początek tzw. kwestii królewskiej. Po wojnie spór o jego postawę podzielił Belgów niemal do granicy wojny domowej i zmusił go w 1951 roku do abdykacji na rzecz syna.

Dzieciństwo i pierwsza wojna światowa

Leopold Filip Karol Albert Meinrad Hubert Maria Michał urodził się 3 listopada 1901 roku w Brukseli jako pierwsze dziecko księcia Alberta, bratanka i następcy króla Leopolda II, i jego żony Elżbiety Bawarskiej. Gdy w 1909 roku ojciec wstąpił na tron jako Albert I, Leopold jako następca otrzymał tytuł księcia Brabancji.

W sierpniu 1914 roku Niemcy napadli na neutralną Belgię. Albert I nie uciekł z kraju, lecz przez cztery lata dowodził armią na skrawku nieokupowanej Flandrii za rzeką Yser, a królowa Elżbieta pracowała w szpitalach polowych. Ten wzór miał zaważyć na całym życiu syna. W kwietniu 1915 roku trzynastoletni książę został wcielony jako szeregowiec do 12 Pułku Liniowego i przez pewien czas bywał z nim na froncie. Ojciec wysłał go jednak jesienią tego roku do szkoły w Eton College w Anglii, w której uczył się do 1919 roku, wracając na wakacje do rodziców w De Panne. Po wojnie towarzyszył im w triumfalnej podróży do Stanów Zjednoczonych, a w latach 1920–1922 ukończył belgijską Królewską Szkołę Wojskową i został podporucznikiem w pułku grenadierów.

Astrid i wstąpienie na tron

4 listopada 1926 roku w Sztokholmie Leopold poślubił szwedzką księżniczkę Astrydę, bratanicę króla Gustawa V. Młoda para była niezwykle popularna. Urodziło im się troje dzieci: Józefina Szarlotta (1927), późniejsza wielka księżna Luksemburga, Baldwin (1930) i Albert (1934), obaj później królowie Belgów. Książę dużo podróżował, między innymi do Konga Belgijskiego i Azji, i pasjonował się przyrodą, etnografią i alpinizmem.

17 lutego 1934 roku Albert I zginął podczas wspinaczki w skałach w Marche-les-Dames nad Mozą. 23 lutego Leopold złożył przysięgę konstytucyjną i został królem Belgów. Półtora roku później, 29 sierpnia 1935 roku, prowadzony przez niego samochód wypadł z drogi nad Jeziorem Czterech Kantonów koło Küssnacht w Szwajcarii i uderzył w drzewo. Królowa Astryda zginęła na miejscu, król odniósł lekkie obrażenia. Śmierć królowej Belgowie przeżyli jak żałobę narodową, a sam Leopold, według świadectw bliskich, stał się po niej bardziej zamknięty i nieufny.

Polityka niezależności

Belgia po pierwszej wojnie światowej związała się z Francją porozumieniem wojskowym z 1920 roku i gwarancjami z Locarno. W marcu 1936 roku Hitler wprowadził wojsko do Nadrenii, a Francja i Wielka Brytania nie odpowiedziały. Leopold III wyciągnął z tego wniosek, że sojusz z biernym sąsiadem wciągnie Belgię w wojnę, nie dając jej ochrony. 14 października 1936 roku, przemawiając na posiedzeniu Rady Ministrów, ogłosił „politykę niezależności”: Belgia miała zbroić się, ale nie wiązać z żadnym mocarstwem. Za tą polityką stały także względy wewnętrzne, bo sojusz z Francją budził coraz większy sprzeciw we Flandrii. W 1937 roku Wielka Brytania i Francja zwolniły Belgię ze zobowiązań z Locarno, a w październiku tego roku Niemcy zapewniły, że uszanują jej nienaruszalność.

Król traktował swoje konstytucyjne uprawnienia szerzej niż większość monarchów parlamentarnych. Uważał, że zwłaszcza w sprawach obrony i polityki zagranicznej ma własne obowiązki, i często działał przez osobistego doradcę wojskowego, gen. Raoula Van Overstraetena, z pominięciem ministrów. W sierpniu 1939 roku w imieniu państw tzw. grupy z Oslo zaapelował przez radio o pokój, a razem z królową Holandii Wilhelminą zaoferował stronom dobre usługi. Gdy wybuchła wojna, objął 3 września osobiście dowództwo zmobilizowanej armii. 27 października w przemówieniu do Amerykanów zapewnił, że Belgia, jeśli zostanie napadnięta, będzie walczyć, a w listopadzie ponowił z Wilhelminą ofertę mediacji.

Neutralność oznaczała odmowę jawnych rozmów sztabowych z Francuzami i Brytyjczykami, choć przez doradców króla przekazywano im potajemnie informacje o belgijskich planach. Sprzymierzeni odpowiedzieli planem Dyle, który zakładał wejście ich wojsk do Belgii dopiero po niemieckim ataku. W styczniu 1940 roku, po incydencie w Mechelen, w którym w ręce Belgów wpadły niemieckie plany natarcia, Leopold III próbował przez adm. Rogera Keyesa uzyskać od Londynu gwarancje, ale nie zgodził się wezwać sojuszników do kraju przed niemiecką napaścią.

Osiemnaście dni

10 maja 1940 roku Niemcy zaatakowali Holandię, Belgię i Luksemburg. Leopold III, w mundurze generała porucznika, pojechał do kwatery głównej w Breendonk, nie wygłaszając, jak ojciec w 1914 roku, przemówienia przed parlamentem, co rząd przyjął z niepokojem. Już pierwszego dnia Niemcy zdobyli fort Eben-Emael i mosty na Kanale Alberta. W kampanii belgijskiej armia belgijska, wraz z wojskami francuskimi i brytyjskimi, które weszły do kraju, broniła się najpierw na linii Dyle, a po przełamaniu frontu francuskiego nad Mozą pod Sedanem cofała się za Skaldę i nad Leie. 16 maja rząd opuścił Brukselę, a król został przy armii.

Od 20 maja wojska sprzymierzone w Belgii były odcięte od Francji. Leopold III uznał wcześnie, że kampania jest przegrana. Na naradzie w Ypres 21 maja odrzucił plan odwrotu nad Yser, który oznaczałby porzucenie niemal całego kraju. Rankiem 25 maja w zamku Wijnendale pod Torhout po raz ostatni rozmawiał z premierem Hubertem Pierlotem, ministrem spraw zagranicznych Paulem-Henrim Spaakiem i dwoma innymi ministrami. Nalegali, by wyjechał z nimi i jak Haakon VII symbolizował walczący kraj z emigracji. Król odmówił: jako wódz naczelny chciał podzielić los swoich żołnierzy i wierzył, że obecnością w kraju lepiej osłoni Belgów przed okupantem. Uprzedził listownie króla Jerzego VI, że armia jest bliska załamania. 27 maja wieczorem przyjął niemieckie żądanie bezwarunkowego złożenia broni, a 28 maja o 4.00 armia belgijska skapitulowała.

Leopold III traktował kapitulację jako decyzję wojskową, nie polityczną. Nie zawarł z Niemcami żadnego układu i nie wyprowadził Belgii z wojny. Rząd w Paryżu uznał jednak, że działał wbrew konstytucji, i stwierdził jego „niemożność panowania”. Premier Francji Paul Reynaud oskarżył go publicznie o zdradę, a Winston Churchill 4 czerwca w Izbie Gmin zarzucił mu, że poddał armię bez uprzedzenia sojuszników. Historycy zgadzają się dziś na ogół, że armia belgijska nie mogła walczyć dłużej, a sprzymierzeni wiedzieli o jej położeniu. Spór dotyczy przede wszystkim tego, czy król powinien był zostać w kraju wbrew rządowi.

Jeniec w Laeken

Niemcy uznali króla za jeńca wojennego i osadzili go pod strażą w zamku w Laeken. Hitler zakazał mu wszelkiej działalności politycznej, a Belgią rządził niemiecki zarząd wojskowy gen. Alexandra von Falkenhausena. Przez pierwsze miesiące większość Belgów była wdzięczna królowi, że został z nimi, a niektórzy, w tym socjalista Henri de Man, widzieli w nim przyszłego przywódcę autorytarnej, odnowionej Belgii w zwycięskiej niemieckiej Europie. Król nie podjął jednak takiej roli, a de Mana wkrótce odsunął.

19 listopada 1940 roku, za pośrednictwem siostry Marii José, żony włoskiego następcy tronu, Leopold III został przyjęty przez Adolfa Hitlera w Berghofie. Prosił o zwolnienie jeńców, poprawę zaopatrzenia i zapewnienie o niepodległości Belgii po wojnie. Hitler niczego nie obiecał, a rozmowa była chłodna. Samo spotkanie, choć nie przyniosło żadnej umowy, wielu Belgów i rząd w Londynie przyjęło źle. Jeszcze bardziej zaszkodziło królowi małżeństwo z Lilian Baels, córką flamandzkiego polityka. Ślub kościelny odbył się potajemnie 11 września 1941 roku, przed cywilnym, wbrew prawu belgijskiemu, a cywilny 6 grudnia. Gdy kardynał Joseph-Ernest van Roey ogłosił je na początku grudnia w liście do proboszczów, wizerunek króla-jeńca dzielącego los żołnierzy w obozach legł w gruzach. Lilian otrzymała tytuł księżnej de Réthy, nie królowej.

Król nie utrzymywał kontaktów z rządem emigracyjnym. Wysłannik Pierlota, który w 1944 roku miał doprowadzić do pojednania, zginął z rąk Niemców, zanim otrzymał odpowiedź. W styczniu 1944 roku Leopold III spisał „testament polityczny” na wypadek, gdyby nie był w kraju w chwili wyzwolenia. Żądał w nim zmian w rządzie, kwestionował układy zawarte przez ministrów w Londynie i nie wspominał o ruchu oporu, a nadchodzących sprzymierzonych traktował raczej jak nowych okupantów. Churchill skwitował tekst słowami, że król, jak Burbonowie, „niczego się nie nauczył i niczego nie zapomniał”.

7 czerwca 1944 roku, dzień po lądowaniu w Normandii, z rozkazu Heinricha Himmlera Niemcy wywieźli króla do zamku Hirschstein w Saksonii, a rodzina podążyła za nim. W marcu 1945 roku przeniesiono ich do Strobl koło Salzburga, gdzie na początku maja uwolnili ich żołnierze amerykańscy.

Kwestia królewska i abdykacja

Belgia została wyzwolona we wrześniu 1944 roku. Parlament, wobec „niemożności panowania” króla, powołał 20 września na regenta jego brata, księcia Karola. Leopold III, uwolniony w Austrii, nie wrócił do kraju. Socjaliści, liberałowie i komuniści, silni zwłaszcza w Walonii i Brukseli, uważali jego zachowanie w 1940 roku i w czasie okupacji za niegodne monarchy. Katolicy i większość Flamandów stanęli po jego stronie. Król zamieszkał na emigracji w Pregny-Chambésy pod Genewą. Powołana przez niego komisja prawników uznała, że nie dopuścił się zdrady, ale spór trwał.

12 marca 1950 roku odbyło się referendum. Za powrotem króla opowiedziało się 57,7 procent głosujących, ale we Flandrii było ich około 72 procent, a w Walonii około 42 procent i w Brukseli mniej niż połowa. 22 lipca 1950 roku Leopold III wrócił do Brukseli. W Walonii wybuchł strajk generalny, dochodziło do zamachów bombowych i marszów na stolicę, a 30 lipca w Grâce-Berleur pod Liège żandarmeria zastrzeliła trzech demonstrantów. By nie dopuścić do rozpadu kraju, król 1 sierpnia zapowiedział przekazanie władzy synowi. 11 sierpnia Baldwin złożył przysięgę jako książę królewski i przejął uprawnienia ojca, a 16 lipca 1951 roku Leopold III formalnie abdykował. Następnego dnia Baldwin I został królem.

Ostatnie lata

Po abdykacji Leopold III mieszkał z Lilian nadal w Laeken i aż do ślubu Baldwina w 1960 roku pozostawał wpływowym doradcą młodego króla, co budziło krytykę. Potem przeniósł się do posiadłości Argenteuil pod Brukselą. Potem poświęcił się dawnym pasjom: odbył wiele wypraw badawczych, między innymi do Ameryki Południowej, na Nową Gwineę i do Afryki, zbierał okazy przyrodnicze i fotografował, a w 1972 roku założył fundację wspierającą badania i ochronę przyrody. Zmarł 25 września 1983 roku w szpitalu w Woluwe-Saint-Lambert po operacji serca. Pochowano go w krypcie królewskiej w Laeken, obok królowej Astrydy.

Ocena

Leopold III był monarchą z przekonania wojskowym i z temperamentu samodzielnym, który zbyt wysoko cenił własny osąd, a zbyt nisko rząd i parlament. Jego polityka neutralności nie uchroniła Belgii przed wojną, a utrudniła współpracę z sojusznikami, którzy w maju 1940 roku musieli wkraczać do kraju bez uzgodnionych planów. W samej kampanii dowodził rozsądnie, a jego armia walczyła dłużej i lepiej, niż przyznawali to po klęsce Francuzi i Brytyjczycy. Kapitulacja była wojskowo nieunikniona, a fakt, że król nie zawarł z Hitlerem żadnego układu politycznego, a rząd wyjechał z pełnią władzy, sprawił, że Belgia, inaczej niż Francja Pétaina, pozostała w wojnie po stronie aliantów. Błędem okazała się natomiast wiara, że sam, jako jeniec, ochroni kraj, i późniejsze kroki, które jego przeciwnicy odczytali jako gotowość do ułożenia się ze zwycięską Rzeszą. Kwestia królewska na długo zatruła belgijską politykę i pogłębiła podział między Flandrią a Walonią.