Otwarcie Drogi Stilwella

W ostatnich dniach stycznia 1945 roku lądowe połączenie Indii z Chinami, przerwane w 1942 roku, znów zaczęło działać. Budowana od końca 1942 roku Droga Ledo z indyjskiego Asamu przez północną Birmę połączyła się z dawną Drogą Birmańską, a pierwszy konwój z Indii, który wyruszył z Ledo w połowie miesiąca, przekroczył granicę chińską i jechał przez Junnan do Kunmingu.

Niektóre kalendaria notują pod 31 stycznia, że „cała Droga Birmańska jest już otwarta”, bo połączenie z Drogą Ledo zostało ukończone. Wymaga to uściślenia. Rozstrzygające wydarzenia nastąpiły kilka dni wcześniej: 27 stycznia oddziały chińskie nacierające z Birmy i z Junnanu połączyły się pod Mong Yu, a 28 stycznia pierwszy konwój wjechał na Drogę Birmańską i do Chin. Do Kunmingu dotarł dopiero 4 lutego. Dzień 31 stycznia nie wyróżnia się niczym szczególnym – konwój był wtedy w drodze przez góry Junnanu – a sama trasa długo jeszcze wymagała poszerzania, utwardzania i budowy mostów.

Blokada Chin

Od wiosny 1942 roku, gdy Japończycy zajęli Birmę i przecięli Drogę Birmańską, Chiny były od świata zewnętrznego odcięte niemal całkowicie. Pomoc amerykańska w ramach Lend-Lease docierała wyłącznie samolotami, lecącymi z Asamu nad wschodnimi Himalajami. Most powietrzny przez „Garb” rozrastał się z miesiąca na miesiąc, ale każdą tonę paliwa, amunicji i broni trzeba było przewieźć nad górami w trudnych warunkach i za cenę setek rozbitych maszyn. Budowa drogi lądowej z Indii, połączonej z dawną Drogą Birmańską, była przez trzy lata głównym celem amerykańskiej strategii w tym teatrze.

Wagę tej trasy podkreślał przebieg wydarzeń w samych Chinach. Japońska ofensywa Ichi-gō w 1944 roku rozbiła wielkie zgrupowania wojsk chińskich, a pod koniec roku japońskie kolumny zagroziły nawet Kunmingowi, docelowemu punktowi drogi i bazie amerykańskiego lotnictwa. Otwarcie połączenia lądowego miało dać chińskiej armii broń, ciężarówki i paliwo potrzebne do odbudowy.

Połączenie dwóch frontów

Drogę do Chin otwierały dwa chińskie zgrupowania wyszkolone i uzbrojone przez Amerykanów. Od zachodu, z Indii, przez dolinę Hukawng, Myitkyinę i Bhamo szły dywizje Chińskiej Armii w Indiach, nazywane przez Amerykanów „X Force”; prowadziła je Nowa 1 Armia gen. Sun Lirena. Od wschodu, od maja 1944 roku, nacierały wojska z Junnanu – „Y Force” gen. Wei Lihuanga – które przeprawiły się przez Saluin i w ciężkich walkach w górach zdobyły Song Shan, Tengchong, Longling i Mangshi.

W połowie stycznia 1945 roku japońska 33 Armia, której dowództwo nie przywiązywało już wielkiej wagi do utrzymania blokady Chin, zaczęła ustępować z pogranicza. 19 stycznia Chińczycy z Junnanu zdobyli górę nad Wanding (Wanting), ostatnim miastem po chińskiej stronie granicy, a 20 stycznia ich patrole znalazły miasto opuszczone; tego samego dnia pierwsze patrole obu zgrupowań zetknęły się między Wanding a Muse. Od 23 stycznia Japończycy wycofywali na południe, ku Lasho, swoją 56 Dywizję. 24 stycznia szef sztabu amerykańskiego dowództwa w północnej Birmie gen. bryg. Robert M. Cannon uzgodnił z gen. Sunem, że droga zostanie oczyszczona do 27 stycznia; według amerykańskiej historii oficjalnej tego samego dnia Czang Kaj-szek polecił wojskom z Junnanu zatrzymać się na granicy.

27 stycznia czołgi i piechota Nowej 1 Armii zajęły ostatnią japońską pozycję we wsi Pinghai w pobliżu skrzyżowania Mong Yu, gdzie Droga Ledo spotykała się z Drogą Birmańską. Tym samym zakończyła się ofensywa nad Saluinem, a wojska z Indii i z Junnanu podały sobie ręce. Następnego dnia, 28 stycznia, w Mong Yu i Muse odbyły się uroczystości z udziałem chińskich i amerykańskich dowódców.

Konwój wjeżdża do Chin

Pierwszy konwój, prowadzony przez amerykańskiego generała Lewisa A. Picka, budowniczego Drogi Ledo, od kilku dni czekał pod Namhkam na sygnał, że droga jest wolna. Rankiem 28 stycznia ruszył dalej. Po dwugodzinnej uroczystości w Muse ciężarówki skręciły na utwardzoną nawierzchnię Drogi Birmańskiej. Jak opisuje amerykańska historia oficjalna, wzdłuż kolumny szybko rozeszła się wiadomość, że są wreszcie na Drodze Birmańskiej i w Chinach.

30 stycznia konwój przeprawił się przez Saluin, przy czym alarm przeciwlotniczy przysporzył kierowcom chwili emocji, i ruszył w długą drogę przez suche, brązowe wzgórza Junnanu. Ostatnią noc, z 3 na 4 lutego, spędził nad jeziorem Dian, a 4 lutego 1945 roku, z chińskimi kierowcami za kierownicą i Pickiem stojącym w jeepie na czele, wjechał do Kunmingu wśród wystrzałów petard i dźwięków orkiestr. Ciężarówki i haubice zostały w Chinach.

Konwój Picka nie był zresztą pierwszym pojazdem, który przejechał z Birmy do Chin. Już 20 stycznia do Kunmingu dotarła mała kolumna por. Hugh A. Pocka – dwie ciężarówki i ciężki wóz ratunkowy – która z Myitkyiny pojechała prymitywną trasą przez Tengchong. Jej przyjazd ogłosiły chińskie źródła i BBC, zanim oficjalny konwój przekroczył granicę.

Droga Stilwella

Wkrótce po otwarciu drogi Czang Kaj-szek zaproponował, by nazwać ją imieniem generała Josepha Stilwella. Część źródeł wiąże tę decyzję z uroczystościami 28 stycznia; amerykańska historia oficjalna pisze ogólnie, że stało się to „wkrótce po otwarciu drogi”. Gest miał wymowę osobliwą. Stilwell był najgorętszym orędownikiem budowy drogi i odzyskania północnej Birmy, ale jego konflikt z Czangiem, narastający od 1943 roku, skończył się w październiku 1944 roku odwołaniem Amerykanina z Chin. Gdy konwój wjeżdżał do Kunmingu, Stilwell był już w Stanach Zjednoczonych. Sami żołnierze nadal mówili o Drodze Ledo albo o „trakcie Picka”.

Cała trasa z Ledo do Kunmingu liczyła około 1730 kilometrów, z czego ponad tysiąc wypadało na Birmę. Wzdłuż niej biegł rurociąg paliwowy, który według historii oficjalnej sięgał wtedy do Bhamo i miał zostać przedłużony do Chin.

Miejsce w wojnie

Otwarcie drogi oznaczało koniec trwającej od 1942 roku lądowej blokady Chin. Chiny przestały zależeć wyłącznie od transportu lotniczego, a amerykańska propaganda i prasa przedstawiały to jako wielkie zwycięstwo. Praktyczne skutki były jednak ograniczone. Most powietrzny nad Himalajami, przez „Garb”, rozrósł się tak bardzo, że przewoził wielokrotnie więcej niż ciężarówki: według amerykańskich danych w lipcu 1945 roku samoloty dostarczyły do Chin około 71 tysięcy ton, a droga około 6 tysięcy ton. W ciągu całej wojny drogą przewieziono około 147 tysięcy ton, drogą powietrzną – około 650 tysięcy. Generał William Slim i inni krytycy od początku powątpiewali w strategiczny sens tego przedsięwzięcia.

Ważniejszy okazał się skutek wojskowy. Połączenie frontów zwolniło wyszkolone przez Amerykanów dywizje chińskie; w kolejnych miesiącach część z nich przerzucono samolotami do Chin, gdzie miały bronić Kunmingu i przygotowywać kontrofensywę. Główny ciężar wojny w Birmie przeniósł się tymczasem na front brytyjskiej 14 Armii, która zbliżała się do Mandalaju, a w maju 1945 roku zdobyła Rangun. Po kapitulacji Japonii Droga Stilwella szybko straciła znaczenie i w dużej części zarosła dżunglą.