Związek Południowej Afryki wypowiada wojnę Niemcom

6 września 1939 roku Związek Południowej Afryki wypowiedział wojnę Niemcom. Decyzja zapadła po trzech dniach najostrzejszego kryzysu politycznego w dziejach dominium. Premier Barry Hertzog chciał, by kraj pozostał neutralny, ale 4 września Izba Zgromadzenia stosunkiem głosów 80 do 67 opowiedziała się za zerwaniem z Niemcami. Gubernator generalny odmówił Hertzogowi rozwiązania parlamentu, premier podał się do dymisji, a 5 września rząd utworzył jego dotychczasowy zastępca, generał Jan Smuts. Następnego dnia Związek Południowej Afryki był w stanie wojny. Spośród dominiów brytyjskich tylko w tym jednym o przystąpieniu do wojny przesądziło głosowanie, którego wynik do ostatniej chwili był niepewny.

Kalendaria rozkładają te wydarzenia na trzy dni: 4 września wniosek Hertzoga o neutralność „przegrywa 80 do 67”, a gubernator generalny Patrick Duncan odmawia rozpisania wyborów; 5 września Duncan powierza misję utworzenia rządu Smutsowi; 6 września Związek pod rządami Smutsa wypowiada wojnę. Ten przebieg zgadza się ze źródłami, z jednym uściśleniem. Głosowano formalnie nad poprawką Smutsa do wniosku premiera, a jej przyjęcie oznaczało upadek wniosku o neutralność. Część opracowań podaje też, że Smuts objął urząd dopiero 6 września; większość, w tym oficjalne zestawienia premierów, wskazuje na 5 września.

Dominium podzielone

Związek Południowej Afryki, utworzony w 1910 roku z dwóch dawnych kolonii brytyjskich i dwóch republik burskich pokonanych w II wojnie burskiej, był w 1939 roku w pełni samodzielnym dominium. Statut westminsterski z 1931 roku potwierdził, że parlament w Londynie nie może stanowić praw dla dominiów, a południowoafrykańska ustawa o statusie Unii z 1934 roku podkreśliła tę suwerenność. Wspólnym ogniwem z Wielką Brytanią pozostawał król Jerzy VI. W 1914 roku Związek przystąpił do wojny automatycznie, razem z całym imperium. W 1939 roku musiał zdecydować sam.

Biała ludność kraju była podzielona. Afrykanerzy, potomkowie osadników holenderskich, stanowili jej większość i wielu z nich pamiętało wojnę burską, spalone farmy i obozy koncentracyjne, w których zmarły dziesiątki tysięcy burskich kobiet i dzieci. Biali o korzeniach brytyjskich czuli się częścią imperium. Czarna większość mieszkańców nie miała w tej sprawie głosu, bo prawa wyborcze były w praktyce zastrzeżone dla białych.

Od 1934 roku krajem rządziła Partia Zjednoczona, powstała z fuzji Partii Narodowej Hertzoga i Partii Południowoafrykańskiej Smutsa. Dwaj dawni generałowie burscy, przez lata zaciekli rywale, rządzili razem: Hertzog jako premier, Smuts jako wicepremier i minister sprawiedliwości. Na prawo od nich stała „oczyszczona” Partia Narodowa Daniela F. Malana, która uznała fuzję za zdradę sprawy afrykanerskiej. Koalicja trzymała się dopóty, dopóki nie trzeba było rozstrzygnąć, co zrobić w razie wojny Wielkiej Brytanii z Niemcami.

Hertzog od lat uważał, że dominium nie powinno brać udziału w europejskich wojnach. W czasie kryzysu sudeckiego, we wrześniu 1938 roku, przeforsował w gabinecie formułę, według której w razie wojny Związek pozostałby neutralny, choć w sposób przychylny Wielkiej Brytanii. Smuts się na nią zgodził, a ponieważ układ monachijski oddalił wtedy wojnę, sprawa pozostała teoretyczna. W kolejnych miesiącach Smuts w wielu przemówieniach dawał jednak do zrozumienia, że jego stanowisko się zmienia. Minister obrony Oswald Pirow, który jesienią 1938 roku odwiedził Berlin i rozmawiał z Adolfem Hitlerem, otwarcie podziwiał nazistowskie Niemcy.

Gabinet się rozpada

Gdy 1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, parlament w Kapsztadzie był akurat zwołany na krótką sesję w innej sprawie: chodziło o przedłużenie kadencji senatu, która wygasała. 2 września Hertzog zebrał gabinet w swojej rezydencji Groote Schuur. Przedstawił stanowisko, że Związek pozostanie neutralny. Rząd podzielił się niemal po równo: według relacji uczestników Hertzoga poparło pięciu ministrów, a siedmiu, z Smutsem na czele, opowiedziało się za przystąpieniem do wojny. Następnego dnia Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, a Australia i Nowa Zelandia poszły za nimi w ciągu kilku godzin. W Pretorii i Kapsztadzie wciąż nie było decyzji.

Hertzog postanowił rozstrzygnąć spór w parlamencie. Był przekonany, że ma większość: liczył na swoich zwolenników w Partii Zjednoczonej i na posłów Malana, którzy z pewnością zagłosowaliby za neutralnością.

Głosowanie 4 września

4 września premier przedstawił Izbie Zgromadzenia wniosek, by Związek Południowej Afryki zachował wobec wojny neutralność i utrzymał dotychczasowe stosunki ze wszystkimi stronami konfliktu, wywiązując się zarazem z zobowiązań umownych, w tym z prawa brytyjskiej floty do bazy w Simonstad. W przemówieniu poszedł jednak dalej, niż wymagała obrona neutralności. Przekonywał, że Hitler nie dąży do panowania nad światem, że działania Niemiec wobec Austrii, Czechosłowacji i Polski wynikają z krzywd traktatu wersalskiego, a Afrykanerzy, którzy sami walczyli o samostanowienie, powinni to rozumieć. Według wielu relacji właśnie to wystąpienie zraziło wahających się posłów jego własnej partii.

Smuts zgłosił poprawkę. Zgodnie z nią Związek miał zerwać stosunki z Niemcami, odmówić przyjęcia postawy neutralnej i wypełnić zobowiązania wobec Wspólnoty Brytyjskiej, a zarazem podjąć kroki niezbędne do obrony własnego terytorium i Afryki Południowo-Zachodniej, dawnej kolonii niemieckiej, którą Związek zarządzał z mandatu Ligi Narodów. Poprawka zastrzegała, że wojska nie zostaną wysłane za morze, jak w poprzedniej wojnie. Smuts argumentował, że los Afryki Południowo-Zachodniej, której zwrotu Niemcy domagały się od lat, i bezpieczeństwo szlaku morskiego wokół Przylądka zależą od wyniku wojny, a neutralność wobec Hitlera oznaczałaby osamotnienie kraju.

Poprawkę przyjęto 80 głosami przeciw 67. Za Smutsem głosowała większość posłów Partii Zjednoczonej, a także posłowie Partii Dominialnej i Partii Pracy. Za Hertzogiem poszła mniejszość jego partii i nacjonaliści Malana. Wniosek premiera upadł.

Odmowa gubernatora generalnego

Hertzog nie podał się od razu do dymisji. Zwrócił się do gubernatora generalnego sir Patricka Duncana z prośbą o rozwiązanie parlamentu i rozpisanie wyborów, w których wyborcy mieliby rozstrzygnąć sprawę wojny. Duncan, pierwszy obywatel Związku na tym stanowisku i dawny minister w rządzie Smutsa, odmówił. Uznał, że izba właśnie wypowiedziała się jasno, że istnieje inny przywódca zdolny utworzyć rząd z poparciem większości i że kampania wyborcza na temat wojny rozdarłaby kraj w chwili zagrożenia. Decyzja była zgodna z konstytucyjną praktyką, ale nacjonaliści afrykanerscy przez lata przedstawiali ją jako dowód, że w sprawach imperium o losie dominium decydują ludzie Korony.

5 września Hertzog złożył dymisję, a Duncan powierzył utworzenie rządu Smutsowi. Nowy premier oparł się na większości Partii Zjednoczonej oraz na Partii Dominialnej i Partii Pracy. W jego gabinecie znaleźli się także Afrykanerzy, ale ministrowie wierni Hertzogowi odeszli razem z nim. Smuts objął osobiście sprawy zagraniczne i obronę.

Wypowiedzenie wojny

6 września 1939 roku gubernator generalny wydał proklamację, że między Związkiem Południowej Afryki a Rzeszą Niemiecką istnieje stan wojny. Związek był trzecim, po Australii i Nowej Zelandii, dominium, które przystąpiło do wojny. Kanada zrobiła to cztery dni później. Irlandia, która formalnie wciąż należała do Wspólnoty, ogłosiła neutralność i przy niej pozostała do końca wojny.

Siły zbrojne Związku były w 1939 roku znikome. Siły Obronne Unii liczyły około 5,3 tysiąca żołnierzy zawodowych i niespełna 15 tysięcy przeszkolonych rezerwistów Aktywnej Siły Obywatelskiej, uzbrojonych i wyszkolonych do działań w buszu, a nie do nowoczesnej wojny. Smuts zaczął od zabezpieczenia wybrzeży i portów, przez które wiódł szlak morski wokół Przylądka Dobrej Nadziei. Wiedział też, że przy tak głębokim podziale kraju nie może wprowadzić poboru. Służba poza granicami miała być wyłącznie ochotnicza.

Afrykanerski opór

Wojna rozbiła Partię Zjednoczoną i połączyła na nowo afrykanerski obóz narodowy. W styczniu 1940 roku zwolennicy Hertzoga i Malana utworzyli Zjednoczoną Partię Narodową (Herenigde Nasionale Party), której program wprost zapowiadał republikę jako jedyną gwarancję, że Związek nie zostanie znów wciągnięty w wojny Wielkiej Brytanii. Hertzog szybko utracił w niej wpływy, pod koniec 1940 roku wycofał się z polityki, a w 1941 roku publicznie chwalił narodowy socjalizm jako ustrój bliski tradycji afrykanerskiej. Zmarł w listopadzie 1942 roku. Pirow założył w 1940 roku Nowy Porządek, ruch otwarcie wzorowany na nazizmie.

Najgroźniejszym przeciwnikiem wojny okazał się Ossewabrandwag, „Straż Wozów Zaprzęgowych”. Powstał w lutym 1939 roku w Bloemfontein na fali obchodów stulecia Wielkiego Treku i początkowo był ruchem kulturalnym. Po wybuchu wojny stał się masową organizacją, według różnych szacunków liczącą setki tysięcy członków, wrogą Wielkiej Brytanii i sympatyzującą z Niemcami. Jego bojówki, Stormjaers, dokonywały sabotaży na liniach kolejowych i telegraficznych. Rząd Smutsa internował tysiące podejrzanych, w tym przyszłego premiera Johna Vorstera, a do służby frontowej przyjmował tylko ochotników, którzy złożyli przysięgę gotowości do walki w całej Afryce. Nosili oni na naramiennikach czerwone paski, wyróżnik i zarazem piętno w oczach nacjonalistów.

Miejsce w wojnie

Mimo tych podziałów Związek Południowej Afryki wniósł do wojny wkład znacznie większy, niż zapowiadała ostrożna poprawka z 4 września. W latach 1940–1941 jego dywizje walczyły z Włochami w Afryce Wschodniej, a lotnictwo przy wyzwalaniu Etiopii. W Afryce Północnej w listopadzie 1941 roku pod Sidi Rezegh została rozbita 5 Brygada Południowoafrykańska, a 21 czerwca 1942 roku w Tobruku skapitulowała 2 Dywizja Południowoafrykańska, co oznaczało niewolę dla około 10 tysięcy jej żołnierzy. Południowoafrykańczycy walczyli potem pod El Alamein, a 6 Południowoafrykańska Dywizja Pancerna przeszła kampanię włoską. Według zwykle przytaczanych danych w siłach zbrojnych Związku służyło jako ochotnicy ponad 330 tysięcy ludzi, w tym tysiące czarnych i kolorowych mieszkańców, których dopuszczano jednak tylko do służb pomocniczych, a poległo i zmarło około 11–12 tysięcy.

Smuts stał się jednym z najbliższych doradców Winstona Churchilla, w 1941 roku otrzymał stopień brytyjskiego marszałka polnego, a w 1945 roku współtworzył w San Francisco Kartę Narodów Zjednoczonych. W kraju zapłacił jednak za wojnę cenę polityczną. Afrykanerski nacjonalizm, który we wrześniu 1939 roku przegrał głosowanie, wyszedł z wojny silniejszy i zjednoczony. W 1948 roku Partia Narodowa Malana wygrała wybory i zaczęła wprowadzać apartheid, a w 1961 roku Republika Południowej Afryki zerwała z Koroną i opuściła Wspólnotę Narodów. Głosowanie z 4 września 1939 roku było jednym z największych zwycięstw Smutsa nad tą częścią Afrykanerów, która nigdy nie pogodziła się z porażką w wojnie burskiej.