Weygand zastępuje Gamelina

18 maja 1940 roku, osiem dni po rozpoczęciu niemieckiej ofensywy na Zachodzie, premier Francji Paul Reynaud przebudował swój rząd. Sam przejął tekę obrony narodowej i wojny, dotychczasowego ministra Édouarda Daladiera przeniósł do spraw zagranicznych, a wicepremierem uczynił 84-letniego marszałka Philippe’a Pétaina, bohatera Verdun, ściągniętego z ambasady w Madrycie. Ministrem spraw wewnętrznych został Georges Mandel, dawny najbliższy współpracownik Georges’a Clemenceau. Następnego dnia wieczorem Reynaud odwołał naczelnego wodza gen. Maurice’a Gamelina i powierzył dowództwo 73-letniemu gen. Maxime’owi Weygandowi, wezwanemu z Bejrutu. Dwaj ludzie, którzy w 1918 roku uosabiali zwycięstwo, mieli teraz przywrócić Francuzom wiarę w siebie.

Wydarzenia te bywają rozkładane na dwie daty: 17 maja, gdy Reynaud miał „utworzyć nowy rząd” z udziałem Pétaina, i 18 maja, gdy Weygand miał zastąpić Gamelina. W rzeczywistości nie powstał nowy gabinet, tylko przebudowano ten, który Reynaud utworzył w marcu. Według francuskich źródeł 17 maja Reynaud wezwał Weyganda i uzyskał zgodę Pétaina, ale formalnie zmiany w rządzie przeprowadzono 18 maja. Weygand przyleciał do Francji dopiero 19 maja, wieczorem tego dnia podpisano dekret o jego nominacji, a dowodzenie przejął faktycznie 20 maja.

Tydzień klęski

Reynaud chciał się pozbyć Gamelina od dawna. Uważał go za generała ostrożnego i bez inicjatywy, mówił o nim, że jest „prefektem, biskupem, ale nie wodzem”. 9 maja na posiedzeniu rządu zażądał jego odwołania, a gdy Daladier stanął w obronie generała, zapowiedział dymisję gabinetu. Następnego dnia rano Niemcy uderzyli na Holandię, Belgię i Luksemburg, prezydent Albert Lebrun skłonił premiera do pozostania, a spór odłożono. Gamelin uruchomił plan Dyle i najlepsze armie francuskie oraz Brytyjski Korpus Ekspedycyjny weszły do Belgii.

Główne niemieckie uderzenie przyszło jednak przez Ardeny. 13 maja korpus gen. Heinza Guderiana sforsował Mozę pod Sedanem, a w ciągu dwóch następnych dni francuska 9 Armia przestała istnieć jako zwarta siła. Rano 15 maja Reynaud powiedział przez telefon Winstonowi Churchillowi, że Francja jest pobita. 16 maja w Paryżu, w czasie narady z brytyjskim premierem, Gamelin przyznał, że nie ma odwodu strategicznego, a w ogrodzie ministerstwa spraw zagranicznych palono archiwa. Tego samego dnia armie sojusznicze w Belgii dostały rozkaz odwrotu z linii rzeki Dijle, a 17 maja Niemcy weszli do Brukseli. Niemieckie dywizje pancerne szły już nie na Paryż, lecz na zachód, ku kanałowi La Manche. 18 maja ich czołówki były w Cambrai, Saint-Quentin i Péronne.

Marszałek i generał

Reynaud szukał nazwisk, które uspokoją kraj i parlament. Pétain był najbardziej popularnym żołnierzem Francji. Pod Verdun w 1916 roku zorganizował obronę, która przetrwała najcięższe natarcie tamtej wojny, a w 1917 roku opanował bunty w armii, nie przelewając przy tym tyle krwi, ile się obawiano. Od marca 1939 roku był ambasadorem przy rządzie generała Francisco Franco. We wrześniu 1939 roku odrzucił propozycję wejścia do rządu Daladiera, a na początku maja 1940 roku odmówił także Reynaudowi. Teraz się zgodził, choć według relacji z jego otoczenia Franco odradzał mu powrót do Francji. Odmówił jednak objęcia ministerstwa wojny. Został wicepremierem, obok Camille’a Chautempsa, który zachował to stanowisko, i ministrem bez teki.

Przebudowa rządu objęła kilka resortów. Reynaud, który od marca był zarazem premierem i ministrem spraw zagranicznych, oddał dyplomację Daladierowi, a sam przejął obronę narodową i wojnę, czyli bezpośredni nadzór nad wojskiem. Mandel, zdecydowany zwolennik walki do końca, przeszedł z ministerstwa kolonii do spraw wewnętrznych, a kolonie objął Louis Rollin. Już 10 maja do rządu weszli jako ministrowie stanu przedstawiciele prawicowej opozycji, Louis Marin i Jean Ybarnégaray. Gabinet miał w ten sposób wyglądać na rząd jedności narodowej. Według francuskich historyków nominację Pétaina przyjęto w kraju, w parlamencie i w prasie bardzo dobrze. Reynaud, jak większość polityków, widział w starym marszałku przede wszystkim symbol. Nie przypuszczał, że Pétain odegra jakąkolwiek samodzielną rolę.

Weygand był w 1918 roku szefem sztabu marszałka Ferdinanda Focha i to on w wagonie w lesie Compiègne odczytał Niemcom warunki rozejmu. W latach 1931–1935 był wyznaczonym wodzem naczelnym armii francuskiej, potem przeszedł w stan spoczynku, a w sierpniu 1939 roku Daladier przywrócił go do służby i wysłał do Bejrutu jako dowódcę wojsk francuskich we wschodniej części Morza Śródziemnego. 17 maja dostał wezwanie Reynauda i wyruszył samolotem do Francji. Do Paryża dotarł 19 maja. Według francuskich relacji tego dnia powiedział członkom rządu: „Znam tajemnicę Focha”.

Ostatni rozkaz Gamelina

Rano 19 maja, gdy Weygand był jeszcze w drodze, Gamelin wydał swoją ostatnią dyrektywę, Instrukcję osobistą i tajną nr 12. Zaczynał ją od zastrzeżenia, że nie chce ingerować w prowadzenie bitwy, która należy do dowódcy frontu północno-wschodniego, gen. Alphonse’a Georges’a. Proponował jednak to, co wielu uważało za jedyne wyjście: armie odcięte w Belgii i na północy Francji miały uderzyć na południe, ku Sommie, a wojska zbierane na południe od wyłomu miały zaatakować na północ, w skrzydło niemieckiego klina. Niemieckie dywizje pancerne wyprzedziły swoją piechotę i ich skrzydła były słabo osłonięte. „Wszystko jest kwestią godzin” – pisał Gamelin. Był to w praktyce jego pierwszy rozkaz operacyjny w tej bitwie, wydany dziewięć dni po jej rozpoczęciu.

Po południu Weygand spotkał się z Gamelinem w jego kwaterze w zamku Vincennes. Gamelin przedstawił mu położenie, rozmiary wyłomu pod Sedanem i brak odwodów. Według jego wspomnień Weygand mówił przy tym z niechęcią o politykach. Wieczorem Reynaud podpisał dekret, na mocy którego Weygand został szefem Sztabu Generalnego Obrony Narodowej i naczelnym wodzem na wszystkich teatrach działań wojennych. Gamelin odszedł bez słowa protestu. Nowy wódz, jak opowiadano później, uznał, że najpierw musi się porządnie wyspać.

Trzy dni zwłoki

20 maja Weygand wstrzymał wykonanie rozkazu Gamelina. Chciał najpierw zobaczyć położenie na własne oczy i porozmawiać z dowódcami. Pojechał do kwatery Georges’a w La Ferté-sous-Jouarre, a 21 maja poleciał na północ, nad terenem, który częściowo już opanowali Niemcy. Jego samolot wylądował na opuszczonym lotnisku w Norrent-Fontes. W Ieper naradzał się z królem Belgów Leopoldem III i dowódcą 1 Grupy Armii gen. Gastonem Billotte’em. Dowódca brytyjskiego korpusu lord Gort, późno zawiadomiony o miejscu i godzinie spotkania, przyjechał już po odjeździe Weyganda. Wieczorem tego dnia Billotte, jedyny dowódca na północy, który znał zamiary naczelnego wodza, uległ wypadkowi samochodowemu, a 23 maja zmarł. Tego samego dnia, 21 maja, Brytyjczycy na własną rękę kontratakowali pod Arras.

22 maja w Vincennes Weygand przedstawił Reynaudowi i Churchillowi swój plan. Armie z północy, wraz z Brytyjczykami, miały uderzyć na południe w stronę Bapaume i Cambrai, a nowo tworzone zgrupowanie nad Sommą na północ, by odciąć niemieckie kolumny pancerne. W istocie był to ten sam zamysł, który trzy dni wcześniej przedstawił Gamelin. Churchill go poparł. Tymczasem 20 maja wieczorem niemieckie czołgi dotarły pod Abbeville do morza i armie sojusznicze zostały przecięte na dwie części. Niemiecka piechota w ciągu tych kilku dni dogoniła czołgi i umocniła skrzydła korytarza. Plan Weyganda nigdy nie został wykonany w zamierzonej skali.

Historycy oceniają te dni różnie. Wielu, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, uważa, że zmiana naczelnego wodza w środku bitwy i wstrzymanie rozkazu Gamelina kosztowały sojuszników dwa lub trzy dni, a w tej kampanii decydowały godziny. Inni zwracają uwagę, że rozkaz Gamelina przyszedł bardzo późno, a armie na północy, związane walką i zatłoczonymi drogami pełnymi uchodźców, i tak nie były w stanie szybko przegrupować się do natarcia. Zgodni są co do tego, że od 20 maja Francuzi nie mieli już sił, by odwrócić losy bitwy na północy.

Ludzie rozejmu

Nominacje z 18 i 19 maja miały wzmocnić wolę walki, a stały się początkiem drogi do rozejmu. Pétain i Weygand szybko uznali, że wojna jest przegrana. 21 maja Reynaud w przemówieniu w Senacie ogłosił, że ojczyzna jest w niebezpieczeństwie, i mówił o „niewiarygodnych błędach”, przez które nie wysadzono mostów na Mozie. 25 maja na naradzie komitetu wojennego w Pałacu Elizejskim po raz pierwszy padło słowo „rozejm”. Następnego dnia Pétain w nocie dla premiera przypisał klęskę nie dowódcom, lecz błędom całego narodu i jego „zamiłowaniu do spokojnego życia”, co zapowiadało późniejszą ideologię Vichy.

Pod koniec maja wojska sojusznicze zamknięte w okolicach Dunkierki ewakuowano przez kanał La Manche, a Weygand budował nad Sommą i Aisne nową linię obrony z punktów oporu w miejscowościach i lasach. 5 czerwca Niemcy uderzyli na nią i wkrótce ją przełamali. Od 12 czerwca Weygand otwarcie domagał się zawieszenia broni, a Pétain go popierał. 16 czerwca Reynaud ustąpił i nowym premierem został Pétain, a Weygand wszedł do jego rządu jako minister obrony narodowej. 22 czerwca w lesie Compiègne podpisano rozejm z Niemcami. Gamelin, Daladier, Mandel i sam Reynaud zostali wkrótce aresztowani przez władze, na których czele stanął człowiek, którego Reynaud w maju sprowadził z Madrytu, by ratował republikę.