John Dill

Sir John Dill należał do tych brytyjskich dowódców II wojny światowej, których znaczenie lepiej widać z perspektywy całej koalicji niż z pola bitwy. Przez półtora roku, w najtrudniejszym okresie wojny – od Dunkierki do Pearl Harbor – był szefem Imperialnego Sztabu Generalnego, czyli najwyższym rangą żołnierzem armii brytyjskiej. Na tym stanowisku nie potrafił porozumieć się z Winstonem Churchillem i pod koniec 1941 roku został od niego odsunięty. Wydawało się, że to koniec jego kariery, tymczasem w Waszyngtonie, jako szef brytyjskiej misji wojskowej, stał się jednym z najważniejszych ogniw sojuszu brytyjsko-amerykańskiego. Zmarł tam 4 listopada 1944 roku i spoczął na amerykańskim cmentarzu narodowym w Arlington.

Z Ulsteru do armii

John Greer Dill urodził się 25 grudnia 1881 roku w Lurgan w hrabstwie Armagh, na terenie dzisiejszej Irlandii Północnej. Jego ojciec, kierownik miejscowego oddziału banku, zmarł, gdy chłopiec miał dwanaście lat; wkrótce potem zmarła także matka. Dill uczył się w Belfaście, a następnie w Cheltenham College i w Królewskim Kolegium Wojskowym w Sandhurst. W 1901 roku jako podporucznik trafił do Leinster Regiment, irlandzkiego pułku piechoty, i zdążył jeszcze wziąć udział w końcowej fazie II wojny burskiej w Afryce Południowej.

Lata przed I wojną światową spędził w zwykłej służbie pułkowej, m.in. jako adiutant batalionu. W 1907 roku ożenił się z Adą Maud Le Mottée; mieli jednego syna. Na krótko przed wybuchem wojny ukończył kolegium sztabowe w Camberley, co przesądziło o jego dalszej drodze – nie jako dowódcy liniowego, lecz jako oficera sztabu.

Oficer sztabu na froncie zachodnim

W czasie I wojny światowej Dill walczył we Francji i we Flandrii. W 1915 roku jako major brygady (szef sztabu brygady) w 8 Dywizji uczestniczył w walkach pod Neuve-Chapelle i został ranny. Potem awansował szybko na kolejnych szczeblach sztabowych, aż w 1918 roku, w wieku 36 lat, został generałem brygady w wydziale operacyjnym kwatery głównej brytyjskich wojsk we Francji, dowodzonych przez marszałka Douglasa Haiga. Pracował tam w czasie niemieckiej ofensywy wiosennej i alianckiej kontrofensywy, która zakończyła wojnę. Wyszedł z niej z Orderem za Wybitną Służbę (DSO), wieloma wyróżnieniami w rozkazach i opinią jednego z najzdolniejszych sztabowców swojego pokolenia.

Między wojnami

W latach międzywojennych Dill uchodził za wzorowego oficera armii zawodowej: inteligentnego, pracowitego, taktownego i lubianego przez podwładnych. Wykładał w kolegium sztabowym w Camberley i w Imperial Defence College, a w latach 1931–1934 był komendantem kolegium w Camberley. W latach 1934–1936 kierował w Ministerstwie Wojny operacjami wojskowymi i wywiadem. We wrześniu 1936 roku objął dowództwo wojsk brytyjskich w Palestynie, gdzie od kilku miesięcy trwało arabskie powstanie przeciw władzom mandatowym i żydowskiemu osadnictwu; wzmocnione siły pod jego dowództwem przyczyniły się do przerwania pierwszej fazy rebelii jesienią 1936 roku.

W 1937 roku wrócił do kraju jako dowódca okręgu Aldershot (Aldershot Command), najważniejszego zgrupowania wojsk w Wielkiej Brytanii. Uważano go wówczas za naturalnego kandydata na szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, ale minister wojny Leslie Hore-Belisha, szukający młodszych i bardziej skłonnych do reform ludzi, w grudniu 1937 roku powierzył to stanowisko lordowi Gortowi. Dill pozostał w Aldershot. W tych samych latach ciężko zachorowała jego żona, która po serii udarów była częściowo sparaliżowana; zmarła w grudniu 1940 roku.

I Korpus we Francji

Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku Gort objął dowództwo Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a Dill – jego I Korpusu (II Korpusem dowodził Alan Brooke). Przez miesiące „dziwnej wojny” korpus umacniał pozycje na granicy francusko-belgijskiej i szkolił się, nie biorąc udziału w walkach. Dill był krytyczny wobec stanu przygotowań armii, przede wszystkim braku czołgów, broni przeciwpancernej i lotnictwa współpracującego z wojskami lądowymi. W kwietniu 1940 roku odwołano go do Londynu na stanowisko zastępcy szefa Imperialnego Sztabu Generalnego, a 27 maja 1940 roku, w dniach ewakuacji spod Dunkierki, zastąpił na stanowisku szefa sztabu generała Edmunda Ironside’a.

Szef Imperialnego Sztabu Generalnego

Dill przejął armię po klęsce we Francji, bez znacznej części sprzętu, w obliczu groźby niemieckiej inwazji. Latem i jesienią 1940 roku jego głównym zadaniem była obrona Wysp Brytyjskich i odbudowa wojsk lądowych, a zarazem utrzymanie pozycji na Bliskim Wschodzie. Od samego początku jednak współpraca z premierem układała się źle. Churchill, który chciał osobiście kierować wojną, oczekiwał od wojskowych energicznych pomysłów ofensywnych i szybkich decyzji; Dill, ostrożny, metodyczny i z natury powściągliwy, odpowiadał mu przede wszystkim wyliczeniami, czego nie da się zrobić. Według relacji z otoczenia premiera Churchill nazywał go prywatnie „Dilly-Dally” (od angielskiego „guzdrać się”). Dill z kolei skarżył się bliskim na nocne narady w Chequers i na to, że premier ingeruje w szczegóły operacji.

Spory dotyczyły zasadniczych spraw strategii. Na początku 1941 roku Dill towarzyszył ministrowi spraw zagranicznych Anthony’emu Edenowi w misji na Bliski Wschód i do Aten, której efektem była decyzja o wysłaniu wojsk brytyjskich do Grecji; sam początkowo miał wątpliwości, ale ostatecznie ją poparł, a kampania zakończyła się w kwietniu porażką i ewakuacją. W maju 1941 roku przedstawił premierowi memoriał, w którym dowodził, że obrona Wielkiej Brytanii, a w dalszej kolejności Singapuru, jest ważniejsza niż utrzymanie Egiptu, i ostrzegał przed rozpraszaniem sił. Churchill przyjął go bardzo źle. Dill sprzeciwiał się też naciskom premiera na przedwczesne ofensywy w Afryce Północnej, które w czerwcu 1941 roku doprowadziły do nieudanej operacji „Battleaxe” i do zastąpienia Archibalda Wavella przez Claude’a Auchinlecka.

W sierpniu 1941 roku Dill był w składzie delegacji, która na pokładzie okrętu w zatoce Placentia u wybrzeży Nowej Fundlandii spotkała się z Amerykanami; podczas tych rozmów, zakończonych ogłoszeniem Karty atlantyckiej, poznał szefa sztabu US Army gen. George’a Marshalla. Jesienią było już jednak jasne, że Churchill chce go zmienić, a sam Dill był wyczerpany pracą i chorobą żony, która zmarła rok wcześniej. 18 listopada 1941 roku awansował do stopnia marszałka polnego, a 25 grudnia 1941 roku – w dniu swoich 60. urodzin, wieku emerytalnego dla oficerów w jego randze – zastąpił go Alan Brooke. Przewidziano dla niego honorową emeryturę na stanowisku gubernatora Bombaju. Jesienią 1941 roku ożenił się ponownie, z Nancy Furlong.

W Waszyngtonie

Do Bombaju Dill nie pojechał. Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny Churchill zabrał go na konferencję „Arcadia” w Waszyngtonie (grudzień 1941 – styczeń 1942), na której postanowiono, że strategią obu państw będzie kierować wspólny organ – Kolegium Połączonych Szefów Sztabów. Ponieważ brytyjscy szefowie sztabów pracowali w Londynie, potrzebny był w Waszyngtonie ich stały przedstawiciel. Został nim Dill: stanął na czele Brytyjskiej Połączonej Misji Sztabowej (British Joint Staff Mission), był starszym przedstawicielem brytyjskim w Kolegium i zarazem osobistym przedstawicielem Churchilla jako ministra obrony.

Okazało się to jedną z najtrafniejszych decyzji personalnych wojny. Cechy, które w Londynie uchodziły za słabość – takt, cierpliwość, umiejętność słuchania i brak skłonności do efektownych gestów – w Waszyngtonie stały się atutem. Dill szybko zdobył zaufanie Marshalla; obaj byli w podobnym wieku, mieli podobny styl i podobne poczucie obowiązku, a ich znajomość przerodziła się w bliską przyjaźń. Często spotykali się prywatnie, a Dill miał bezpośredni dostęp do prezydenta Franklina Delano Roosevelta. Historycy podkreślają, że tłumaczył Amerykanom racje brytyjskie, a Brytyjczykom – amerykańskie, uprzedzał o napięciach, zanim przerodziły się w otwarte spory, i niejednokrotnie łagodził konflikty o kierunek strategii, m.in. o termin inwazji przez kanał La Manche i o znaczenie działań na Morzu Śródziemnym. Dzielił się z Marshallem informacjami, których Londyn nie zawsze chciał przekazywać, co budziło irytację Churchilla, ale umacniało zaufanie do brytyjskiego partnera.

Dill uczestniczył we wszystkich wielkich konferencjach alianckich tego okresu: w Casablance w styczniu 1943 roku, w Waszyngtonie podczas konferencji „Trident” w maju 1943 roku, w Quebecu w sierpniu 1943 roku, w Kairze i w Teheranie pod koniec 1943 roku oraz na drugiej konferencji w Quebecu we wrześniu 1944 roku. Churchill, choć do końca nie zmienił zdania o nim jako szefie sztabu, pozostawił go na tym stanowisku aż do śmierci.

Śmierć i Arlington

Od 1943 roku zdrowie Dilla wyraźnie się pogarszało. Jesienią 1944 roku, wkrótce po drugiej konferencji w Quebecu, trafił do szpitala wojskowego Waltera Reeda w Waszyngtonie, gdzie zmarł 4 listopada 1944 roku; przyczyną śmierci była niedokrwistość aplastyczna. Miał 62 lata.

Uroczystości żałobne odbyły się 8 listopada w Katedrze Narodowej, a następnie Dilla pochowano w ziemi na Cmentarzu Narodowym w Arlington – miejscu spoczynku amerykańskich żołnierzy, na którym cudzoziemców chowano tylko wyjątkowo. Zgodę umożliwiła, według amerykańskich opracowań, wspólna uchwała Kongresu, a o sprawę zabiegał osobiście Marshall. Wbrew często powtarzanej opinii Dill nie był jedynym cudzoziemcem spoczywającym wówczas w Arlington: od 1941 roku w krypcie pod masztem z pancernika USS Maine złożona była trumna Ignacego Jana Paderewskiego, przeniesiona do Polski w 1992 roku. Następcą Dilla w Waszyngtonie został w styczniu 1945 roku marszałek polny Henry Maitland Wilson.

1 listopada 1950 roku na grobie odsłonięto konny pomnik Dilla; w uroczystości uczestniczyli prezydent Harry Truman i George Marshall. Jest to jeden z zaledwie dwóch pomników konnych na cmentarzu w Arlington – drugi przedstawia generała Philipa Kearny’ego, poległego w wojnie secesyjnej.

Miejsce w historii wojny

Dill nie dowodził w żadnej wielkiej bitwie i nie zostawił po sobie pamiętników. Jako szef Imperialnego Sztabu Generalnego w latach 1940–1941 oceniany jest różnie: jedni historycy widzą w nim rozsądnego profesjonalistę, który powstrzymywał premiera przed ryzykownymi przedsięwzięciami i bronił armii przed rozproszeniem sił, inni – szefa sztabu zbyt zmęczonego i zbyt mało stanowczego, by skutecznie przeciwstawić się Churchillowi lub przekonać go do swoich racji. Zgodnie natomiast podkreśla się jego rolę w Waszyngtonie. To w dużej mierze dzięki zaufaniu między Dillem a Marshallem Kolegium Połączonych Szefów Sztabów działało jako rzeczywisty organ wspólnego dowodzenia, a nie tylko miejsce ścierania się interesów dwóch mocarstw. Marshall do końca życia podkreślał jego zasługi dla sojuszu – grób w Arlington i pomnik nad nim są do dziś śladem tego przekonania.