Wasilij Czujkow

Wasilij Czujkow był dowódcą, którego nazwisko na zawsze związało się ze Stalingradem. Chłopski syn spod Tuły, w wojnie domowej w wieku dziewiętnastu lat dowódca pułku, w latach międzywojennych znawca Chin, w 1939 roku prowadził jedną z armii, które zajęły wschodnie ziemie Polski, a w wojnie zimowej przejął armię rozbitą przez Finów. Przez ponad rok był głównym radzieckim doradcą wojskowym Czang Kaj-szeka. We wrześniu 1942 roku objął 62 Armię, która broniła samego Stalingradu, i utrzymał się z nią w ruinach nad Wołgą aż do okrążenia 6 Armii Friedricha Paulusa. Z tą samą armią, przemianowaną na 8 Gwardyjską, przeszedł przez Ukrainę i Polskę do Berlina, gdzie w jego sztabie skapitulował garnizon stolicy Rzeszy. Po wojnie dowodził wojskami radzieckimi w Niemczech, został marszałkiem Związku Radzieckiego i stworzył radziecką obronę cywilną. Dla jednych był symbolem nieugiętej obrony, dla innych dowódcą, który nie liczył się z życiem własnych żołnierzy. Oba obrazy mają oparcie w faktach.

Z Sieriebrianych Prudów do Kronsztadu

Urodził się 12 lutego 1900 roku (31 stycznia według kalendarza juliańskiego) we wsi Sieriebrianyje Prudy w guberni tulskiej, w wielodzietnej rodzinie chłopskiej. Był ósmym z dwanaściorga dzieci. Skończył cztery klasy szkoły parafialnej i jako dwunastolatek wyjechał za pracą do Petersburga, gdzie terminował w warsztacie wyrabiającym ostrogi dla oficerów kawalerii. W 1917 roku służył jako chłopiec okrętowy w oddziale minerów w Kronsztadzie. Rewolucję przeżył w środowisku bałtyckich marynarzy, z którego wyszło wielu późniejszych bolszewickich dowódców. Wszyscy jego bracia zostali żołnierzami i walczyli w wojnie domowej.

Wojna domowa

Do Armii Czerwonej wstąpił wiosną 1918 roku jako kursant moskiewskich kursów instruktorskich. W lipcu tego roku brał udział w tłumieniu buntu lewicowych eserowców w Moskwie, jesienią walczył na froncie południowym jako zastępca dowódcy kompanii, a potem pułku. W maju 1919 roku wstąpił do partii bolszewickiej. Tego samego miesiąca, mając dziewiętnaście lat, zastąpił na polu bitwy rannego dowódcę i do końca 1921 roku dowodził pułkiem, przemianowanym później na 43 Pułk Strzelecki 5 Dywizji. Walczył z wojskami admirała Aleksandra Kołczaka na Uralu i w zachodniej Syberii, w składzie 5 Armii, którą dowodził Michaił Tuchaczewski.

W 1920 roku jego pułk przerzucono na front zachodni, do wojny z Polską. Walczył w rejonie Lepla, Lidy i Wilejki. W czasie wojny domowej był czterokrotnie ranny. Jedna z ran, odniesiona w 1920 roku, pozostawiła w jego lewym ramieniu odłamek, którego nie dało się usunąć. Dokuczał mu przez całe życie, a według jego biografów przyczynił się do zakażenia, które sześćdziesiąt lat później doprowadziło do jego śmierci. Za wojnę domową dostał dwa Ordery Czerwonego Sztandaru i broń honorową.

Orientalista w mundurze

W 1925 roku Czujkow ukończył Akademię Wojskową im. Michaiła Frunzego, a w 1927 roku jej wydział wschodni, gdzie uczył się chińskiego i historii Dalekiego Wschodu. W 1926 roku, pod przykryciem kuriera dyplomatycznego, odbył pierwszą podróż do Chin: przez Harbin, Mukden i Dairen do Tiencinu i Pekinu. Od 1928 roku był doradcą wojskowym w Chinach, poznał kraj, jego politykę i armię, nauczył się płynnie mówić po chińsku. Gdy w 1929 roku wybuchł konflikt o Kolej Wschodniochińską, trafił do sztabu Specjalnej Armii Dalekowschodniej Wasilija Blüchera, gdzie zajmował się wywiadem i uczestniczył w rozmowach o kapitulacji chińskich wojsk w Mandżurii.

W latach 30. kierował kursami doskonalenia oficerów wywiadu, ukończył kursy przy akademii wojsk zmechanizowanych i przeszedł do dowodzenia wojskami. Od grudnia 1936 roku dowodził brygadą zmechanizowaną pod Bobrujskiem, od 1938 roku korpusem strzeleckim, a potem Bobrujską Grupą Armijną w Białoruskim Okręgu Wojskowym. Wielka czystka, która zdziesiątkowała kadrę Armii Czerwonej, otworzyła takim jak on drogę do szybkich awansów: w ciągu niespełna roku został kombrygiem, komdywem i komkorem.

Polska i Finlandia

We wrześniu 1939 roku jego grupa armijna została przekształcona w 4 Armię, która w czasie agresji ZSRR na Polskę szła przez Baranowicze i Prużanę na Brześć. To jego podwładni z 29 Brygady Czołgów Lekkich kombriga Siemiona Kriwoszeina spotkali się z wojskami niemieckimi i w Brześciu przyjęli miasto od korpusu Heinza Guderiana.

W grudniu 1939 roku Czujkowa wysłano do Karelii, gdzie w wojnie zimowej radziecka 9 Armia przeżywała klęskę. Zastąpił komkora Michaiła Duchanowa, odwołanego po rozbiciu 163 Dywizji Strzeleckiej pod Suomussalmi. Sytuacji już nie uratował. Na początku stycznia 1940 roku Finowie zniszczyli na drodze z Raate idącą na odsiecz 44 Dywizję, której dowódcę po klęsce rozstrzelano. Czujkow, który kazał dywizji bronić się w miejscu i czekać na posiłki, zachował stanowisko. Wiosną 1940 roku wrócił do dowództwa 4 Armii, a w czerwcu został generałem porucznikiem.

Doradca Czang Kaj-szeka

W grudniu 1940 roku Czujkow został attaché wojskowym w Chinach i głównym doradcą wojskowym Czang Kaj-szeka w Chongqingu. Według jego wspomnień przed wyjazdem Józef Stalin i Siemion Timoszenko polecili mu zrobić wszystko, by Chiny walczyły dalej z Japonią i wiązały japońską armię, tak by nie mogła uderzyć na ZSRR. Czujkow przywiózł ze sobą duże dostawy radzieckiej broni dla wojsk Kuomintangu. Wkrótce po jego przyjeździe, w styczniu 1941 roku, wojska rządowe rozbiły komunistyczną Nową 4 Armię w incydencie w południowym Anhui. Mao Zedong zarzucał potem radzieckiemu doradcy, że nie powstrzymał Czanga. Czujkow, zgodnie z instrukcjami Stalina, wspierał jednak dalej rząd w Chongqingu, także po zawarciu w kwietniu 1941 roku radziecko-japońskiego paktu o neutralności, który w Chinach przyjęto z goryczą. Po ataku Niemiec na ZSRR wielokrotnie prosił o odwołanie na front. W marcu 1942 roku wrócił do kraju. Swoje chińskie doświadczenia opisał pod koniec życia we wspomnieniach „Misja w Chinach”.

Stalingrad

Po powrocie z Chin Czujkow objął w maju 1942 roku formowaną pod Tułą 1 Armię Rezerwową, którą w lipcu przemianowano na 64 Armię i skierowano do nowo utworzonego Frontu Stalingradzkiego. Od 22 lipca armia walczyła w wielkim łuku Donu. Czujkow dowodził nią, według części źródeł jako pełniący obowiązki dowódcy, a 4 sierpnia dowódca frontu gen. por. Wasilij Gordow odsunął go od tej funkcji i powierzył mu grupę operacyjną na skrzydle armii. Zdawało się, że jego kariera utknęła.

Na początku września niemiecka 6 Armia i 4 Armia Pancerna podeszły pod same miasto, a broniąca go 62 Armia była rozbita i zdemoralizowana, jej dowódca zaś uważał, że Stalingradu nie da się utrzymać. 11 września dowódca frontu gen. płk Andriej Jeriomienko i członek rady wojennej Nikita Chruszczow powierzyli 62 Armię Czujkowowi. Formalnie objął ją 12 września, w przeddzień pierwszego wielkiego szturmu na miasto. Według jego wspomnień zapowiedział wtedy, że miasto obroni albo tam zginie.

Przez następne pięć miesięcy dowodził armią w bitwie stalingradzkiej, w ruinach, na wąskim pasie ziemi nad Wołgą, zaopatrywanej nocą przez rzekę. Trzymał stanowisko dowodzenia blisko pierwszej linii, w ziemiankach i sztolniach, często pod ogniem. Na początku października jego stanowisko dowodzenia omal nie spłonęło, gdy niemieckie bomby trafiły w pobliskie zbiorniki ropy. Utrzymywał armię w posłuszeństwie metodami brutalnymi nawet na tle Armii Czerwonej: sam opowiadał, że w pierwszych dniach kazał rozstrzelać kilku dowódców i komisarzy, którzy porzucili pozycje. Jednocześnie szybko uczył się walki w mieście. Kazał trzymać się jak najbliżej przeciwnika, w odległości rzutu granatem, by niemieckie lotnictwo i artyleria nie mogły uderzać bez ryzyka dla własnych żołnierzy. Bronił się w pojedynczych budynkach i halach fabrycznych, kontratakował nocą, a w natarciach używał małych grup szturmowych. Z tymi metodami związane są najsłynniejsze epizody bitwy: walki o Kurhan Mamaja, o Dom Pawłowa, o Fabrykę Traktorów, zakłady „Barrikady” i hutę „Czerwony Październik”.

W połowie listopada Niemcy zajmowali większość miasta, ale nie zdołali zepchnąć 62 Armii do Wołgi. Wiązała ona siły 6 Armii w czasie, gdy Stawka przygotowywała operację „Uran”, o której Czujkow, jak sam przyznawał, nie został uprzedzony. Po okrążeniu Paulusa jego armia przeszła do natarcia w ruinach i walczyła aż do kapitulacji ostatnich Niemców 2 lutego 1943 roku. Za Stalingrad Czujkow został zgłoszony do tytułu Bohatera Związku Radzieckiego, ale ostatecznie dostał Order Suworowa I klasy.

Od Dniepru do Berlina

W kwietniu 1943 roku 62 Armia za obronę Stalingradu otrzymała miano gwardyjskiej i stała się 8 Gwardyjską Armią. Czujkow dowodził nią do końca wojny. Latem i jesienią 1943 roku walczył w Donbasie i nad Dnieprem, w październiku jego armia zdobyła Zaporoże, a pod koniec tego miesiąca został generałem pułkownikiem. W 1944 roku walczył na prawobrzeżnej Ukrainie, w bojach o Nikopol, Krzywy Róg i Odessę. W marcu 1944 roku otrzymał pierwszy tytuł Bohatera Związku Radzieckiego.

Latem 1944 roku 8 Gwardyjska Armia weszła w skład 1 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego. W operacji brzesko-lubelskiej jego wojska przekroczyły Bug, uczestniczyły w zajęciu Lublina i znalazły się wśród pierwszych, które weszły do obozu na Majdanku. Na początku sierpnia jego dywizje sforsowały Wisłę pod Magnuszewem i utworzyły przyczółek warecko-magnuszewski, utrzymany mimo silnych niemieckich kontrataków. Z tego przyczółka w styczniu 1945 roku ruszyła operacja wiślańsko-odrzańska. 19 stycznia armia Czujkowa zajęła Łódź, a potem otoczyła Poznań. Szturm twierdzy poznańskiej, powierzony osobiście Czujkowowi, trwał miesiąc i zakończył się 23 lutego 1945 roku zdobyciem cytadeli. W kwietniu otrzymał drugi tytuł Bohatera Związku Radzieckiego.

W operacji berlińskiej 8 Gwardyjska Armia nacierała na głównym kierunku 1 Frontu Białoruskiego, którym dowodził teraz Gieorgij Żukow. 16 kwietnia uderzyła z przyczółka pod Kostrzynem na Wzgórza Seelow, gdzie przez kilka dni wykrwawiała się w natarciu na silną niemiecką obronę. Potem jej dywizje walczyły w Berlinie, korzystając z doświadczeń ze Stalingradu. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja do stanowiska dowodzenia Czujkowa przybył pod białą flagą szef Sztabu Generalnego wojsk lądowych gen. Hans Krebs, wysłany przez Josepha Goebbelsa. Czujkow dowiedział się od niego jako pierwszy z dowódców alianckich o samobójstwie Adolfa Hitlera. Krebs próbował wynegocjować zawieszenie broni. Czujkow, po porozumieniu z Żukowem i Moskwą, żądał bezwarunkowej kapitulacji. 2 maja 1945 roku w jego sztabie dowódca obrony Berlina gen. Helmuth Weidling podpisał rozkaz kapitulacji garnizonu.

W Niemczech i w Moskwie

Po wojnie Czujkow został w Niemczech. Do 1946 roku dowodził 8 Gwardyjską Armią i stał na czele radzieckiej administracji wojskowej w Turyngii, potem był zastępcą naczelnego dowódcy wojsk radzieckich w Niemczech i w czasie blokady Berlina w latach 1948–1949 należał do najważniejszych radzieckich wojskowych w kraju. W marcu 1949 roku został naczelnym dowódcą Grupy Wojsk Radzieckich w Niemczech, a od października tego roku, po utworzeniu NRD, także przewodniczącym Radzieckiej Komisji Kontroli, która nadzorowała nowe państwo. Po śmierci Stalina, w maju 1953 roku, przeniesiono go na stanowisko dowódcy Kijowskiego Okręgu Wojskowego. 11 marca 1955 roku został marszałkiem Związku Radzieckiego.

W latach 1960–1964 był naczelnym dowódcą wojsk lądowych i wiceministrem obrony ZSRR, a od 1961 do 1972 roku pierwszym szefem obrony cywilnej ZSRR, którą budował z myślą o wojnie jądrowej. Od 1961 roku do śmierci był członkiem Komitetu Centralnego KPZR. W 1969 roku przewodniczył radzieckiej delegacji na pogrzebie Dwighta Eisenhowera. Ostatnie lata spędził jako generalny inspektor w ministerstwie obrony.

Pisał dużo. Jego wspomnienia o Stalingradzie, Berlinie i Chinach należą do najważniejszych relacji radzieckich dowódców, choć – jak wszystkie wspomnienia z tamtych czasów – wymagają ostrożności. W latach 60. wywołał głośny spór z Żukowem, twierdząc, że Armia Czerwona mogła zdobyć Berlin już w lutym 1945 roku, gdyby nie zatrzymano natarcia nad Odrą. Żukow i większość historyków uznali to za nierealne, bo skrzydła frontu były wtedy odsłonięte, a wojska wyczerpane.

Śmierć i pamięć

Wasilij Czujkow zmarł w Moskwie 18 marca 1982 roku. Zgodnie z jego wolą pochowano go nie w Moskwie, lecz w Wołgogradzie, na Kurhanie Mamaja, u stóp pomnika „Matka Ojczyzna Wzywa!”, przy którego projektowaniu doradzał, obok żołnierzy swojej armii poległych w bitwie. Był honorowym obywatelem Wołgogradu i Berlina; tego drugiego tytułu pozbawiono go w 1992 roku, jak wielu radzieckich dowódców.

W Rosji pozostał symbolem obrony Stalingradu i jednym z najbardziej znanych dowódców wojny. Historycy cenią jego zmysł taktyczny, zwłaszcza w walce w mieście, której metody, wypracowane nad Wołgą, wykorzystał potem w Poznaniu i w Berlinie, i jego obecność na pierwszej linii. Zwracają też uwagę na cenę jego zwycięstw: na rozkazy, które posyłały na śmierć całe pododdziały, na egzekucje własnych żołnierzy i na ogromne straty 62 Armii, która przez pięć miesięcy żyła z uzupełnień przeprawianych przez Wołgę. Stalingrad, którego bronił, stał się punktem zwrotnym wojny na wschodzie i początkiem drogi, która zaprowadziła Armię Czerwoną, a wraz z nią Czujkowa, do Berlina.