Konferencja maltańska

30 stycznia 1945 roku w Montgomery House we Florianie, na przedmieściu Valletty, zebrał się Połączony Komitet Szefów Sztabów (Combined Chiefs of Staff) – wspólne dowództwo strategiczne Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Zaczęła się w ten sposób konferencja maltańska, nazwana kryptonimem „Cricket”, a jako pierwszy etap całej podróży na Krym – „Argonaut”. Trwała do 2 lutego. Była ostatnim brytyjsko-amerykańskim spotkaniem na najwyższym szczeblu przed konferencją w Jałcie, na której Winston Churchill i Franklin Delano Roosevelt mieli rozmawiać z Józefem Stalinem o końcu wojny i kształcie powojennej Europy.

Wyspa, która w latach 1940–1942 przetrwała oblężenie i setki nalotów, a w kwietniu 1942 roku otrzymała od króla Krzyż Jerzego, była teraz bezpiecznym zapleczem aliantów, położonym mniej więcej w połowie drogi z Londynu i z Waszyngtonu nad Morze Czarne. Dzień otwarcia konferencji był zarazem 63. urodzinami Roosevelta, który dziesięć dni wcześniej złożył przysięgę na czwartą kadencję.

Zarys spotkania

Spotykane w kronikach stwierdzenie, że konferencja „zaczęła się od spotkania Churchilla z Połączonym Komitetem Szefów Sztabów”, wymaga uściślenia. Churchill przyleciał na Maltę samolotem z Anglii nocą z 29 na 30 stycznia – według relacji jego otoczenia przeziębiony i z gorączką – i zamieszkał na krążowniku HMS Orion, zakotwiczonym w Wielkim Porcie. Pierwszego dnia nie zasiadał jednak przy stole szefów sztabów: 30 stycznia o 10.00 obradowali w Montgomery House sami Amerykanie, a w południe zaczęło się pierwsze posiedzenie połączonego komitetu. Premier spotykał się ze swoimi szefami sztabów osobno, wieczorem zaś podejmował na „Orionie” amerykańskiego ambasadora w Moskwie Averella Harrimana. Wydawcy amerykańskich dokumentów dyplomatycznych nie odnaleźli zapisu tej rozmowy.

Połączony komitet zebrał się na Malcie czterokrotnie: 30 i 31 stycznia oraz 1 lutego bez przywódców, a 2 lutego wieczorem z Rooseveltem i Churchillem. Stronę brytyjską reprezentowali szef Imperialnego Sztabu Generalnego feldmarszałek Alan Brooke, szef sztabu lotnictwa marszałek Charles Portal, Pierwszy Lord Morski admirał Andrew Cunningham oraz szef sztabu premiera gen. Hastings Ismay; obecny był też feldmarszałek Henry Maitland Wilson, szef brytyjskiej misji wojskowej w Waszyngtonie. Amerykanami kierowali szef sztabu armii gen. George Marshall i dowódca floty admirał Ernest King. Chorego gen. Henry’ego Arnolda zastępował gen. Laurence Kuter. Szef sztabu prezydenta admirał William Leahy płynął z Rooseveltem. Dowódcę sił alianckich w Europie gen. Dwighta Eisenhowera reprezentował jego szef sztabu gen. Walter Bedell Smith, a z Włoch przyleciał feldmarszałek Harold Alexander.

Równolegle przyjechali politycy. Do 1 lutego dotarli na Maltę sekretarz stanu Edward Stettinius oraz najbliższy doradca prezydenta Harry Hopkins, który wcześniej rozmawiał w Londynie z Churchillem, a w Paryżu z Charles’em de Gaulle’em. Stettinius prowadził rozmowy z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych Anthonym Edenem.

Spór o plan Eisenhowera

Najważniejszym i najostrzejszym tematem była strategia na froncie zachodnim. Alianci dopiero co odparli niemiecką ofensywę w Ardenach, a 16 stycznia połączyli się pod Houffalize. Eisenhower przedstawił w depeszy oznaczonej SCAF 180 plan na najbliższe miesiące: najpierw podejść do Renu na całej jego długości, potem uchwycić przyczółki, a w końcu uderzyć w głąb Niemiec – głównym natarciem na północ od Zagłębia Ruhry i drugim, pomocniczym, z rejonu Frankfurtu. Na pierwszym posiedzeniu 30 stycznia plan omówił gen. Harold Bull z dowództwa Eisenhowera, a Bedell Smith zapewniał, że naczelny dowódca zamierza rzucić na północ „każdą dywizję, którą da się utrzymać logistycznie” – docelowo 36 dywizji, przy około 12 w natarciu pomocniczym i 10 w odwodzie.

Brytyjczycy nie byli przekonani. Brooke mówił, że uderzenie na północy jest „absolutnie niezbędne”, natomiast drugie, choć pożądane, może rozproszyć siły i sprzęt przeprawowy, przez co główne natarcie ugrzęźnie. Jego zdaniem plan stawiał oba kierunki niemal na równi. Za tym sporem kryły się trwające od jesieni 1944 roku nieporozumienia między Eisenhowerem a feldmarszałkiem Bernardem Montgomerym, który domagał się jednego potężnego uderzenia pod swoim dowództwem. Posiedzenie zakończyło się odłożeniem decyzji. 31 stycznia Bedell Smith przedstawił poprawioną wersję planu, a Eisenhower w depeszach z tego dnia (m.in. SCAF 194) zapewnił, że na północy przejdzie przez Ren, nie czekając, aż cały zachodni brzeg rzeki zostanie oczyszczony z Niemców.

Kluczowe rozmowy odbyły się za zamkniętymi drzwiami, bez sekretarzy i protokolantów. Wiadomo o nich głównie ze wspomnień uczestników, zgodnie opisujących ostrą wymianę zdań. Marshall wspominał w 1957 roku w rozmowie z biografem Forrestem Pogue’em, że na Malcie odbyło się „bardzo kwaśne spotkanie”: Brooke miał mówić, że brytyjscy szefowie sztabów martwią się wpływem gen. Omara Bradleya na Eisenhowera, on zaś odparł, że Amerykanie martwią się znacznie bardziej naciskami, jakie na Eisenhowera wywiera Churchill. 1 lutego połączony komitet formalnie „przyjął do wiadomości” plan SCAF 180 wraz z poprawkami i wyjaśnieniami z 31 stycznia. W praktyce oznaczało to, że główne natarcie na północy prowadzić będzie 21 Grupa Armii Montgomery’ego, wzmocniona amerykańską 9 Armią, a Eisenhower zachowa swobodę działania także na pozostałych odcinkach.

Włochy, Grecja, Azja i U-Booty

Drugim tematem było przesunięcie sił z Morza Śródziemnego. Po długich targach 31 stycznia uzgodniono, że z Włoch do Francji zostanie przerzuconych pięć dywizji – dwie kanadyjskie i trzy brytyjskie – a także część lotnictwa. Alexander zastrzegał, że trudno mu znaleźć wolne brytyjskie jednostki, bo wszystkie stały na froncie i miały za sobą długie, ciężkie walki. Sprawa wiązała się z Grecją: po Dekemwrianie i rozejmie w Atenach z 15 stycznia część brytyjskich dywizji wciąż stacjonowała w tym kraju, a Churchill podkreślał 2 lutego, że nie może być mowy o ich wycofaniu, dopóki pozwoli na to sytuacja na miejscu.

Na Dalekim Wschodzie szefowie sztabów omawiali zadania admirała Louisa Mountbattena w Birmie i plany wyzwolenia Malajów, a Amerykanie pilnowali, by ich samoloty transportowe nie zostały odciągnięte od zaopatrywania Chin. Komitet przyjął do wiadomości amerykańskie plany na Pacyfiku – desant na Kiusiu we wrześniu i na równinę Kantō w grudniu 1945 roku – oraz roboczą datę zakończenia wojny z Japonią, ustaloną na 18 miesięcy po pokonaniu Niemiec. Rozmawiano też o zagrożeniu ze strony nowych niemieckich okrętów podwodnych, które miały pojawić się na morzach w lutym, o niedoborze tonażu oraz o niemieckich pociskach V.

Ministrowie o Polsce, Niemczech i ONZ

1 lutego Eden i Stettinius obradowali na pokładzie krążownika HMS Sirius w Wielkim Porcie, a wieczorem spotkali się z Churchillem. Uzgodnili wspólne stanowisko w kilku sprawach, które miały wrócić w rozmowach ze Stalinem. Uznali, że trzeba szybko zatwierdzić przygotowane w Europejskiej Komisji Doradczej protokoły o strefach okupacyjnych w Niemczech (otwarta pozostawała m.in. sprawa amerykańskiej enklawy w Bremie i Bremerhaven) oraz zaproponować Francji własną strefę, wykrojoną z południowej części strefy brytyjskiej i północnej części amerykańskiej. Amerykanie przekonywali, że ich formuła głosowania w Radzie Bezpieczeństwa przyszłej organizacji światowej, nierozstrzygnięta na konferencji w Dumbarton Oaks, jest dla jej powstania „praktycznie niezbędna”. Mówiono też o Iranie, o Jugosławii i o Austrii.

Najwięcej uwagi poświęcono Polsce. Od konferencji moskiewskiej w październiku 1944 roku sytuacja się pogorszyła: 31 grudnia Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego przekształcił się w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, uznany 5 stycznia przez ZSRR – mimo że Roosevelt prosił Stalina, by wstrzymał się z tym do spotkania mocarstw – a 17 stycznia Armia Czerwona i 1 Armia Wojska Polskiego wkroczyły do Warszawy. Eden i Stettinius zgodzili się, że nie można po prostu uznać rządu lubelskiego. Eden przypomniał pomysł byłego premiera Stanisława Mikołajczyka, by utworzyć rodzaj rady prezydenckiej złożonej z ludzi z Londynu, z Lublina i z kraju. Obaj ministrowie zgodzili się, że fiasko w sprawie polskiej źle przyjęłaby opinia publiczna w Ameryce. W sprawie granic Eden mówił z niepokojem, że rząd lubelski chce włączyć do Polski tak rozległe obszary Niemiec, iż trzeba by przesiedlić około ośmiu milionów ludzi. Amerykanie godzili się na przekazanie Polsce m.in. Prus Wschodnich i wschodniego skrawka Pomorza, ale zastrzegali, że przesiedlenia ludności powinny być stopniowe.

Wspólny front czy osobne drogi

Roosevelt i Churchill nie widzieli się od drugiej konferencji w Quebecu we wrześniu 1944 roku. Brytyjczykom zależało, by przed spotkaniem ze Stalinem uzgodnić z Amerykanami wspólną linię we wszystkich ważnych sprawach. Churchill od tygodni namawiał Roosevelta na dłuższy pobyt na Malcie. W jednej z depesz zrymował nawet: „No more let us falter! From Malta to Yalta! Let nobody alter!” („Dość wahania! Z Malty do Jałty! I niech nikt tego nie zmienia!”). Prezydent wolał jednak nie stwarzać wrażenia, że dwaj zachodni przywódcy zawiązują blok przeciw Stalinowi, i przyjechał tylko na jeden dzień – tak jego postawę tłumaczy większość historyków. Eden, jak zanotował w dzienniku, był rozczarowany: delegacje jechały na rozstrzygającą konferencję, nie ustaliwszy ani porządku rozmów, ani sposobu postępowania z Rosjanami. Na Malcie wspólne stanowisko wypracowali więc przede wszystkim wojskowi i ministrowie, a nie sami przywódcy.

Katastrofa pod Lampedusą

Podróż delegacji nie obyła się bez ofiar. 1 lutego jeden z samolotów transportowych RAF – Avro York z 511 Dywizjonu, który wystartował z bazy Lyneham w Anglii i leciał na Maltę z członkami brytyjskiej delegacji – zabłądził nad morzem. Z powodu awarii radiowej pomocy nawigacyjnej załoga krążyła około godziny nad włoską wyspą Lampedusą, próbując ustalić położenie, a gdy obrała właściwy kurs, zabrakło paliwa. Maszyna runęła do morza przy próbie wodowania. Zginęło 15 osób, w tym 11 pasażerów – urzędnicy Foreign Office (wśród nich Peter Loxley, bliski współpracownik Edena), oficerowie i pracownicy War Office oraz funkcjonariusz Scotland Yardu. Źródła różnią się co do tego, czy kilku członków załogi uratowano. Część ofiar pochowano na cmentarzu wojskowym w Imtarfie na Malcie.

Dzień z Rooseveltem

2 lutego o 9.35 do Wielkiego Portu wpłynął amerykański krążownik USS Quincy, który po dziesięciodniowym rejsie przywiózł prezydenta z Newport News w Wirginii. Roosevelt był na pokładzie, gdy okręt wchodził do portu; z pokładu brytyjskiego okrętu przyglądał się temu Churchill. Wkrótce na „Quincy” weszli Stettinius, Harriman i Hopkins, później Marshall, King, Cunningham, wreszcie Churchill z córką Sarah i Eden. Po wspólnym obiedzie prezydent objechał wyspę samochodem, odwiedzając m.in. Mdinę i Vallettę, a o 16.30 spotkał się z amerykańskimi szefami sztabów.

O 18.00 w kajucie prezydenta odbyło się jedyne posiedzenie połączonego komitetu z udziałem obu przywódców. Szefowie sztabów przedstawili ustalenia z poprzednich dni: pełną zgodę co do planów Eisenhowera, przerzut dywizji z Włoch, sprawy Azji i wojny podwodnej. Churchill podkreślał, że Eisenhower musi mieć dość dywizji, by zastępować zmęczone oddziały w głównym natarciu. Dodał, że jego zdaniem należy zająć jak największą część Austrii, by Rosjanie nie zajęli większej części Europy Zachodniej, niż to konieczne. W sprawie roszczeń jugosłowiańskich zastrzegł, że ewentualne zapisy o terytorium Jugosławii mogą dotyczyć tylko jej dotychczasowych, prawnie uznanych granic, i nie przesądzał przyszłości Triestu. Po kolacji, na której byli też m.in. James Byrnes i admirał Leahy, Roosevelt o 23.00 odjechał na lotnisko w Luqa.

Z Malty do Jałty

Wbrew skrótowym opisom przywódcy nie polecieli „do Jałty”. W nocy z 2 na 3 lutego z lotniska Luqa startowały w krótkich odstępach kolejne samoloty z kilkuset członkami obu delegacji. Leciały około 2 tysięcy kilometrów na lotnisko w Saki na zachodnim Krymie. Roosevelt odbył tę drogę w nowym samolocie prezydenckim C-54, nazywanym „Sacred Cow”. Po wylądowaniu 3 lutego przywódcy pokonali jeszcze kilka godzin samochodami przez góry na południowe wybrzeże Krymu, gdzie Amerykanów zakwaterowano w Pałacu Liwadyjskim pod Jałtą. Rozmowy trzech mocarstw zaczęły się 4 lutego.

Konferencja maltańska nie przyniosła przełomu politycznego i nie stworzyła, jak chcieli Brytyjczycy, wspólnego anglo-amerykańskiego frontu wobec Stalina. W sprawie Polski – choć ministrowie uzgodnili kilka punktów – zachodni alianci pojechali na Krym bez wspólnego planu, a Armia Czerwona stała już nad Odrą, kilkadziesiąt kilometrów od Berlina, w wyniku operacji wiślańsko-odrzańskiej. Zdaniem wielu historyków właśnie ta dysproporcja między położeniem na froncie a siłą argumentów przy stole miała zaważyć na decyzjach jałtańskich.

Znacznie ważniejsze okazały się ustalenia wojskowe. Spór o plan Eisenhowera zakończył się kompromisem, który określił kształt ostatniej kampanii na zachodzie: w lutym 21 Grupa Armii rozpoczęła natarcie przez Reichswald, a 9 Armia – przez rzekę Rur, w marcu alianci przekroczyli Ren w kilku miejscach, a na przełomie marca i kwietnia okrążyli Zagłębie Ruhry. Przerzucone z Włoch jednostki, m.in. 1 Korpus Kanadyjski, wzmocniły front zachodni. Malta była ostatnim spotkaniem Roosevelta i Churchilla w gronie szefów sztabów przed konferencją jałtańską – i jednym z ostatnich w ogóle, bo prezydent zmarł 12 kwietnia 1945 roku.