Zdobycie Kłajpedy

28 stycznia 1945 roku wojska radzieckiego 1 Frontu Nadbałtyckiego wkroczyły do Kłajpedy (niem. Memel), portu u ujścia Zalewu Kurońskiego do Bałtyku. Miasto, od października 1944 roku odcięte od lądu, broniło się ponad trzy miesiące; w nocy z 27 na 28 stycznia ostatnie oddziały niemieckie wycofały się z niego na Mierzeję Kurońską, a kilka godzin później żołnierze radzieccy zajęli opustoszały, zniszczony port. Był to ostatni skrawek ziem litewskich, jaki pozostawał w rękach niemieckich.

Pod tą datą często pisze się, że Armia Czerwona zakończyła okupację Litwy. Data jest trafna, ale stwierdzenie wymaga dwóch uściśleń. Po pierwsze, niemal całą Litwę wojska radzieckie zajęły już latem i jesienią 1944 roku – Wilno w lipcu, Kowno 1 sierpnia, Żmudź i wybrzeże w październiku – a w styczniu 1945 roku chodziło już tylko o przyczółek kłajpedzki. Po drugie, samo słowo „okupacja” jest przedmiotem sporu. W historiografii radzieckiej i dzisiejszej rosyjskiej mowa o „wyzwoleniu” Litwy spod okupacji niemieckiej i przywróceniu władzy radzieckiej. W historiografii litewskiej, a także w ujęciu państw zachodnich, które nigdy nie uznały prawnie aneksji z 1940 roku, był to początek drugiej okupacji radzieckiej, trwającej do 1990 roku. Oba określenia opisują ten sam fakt z dwóch perspektyw: dla Litwinów koniec okupacji niemieckiej nie oznaczał odzyskania niepodległości.

Miasto na pograniczu

Kłajpeda przez stulecia była najdalej na północ wysuniętym miastem Prus. Na mocy traktatu wersalskiego Kraj Kłajpedzki – pas ziemi na północ od Niemna z miastem i portem – odłączono od Niemiec i oddano pod zarząd państw Ententy, sprawowany na miejscu przez administrację francuską. W styczniu 1923 roku Litwa zorganizowała w nim zbrojne „powstanie” i przejęła region, co konwencja kłajpedzka z 1924 roku usankcjonowała, przyznając mu szeroką autonomię. Ludność była mieszana: według litewskiego spisu z 1925 roku na ok. 141 tys. mieszkańców ok. 43% deklarowało język niemiecki, ok. 28% litewski, a ok. 25% określało się jako „kłajpedczycy”; w samym mieście przeważali Niemcy. Przez całe dwudziestolecie autonomia była areną sporów między Kownem a niemieckimi partiami regionu, a w latach 30. – wpływowymi tam nazistami.

20 marca 1939 roku, kilka dni po zajęciu Czech, Niemcy postawiły Litwie ultimatum z żądaniem zwrotu regionu. Rząd w Kownie ustąpił, 22 marca minister spraw zagranicznych Juozas Urbšys i Joachim von Ribbentrop podpisali umowę o przekazaniu Kraju Kłajpedzkiego Rzeszy, a 23 marca Niemcy zajęły Kłajpedę; Adolf Hitler, który przypłynął tam okrętem, przemawiał do mieszkańców z balkonu teatru miejskiego. Port stał się bazą Kriegsmarine, a Memel – miastem prowincji wschodniopruskiej.

Oblężenie

Jesienią 1944 roku, w toku ofensywy bałtyckiej, wojska radzieckie zbliżyły się do wybrzeża. 5 października 1 Front Nadbałtycki gen. armii Iwana Bagramiana uderzył spod Szawli na zachód i w ciągu kilku dni wyszedł nad Bałtyk na północ i na południe od Kłajpedy, odcinając Grupę Armii „Północ” w Kurlandii od Prus Wschodnich. Kłajpeda, od kilku miesięcy umacniana kolejnymi liniami okopów, została otoczona od lądu. Bronił jej XXVIII Korpus Armijny gen. piech. Hansa Gollnicka, początkowo z dywizją grenadierów pancernych „Großdeutschland”, 7 Dywizją Pancerną i 58 Dywizją Piechoty. Natarcie radzieckiej 43 Armii z marszu na miasto zostało w połowie października odparte przy wsparciu ognia ciężkich krążowników „Prinz Eugen” i „Lützow”, które ostrzeliwały radzieckie pozycje z morza.

Front pod Kłajpedą zamarł. Przez listopad, grudzień i styczeń garnizon utrzymywał przyczółek, połączony z resztą Prus Wschodnich jedynie wąską Mierzeją Kurońską i drogą morską. Pod koniec listopada wyczerpane walkami „Großdeutschland” i 7 Dywizję Pancerną zastąpiła przewieziona morzem 95 Dywizja Piechoty. Na lądzie miasto blokowały wojska 1 Frontu Nadbałtyckiego, w styczniu 1945 roku przede wszystkim 4 Armia Uderzeniowa gen. por. Piotra Małyszewa.

Ewakuacja ludności

Kraj Kłajpedzki opustoszał wcześniej niż reszta Prus Wschodnich. Gdy na początku października 1944 roku front zbliżył się do granicy, mieszkańcy regionu – zarówno Niemcy, jak i Litwini pruscy, od 1939 roku obywatele Rzeszy – musieli zdecydować, czy zostać, czy uchodzić. Niemal wszyscy wyjechali, część w ostatniej chwili, przed nadciągającymi czołgami. Do oblężonego miasta schroniło się jeszcze wielu uciekinierów z okolicy. Przez całe oblężenie Kriegsmarine wywoziła z portu rannych i cywilów, a pozostali przechodzili na południe Mierzeją Kurońską. W styczniu 1945 roku, gdy ruszyła wielka ucieczka z Prus Wschodnich, w Kłajpedzie pozostali praktycznie tylko żołnierze.

Opuszczenie miasta

13 stycznia 1945 roku ruszyła radziecka operacja wschodniopruska. W ciągu tygodnia wojska 3 Frontu Białoruskiego przełamały obronę na wschodzie prowincji, a w nocy z 19 na 20 stycznia zajęły Tylżę nad Niemnem, położoną zaledwie kilkadziesiąt kilometrów na południe od Kłajpedy. Przyczółek tracił sens: znajdował się teraz daleko za linią frontu, a dywizje, które go broniły, były pilnie potrzebne do obrony Półwyspu Sambijskiego i Królewca. Niemieckie dowództwo zdecydowało o ewakuacji Kłajpedy.

Wycofanie przeprowadzono w ostatnich dniach stycznia. Sztab XXVIII Korpusu i część wojsk przerzucono na Sambię, gdzie wzięły udział w walkach o dostęp do Królewca. Pozostałe oddziały 95 i 58 Dywizji Piechoty wycofały się mierzeją na południe, a 58 Dywizja osłaniała odwrót jako straż tylna. Według niemieckich opracowań ostatnie zorganizowane oddziały opuściły miasto 28 stycznia około czwartej rano, wysadzając za sobą urządzenia portowe, zakłady i mosty. Kilka godzin później do miasta weszły wojska radzieckie.

W źródłach radzieckich i rosyjskich wydarzenie przedstawiane jest jako szturm: według nich Kłajpedę „zdobyły szturmem” jednostki 4 Armii Uderzeniowej w operacji prowadzonej od 25 stycznia, a radziecki komunikat z 28 stycznia ogłosił zajęcie miasta i portu. W przejęciu miasta uczestniczyła także 16 Litewska Dywizja Strzelecka – sformowana w ZSRR z Litwinów, którzy w 1941 roku znaleźli się w głębi kraju, w tym licznych Żydów litewskich – która walczyła pod Kłajpedą już jesienią 1944 roku, a od tego czasu nosiła miano „kłajpedzkiej”. Radziecka propaganda podkreślała udział litewskich żołnierzy jako dowód, że Litwini „wyzwalają” własną ziemię; w rzeczywistości walki o miasto w ostatnim dniu były niewielkie, bo Niemcy już je opuścili.

Kłajpeda była poważnie zniszczona – według rosyjskich opracowań w czasie oblężenia i bombardowań ucierpiało ok. 60% budynków – i niemal bezludna. Według niektórych relacji wojska radzieckie zastały w mieście zaledwie kilka osób cywilnych.

Litwa po raz drugi pod władzą radziecką

Wraz z Kłajpedą całe terytorium Litwy – w granicach z lat 1939–1940, powiększone o Kraj Kłajpedzki – znalazło się pod kontrolą radziecką. Władzę sprawowały organy Litewskiej SRR, odtworzonej po wyparciu Niemców z Wilna; pierwszy sekretarz litewskiej partii komunistycznej Antanas Sniečkus przyjechał do Kłajpedy jeszcze pod koniec stycznia. Kraj Kłajpedzki, w 1939 roku wcielony do Rzeszy, nie wrócił do Niemiec: włączono go do Litewskiej SRR, choć żaden powojenny traktat nie rozstrzygnął tego wprost, a w 1948 roku dekret Rady Najwyższej ZSRR nadał obywatelstwo radzieckie byłym obywatelom litewskim z regionu. Miasto zasiedlili przybysze z głębi Litwy i z innych republik radzieckich, a w latach 50. Kłajpeda stała się jednym z głównych portów i ośrodków stoczniowych ZSRR nad Bałtykiem.

Dawnych mieszkańców wróciło niewielu. Według szacunków w latach 1945–1946 w regionie przebywało ok. 35 tys. miejscowych, Niemców i Litwinów pruskich; władze radzieckie traktowały ich podejrzliwie, część deportowano w głąb ZSRR, a w 1951 roku ok. 3,5 tys. osób wysiedlono do NRD. Po 1958 roku, gdy umożliwiono wyjazdy, większość pozostałych wyemigrowała do Republiki Federalnej Niemiec.

Dla Litwinów powrót władzy radzieckiej oznaczał ponowienie represji, które zaczęły się po aneksji z 1940 roku i deportacjach z czerwca 1941 roku. Już latem 1944 roku przystąpiono do aresztowań i mobilizacji do Armii Czerwonej; w odpowiedzi tysiące mężczyzn uszło do lasów. Zbrojny opór Leśnych Braci trwał do początku lat 50.; jego przywódców, m.in. Jonasa Žemaitisa i Adolfasa Ramanauskasa, stracono w latach 1954 i 1957. Według litewskich historyków w walkach z partyzantką zginęło ok. 20 tys. jej uczestników, a w latach 1944–1953 z Litwy deportowano na Syberię i do Azji Środkowej ponad 100 tys. osób, najwięcej w czasie operacji „Priboj” w marcu 1949 roku. Litwa odzyskała niepodległość dopiero 11 marca 1990 roku; Kłajpeda z regionem pozostała w jej granicach.

Miejsce w wojnie

Militarnie zajęcie Kłajpedy było wydarzeniem pobocznym. Przyczółek przestał być potrzebny Niemcom w chwili, gdy natarcie 3 Frontu Białoruskiego otworzyło drogę na Królewiec, a ewakuacja pozwoliła wzmocnić obronę Sambii, która utrzymała się do kwietnia 1945 roku. Dla Armii Czerwonej oznaczało to zamknięcie frontu nad dolnym Niemnem i uwolnienie sił do walk w Prusach Wschodnich i przeciw zgrupowaniu kurlandzkiemu, które broniło się do kapitulacji Niemiec w maju. Politycznie 28 stycznia 1945 roku zakończył się podział ziem litewskich między Niemcami a ZSRR i zaczęło się blisko półwiecze radzieckiej Litwy, w której Kłajpeda – dawne Memel – stała się miastem zasiedlonym od nowa, w większości przez Litwinów i Rosjan.