Niemcy zajmują Kraków

Rano 6 września 1939 roku do Krakowa weszły pierwsze oddziały niemieckiej 14 Armii gen. Wilhelma Lista. Miasto nie było bronione. Polskie wojsko opuściło je w poprzednich dniach, a władze państwowe i większość urzędników ewakuowały się na wschód. Niemieckich żołnierzy, którzy od strony Podgórza podeszli do mostu na Wiśle, przywitał wiceprezydent miasta Stanisław Klimecki. Wyszedł im naprzeciw i przedstawił się po niemiecku jako burmistrz Krakowa, by uniknąć strzelaniny. Dawna stolica Polski, z Wawelem i grobami królów, znalazła się w rękach niemieckich szóstego dnia wojny.

Często pisze się, że 14 Armia zajęła Kraków „praktycznie bez oporu”. To prawda w odniesieniu do samego miasta. Nie oznacza jednak, że droga do Krakowa była dla Niemców łatwa. Przez pierwsze dwa dni wojny polska Armia „Kraków” stoczyła ciężkie walki na Śląsku i w Beskidach, a o tym, że miasto oddano bez walki, zdecydowało niemieckie przełamanie dalej na północy i groźba okrążenia.

Armia „Kraków” i jej zadanie

Armia „Kraków”, utworzona w marcu 1939 roku, miała osłaniać Górny Śląsk i zachodnią Małopolskę. Dowodził nią gen. bryg. Antoni Szylling. Miała w składzie pięć dywizji piechoty, brygadę górską, dwie brygady kawalerii, w tym zmotoryzowaną 10 Brygadę Kawalerii płk. Stanisława Maczka, oraz oddziały Obszaru Warownego „Śląsk”. Jej odcinek był rozległy, a położenie bardzo trudne. Granica z Rzeszą biegła tuż za przedmieściami Katowic, a od marca 1939 roku wojska niemieckie mogły uderzyć także z terytorium Słowacji, która na mocy traktatu ochronnego stała się państwem zależnym od Niemiec. Armia „Kraków” była więc zagrożona od zachodu i od południa.

Przeciw niej nacierała prawie cała 14 Armia z Grupy Armii „Południe” gen. Gerda von Rundstedta, a na jej północnym skrzydle część 10 Armii gen. Waltera von Reichenaua. Z Górnego Śląska uderzał VIII Korpus gen. Ernsta Buscha z 5 Dywizją Pancerną, od zachodu XVII Korpus, a ze Słowacji, doliną Orawy na Jordanów i Nowy Targ, korpus z 2 Dywizją Pancerną, 4 Dywizją Lekką i 3 Dywizją Górską. U boku Niemców na Podhale i Sądecczyznę wkroczyły wojska słowackie pod dowództwem ministra obrony Ferdinanda Čatloša. Już w pierwszych godzinach 1 września niemieckie lotnictwo zbombardowało krakowskie lotnisko w Rakowicach.

Pierwsze dwa dni

1 i 2 września Armia „Kraków” biła się na całym froncie. Pod Pszczyną 6 Dywizja Piechoty gen. bryg. Bernarda Monda odpierała 1 września ataki niemieckich czołgów, ale 2 września 5 Dywizja Pancerna przełamała jej słabo umocnione pozycje, a nieudany polski kontratak w otwartym terenie skończył się ciężkimi stratami. Na południu, pod Jordanowem, 10 Brygada Kawalerii Maczka przez trzy dni powstrzymywała znacznie silniejsze niemieckie dywizje idące ze Słowacji i wycofywała się krok po kroku, nie dając się okrążyć. W Beskidzie Żywieckim kilka schronów pod Węgierską Górką, dowodzonych przez kpt. Tadeusza Semika, broniło się 2 i 3 września przed całą niemiecką dywizją.

Rozstrzygnięcie zapadło jednak na północnym skrzydle. Pod Częstochową 7 Dywizja Piechoty gen. bryg. Janusza Gąsiorowskiego znalazła się na styku Armii „Kraków” i Armii „Łódź”, w luce, w którą wszedł niemiecki XVI Korpus Pancerny. Do rana 3 września dywizja została rozbita, a jej dowódca dostał się do niewoli. Przed niemieckimi wojskami pancernymi otworzyła się droga na wschód, na tyły całej Armii „Kraków”, a od południa niemieckie dywizje z Orawy zagrażały jej drugiemu skrzydłu.

Po południu 2 września gen. Szylling zameldował Naczelnemu Wodzowi, marsz. Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu, że armii grozi okrążenie. Około godziny 16 Rydz-Śmigły wyraził wstępną zgodę na odwrót, a wieczorem formalnie nakazał wycofać armię za Nidę i Dunajec. W nocy z 2 na 3 września wojska zaczęły opuszczać Górny Śląsk. Kraków, leżący na drodze odwrotu, miał zostać oddany bez walki. Obrona miasta z perspektywy polskiego dowództwa nie miała sensu: jego garnizon zostałby szybko okrążony, a walki w zabytkowym mieście przyniosłyby ogromne zniszczenia i ofiary wśród ludności.

Ewakuacja i ostatnie dni polskiego Krakowa

W mieście, które od pierwszego dnia wojny przeżywało naloty, zaczęła się ewakuacja. 3 września kustosz zbiorów wawelskich Stanisław Świerz-Zaleski i konserwator Józef Krzywda-Polkowski wywieźli z zamku najcenniejsze skarby, m.in. arrasy Zygmunta Augusta i miecz koronacyjny Szczerbiec. Transport przeszedł przez ogarnięty wojną kraj na wschód, a potem przez Rumunię, Francję i Wielką Brytanię dotarł w 1940 roku do Kanady. Dzięki temu zbiory te nie wpadły w ręce Niemców. Wróciły do Polski dopiero po latach sporów, w 1959 i 1961 roku.

W dniach 4 i 5 września miasto opuściła większość władz państwowych i wojewódzkich, a także prezydent Krakowa Bolesław Czuchajowski. Za nimi ruszyły tysiące uciekinierów. Na miejscu zostali m.in. arcybiskup krakowski Adam Stefan Sapieha i wiceprezydent Klimecki. 4 września powstał komitet obywatelski, który miał zapewnić miastu opiekę i porządek, a 5 września rada miejska powierzyła Klimeckiemu obowiązki prezydenta. Do 5 września przez miasto przechodziły na wschód cofające się polskie oddziały.

6 września

Pierwsze niemieckie oddziały, z VIII i XVII Korpusu, wkroczyły do miasta od południa rano 6 września. Klimecki spotkał niemiecki patrol przy moście na Wiśle i zapewnił, że miasto jest otwarte i nie będzie bronione. Na naradzie z członkami komitetu obywatelskiego przedstawiciel dowództwa niemieckiego zażądał zakładników, którzy mieli ręczyć za bezpieczeństwo wojsk. Wyznaczono 25 osób, wśród nich samego Klimeckiego.

Kraków przetrwał wrzesień 1939 roku prawie nienaruszony, w przeciwieństwie do Warszawy czy Wielunia. Oszczędzenie miasta nie oznaczało jednak oszczędzenia jego mieszkańców. Tuż za frontem posuwała się Einsatzgruppe I, jedna z grup operacyjnych policji bezpieczeństwa, które od pierwszego dnia wojny realizowały operację „Tannenberg” przeciw polskim elitom. Pierwsze dni okupacji przyniosły aresztowania, rekwizycje i pierwsze akty przemocy wobec Żydów, których w Krakowie mieszkało blisko 60 tysięcy, około jednej czwartej ludności miasta.

Dalsze losy Armii „Kraków”

Odwrót Armii „Kraków” był trudny, ale przez kilka dni armia zachowała spójność. Jej wojska, podzielone na dwie grupy, cofały się na północ i na południe od Wisły, ścigane przez niemieckie dywizje pancerne i lekkie, które próbowały je wyprzedzić i odciąć. 11 września główne siły przeszły Wisłę pod Baranowem po moście zbudowanym przez saperów w ciągu kilku godzin. Dalej armia szła na Lubelszczyznę, z zamiarem przebicia się w kierunku przedmościa rumuńskiego. W dniach 17–20 września, razem z Armią „Lublin”, stoczyła bitwę pod Tomaszowem Lubelskim, jedną z największych bitew kampanii. 20 września, otoczona przez Niemców, skapitulowała. Gen. Szylling resztę wojny spędził w niemieckim obozie jenieckim dla oficerów w Murnau.

10 Brygada Kawalerii, która w drugim tygodniu wojny przeszła pod inne dowództwo, walczyła jeszcze na przedpolu Lwowa, a 19 września przeszła na Węgry. Większość jej żołnierzy przedostała się potem do Francji, a następnie do Wielkiej Brytanii, gdzie Maczek stworzył 1 Dywizję Pancerną.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Krakowa zamknęło pierwszy etap kampanii na południu, tak jak dwa dni wcześniej przecięcie korytarza pomorskiego na północy. W ciągu sześciu dni Niemcy opanowali Górny Śląsk, z jego kopalniami i hutami, oraz zachodnią Małopolskę. Przemysłowy Śląsk wcielono potem do Rzeszy. Kraków natomiast nie został włączony do Niemiec, lecz stał się ośrodkiem nowego tworu, który okupanci stworzyli z centralnej Polski.

Na początku października powstał niemiecki okręg wojskowy „Krakau” pod dowództwem gen. Lista. Dekretem Hitlera z 12 października utworzono Generalne Gubernatorstwo, które formalnie zaczęło istnieć 26 października, ze stolicą w Krakowie. Na jego czele stanął Hans Frank, który na początku listopada zamieszkał na Wawelu. Kraków miał się stać „prastarym niemieckim miastem”, a polska kultura i nauka miały zniknąć. 6 listopada 1939 roku esesmani z Einsatzkommando 2/I pod dowództwem SS-Sturmbannführera Bruno Müllera zwabili do Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego profesorów i pracowników krakowskich uczelni, rzekomo na wykład o stosunku Niemiec do nauki. Aresztowano 184 osoby, w większości z Uniwersytetu Jagiellońskiego, i wywieziono je do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Tak przeprowadzona Sonderaktion Krakau wywołała protesty za granicą. Większość więźniów zwolniono w lutym 1940 roku, ale co najmniej dwudziestu zmarło w obozach lub wkrótce po wyjściu z nich. Stanisław Klimecki został w czasie okupacji kilkakrotnie aresztowany i w grudniu 1942 roku rozstrzelany w Puszczy Niepołomickiej.

Najgorszy los spotkał krakowskich Żydów. W 1941 roku Niemcy zamknęli ich w getcie w Podgórzu, a w latach 1942–1943 większość z nich zamordowali na miejscu, w obozie zagłady w Bełżcu, w Auschwitz i w obozie w Płaszowie. Kraków, oszczędzony przez wojnę we wrześniu 1939 roku, przez ponad pięć lat był stolicą okupacyjnej administracji, z której kierowano wyzyskiem i terrorem w centralnej Polsce. Wojska radzieckie wkroczyły do miasta w styczniu 1945 roku.