Eva Braun

Eva Braun przez ponad dwanaście lat była towarzyszką życia Adolfa Hitlera, o której istnieniu niemal nikt w Niemczech nie wiedział. Poznała go jako siedemnastoletnia pracownica monachijskiego zakładu fotograficznego, od połowy lat trzydziestych mieszkała w jego alpejskiej rezydencji Berghof, a w kwietniu 1945 roku z własnej woli przyjechała do oblężonego Berlina. W nocy z 28 na 29 kwietnia Hitler ją poślubił, a 30 kwietnia oboje odebrali sobie życie w bunkrze pod Kancelarią Rzeszy. Nie pełniła żadnej funkcji publicznej i nie miała wpływu na decyzje polityczne ani wojskowe. Jej biografia jest jednak ważna dla zrozumienia otoczenia dyktatora: pokazuje świat prywatny, który Hitler starannie oddzielał od wizerunku wodza „poślubionego Niemcom”, oraz zamknięty krąg ludzi, którzy wokół zbrodniczego reżimu prowadzili wygodne, beztroskie życie.

Młodość w Monachium

Eva Anna Paula Braun urodziła się 6 lutego 1912 roku w Monachium jako druga z trzech córek nauczyciela szkoły zawodowej Friedricha (Fritza) Brauna i krawcowej Franziski z domu Kronberger. Starsza siostra Ilse urodziła się w 1909 roku, młodsza Margarete, zwana Gretl, w 1915 roku. Rodzina należała do skromnego katolickiego mieszczaństwa. Po pierwszej wojnie światowej rodzice na krótko się rozwiedli, ale wkrótce ponownie wzięli ślub.

Eva uczęszczała do szkół w Monachium, a potem do prowadzonej przez zakonnice szkoły w Simbach am Inn, gdzie uczyła się prowadzenia domu i pisania na maszynie. Uchodziła za dziewczynę żywą, wysportowaną i niezbyt pilną: lubiła taniec, pływanie, narty, modę i kino. Polityką się nie interesowała. W 1929 roku, mając siedemnaście lat, podjęła pracę w zakładzie fotograficznym Heinricha Hoffmanna przy Schellingstraße, nadwornego fotografa NSDAP, który miał wyłączne prawa do zdjęć Hitlera. Pracowała jako ekspedientka i pomoc w laboratorium.

Spotkanie z Hitlerem

Według jej późniejszych opowieści, powtarzanych przez siostry, Hitler pojawił się w zakładzie jesienią 1929 roku. Hoffmann przedstawił go jako „pana Wolfa”, a Eva dopiero później dowiedziała się, kim jest ów starszy o dwadzieścia trzy lata gość. Hitler od tej pory bywał w zakładzie, prawił jej komplementy, zapraszał do kina i na przejażdżki. Bliższa znajomość zaczęła się prawdopodobnie po śmierci jego siostrzenicy Geli Raubal, która we wrześniu 1931 roku zastrzeliła się w jego monachijskim mieszkaniu. Od przełomu 1931 i 1932 roku Eva była już jego kochanką, choć rodzice długo o tym nie wiedzieli, a ojciec, gdy się dowiedział, był temu związkowi przeciwny.

Hitler, zajęty kampaniami wyborczymi, które w styczniu 1933 roku wyniosły go do władzy, rzadko miał dla niej czas. W nocy z 31 października na 1 listopada 1932 roku Eva postrzeliła się z pistoletu ojca w szyję; kula minęła tętnicę. Pomocy udzielił jej szwagier Hoffmanna, lekarz. Hitler odwiedził ją w klinice. Część biografów uważa ten gest za rozpaczliwe wołanie o uwagę, inni zwracają uwagę, że dla Hitlera, rok po śmierci Raubal i w samym środku kampanii, był to groźny sygnał. Od tej pory poświęcał jej więcej uwagi, ale związku nie ujawniał.

Zachowane fragmenty jej dziennika z lutego–maja 1935 roku, uznawane przez historyków za autentyczne, pokazują samotność i upokorzenie kobiety, którą Hitler tygodniami zostawiał bez wiadomości. W nocy z 28 na 29 maja 1935 roku Eva połknęła dużą dawkę środków nasennych. Znalazła ją siostra Ilse. Po tej drugiej próbie samobójczej Hitler uregulował jej położenie: latem 1935 roku wynajął dla niej i Gretl mieszkanie, a w 1936 roku kupił im willę w monachijskiej dzielnicy Bogenhausen.

Pani na Berghofie

Od 1936 roku Eva Braun spędzała większość czasu w Berghofie, przebudowanej rezydencji Hitlera na Obersalzbergu nad Berchtesgaden. Miała tam pokoje połączone z apartamentem Hitlera i pełniła nieformalnie rolę pani domu dla wąskiego kręgu: adiutantów, sekretarek, lekarzy, Hoffmanna, Martina Bormanna i Alberta Speera z żonami. Dla świata zewnętrznego nie istniała. Gdy przyjeżdżali oficjalni goście, dyplomaci czy dygnitarze partyjni, musiała pozostawać w swoich pokojach, a w publikowanych zdjęciach i kronikach filmowych nie pojawiała się jako partnerka Hitlera. Hitler tłumaczył otoczeniu, że jako wódz musi pozostać „poślubiony Niemcom” i nie może pozwolić sobie na żonę, bo straciłby uwielbienie kobiet. Formalnie była zatrudniona u Hoffmanna jako sekretarka, a pieniądze dostawała m.in. z praw do zdjęć.

Życie na Berghofie upływało na długich posiłkach, spacerach do herbaciarni, kąpielach w jeziorze Königssee, nartach i nocnych seansach filmowych. Eva miała dwa szkockie teriery, Negusa i Stasi, dbała o modę i urodę, a przede wszystkim fotografowała i filmowała. Jej kolorowe filmy amatorskie z lat 1937–1944, ukazujące Hitlera wśród gości, dzieci i psów, stały się po wojnie jednym z najczęściej wykorzystywanych źródeł obrazowych do opowieści o jego prywatności – i jednocześnie świadectwem, jak starannie budowano w tym kręgu sielankowy obraz, odcięty od wojny i zbrodni. W testamencie z maja 1938 roku Hitler przeznaczył dla niej dożywotnią rentę.

Eva nie należała do NSDAP i nie zajmowała stanowisk. Świadkowie z otoczenia Hitlera – sekretarki, adiutanci, Speer w swoich wspomnieniach – opisywali ją jako kobietę apolityczną, zajętą sobą i swoim związkiem. Ten obraz w dużej mierze utrwalił się w literaturze. Niemiecka historyczka Heike B. Görtemaker w biografii z 2010 roku przekonywała jednak, że Eva nie była naiwną dziewczyną z boku, lecz świadomą i lojalną częścią najbliższego kręgu, który akceptował politykę Hitlera, korzystał z przywilejów reżimu i nie zadawał pytań o los jego ofiar. Nie ma dowodów, by miała wpływ na jakiekolwiek decyzje państwowe.

Lata wojny

Po wybuchu wojny Hitler przebywał głównie w kwaterach polowych, najdłużej w Wilczym Szańcu w Prusach Wschodnich, gdzie Eva go nie odwiedzała. Spotykali się podczas jego pobytów na Obersalzbergu i w Monachium. Rodzina Braunów korzystała z jego opieki: Eva mogła podróżować, m.in. do Włoch, a jej pozycja w otoczeniu Führera rosła wraz z upływem lat.

3 czerwca 1944 roku Gretl Braun poślubiła w Salzburgu SS-Gruppenführera Hermanna Fegeleina, oficera łącznikowego Heinricha Himmlera w kwaterze głównej Hitlera. Świadkami byli Hitler, Himmler i Bormann. Małżeństwo wzmacniało pozycję Fegeleina, a Evie dawało pretekst do pokazywania się u boku Hitlera jako szwagierka wysokiego oficera. Po zamachu 20 lipca 1944 roku napisała do Hitlera list, w którym zapewniała, że od pierwszego spotkania przysięgła iść za nim wszędzie, nawet na śmierć.

W bunkrze

W styczniu 1945 roku Hitler na stałe przeniósł się do Berlina. Eva przyjechała do Kancelarii Rzeszy na początku marca, wbrew jego woli, i odmówiła powrotu do Bawarii. Mieszkała najpierw w zrujnowanych pomieszczeniach starej kancelarii, a gdy naloty i radziecki ostrzał się nasiliły, w połowie kwietnia przeniosła się do Führerbunkra pod ogrodem kancelarii, gdzie zajęła pokój obok pomieszczeń Hitlera. 20 kwietnia wydała skromne przyjęcie z okazji jego ostatnich urodzin, z tańcem przy jedynej ocalałej płycie gramofonowej, jak wspominali uczestnicy.

22 kwietnia, po załamaniu Hitlera na naradzie wojskowej dyktator zaproponował Evie i sekretarkom odlot na południe. Według relacji sekretarki Traudl Junge Eva odmówiła pierwsza. W listach pisanych w tych dniach do Gretl i do przyjaciółki Herty Schneider żegnała się z nimi, prosiła o zniszczenie swojej prywatnej korespondencji i zapewniała, że zostanie z Hitlerem do końca.

W ostatnich dniach kwietnia w bunkrze rozegrał się dramat jej rodziny. 27 kwietnia Fegelein, który bez zezwolenia opuścił bunkier, został zatrzymany w cywilnym ubraniu w swoim berlińskim mieszkaniu i przyprowadzony z powrotem. Gdy wieczorem 28 kwietnia nadeszła wiadomość o ofercie kapitulacji złożonej przez Himmlera aliantom zachodnim, Hitler uznał Fegeleina za wspólnika zdrady i kazał go rozstrzelać; wyrok wykonano w ogrodzie kancelarii. Relacje o postawie Evy są sprzeczne: według niektórych świadków próbowała się za szwagrem wstawić, przypominając, że Gretl jest w zaawansowanej ciąży, według innych uznała, że decyzja należy wyłącznie do Hitlera. Gretl urodziła córkę 5 maja 1945 roku i nadała jej imię Eva.

Ślub i śmierć

Krótko po północy z 28 na 29 kwietnia 1945 roku w sali map bunkra Hitler i Eva Braun wzięli ślub cywilny. Udzielił go urzędnik Walter Wagner, a świadkami byli Joseph Goebbels i Martin Bormann. Eva zaczęła podpisywać akt nazwiskiem panieńskim, po czym przekreśliła literę „B” i podpisała się „Eva Hitler z domu Braun”. W prywatnym testamencie, podyktowanym tej samej nocy, Hitler wyjaśnił, że postanowił pojąć za żonę kobietę, która po latach wiernej przyjaźni z własnej woli przybyła do niemal oblężonego miasta, by dzielić jego los, i że zgodnie z jej życzeniem odejdzie z nim w śmierć jako jego żona.

30 kwietnia po obiedzie oboje pożegnali się z otoczeniem i zamknęli w gabinecie Hitlera. Około 15.30 znaleziono ich martwych: Hitler zastrzelił się, Eva zażyła cyjanek i nie miała ran. Miała 33 lata, była żoną Hitlera niespełna czterdzieści godzin. Zgodnie z poleceniem Hitlera ciała wyniesiono do ogrodu kancelarii, oblano benzyną i spalono, a resztki zakopano w leju po pocisku – był to ostatni akt samobójstwa Hitlera.

Szczątki i legendy

Na początku maja 1945 roku żołnierze radzieckiego kontrwywiadu wojskowego Smiersz wydobyli z leja w ogrodzie kancelarii zwęglone szczątki dwojga ludzi i dwóch psów. Według dokumentów radzieckich ciało kobiety zidentyfikowano przede wszystkim na podstawie uzębienia i mostu protetycznego, które rozpoznała asystentka dentysty Hitlera Käthe Heusermann; radziecka sekcja zwłok stwierdziła zatrucie cyjankiem. Moskwa przez lata ukrywała te ustalenia, co sprzyjało legendom o ucieczce Hitlera i jego żony. Szczątki pochowano potajemnie w pobliżu Rathenow, w lutym 1946 roku przeniesiono na teren radzieckiej jednostki wojskowej w Magdeburgu, a w kwietniu 1970 roku, na polecenie kierownictwa KGB, wykopano je, spalono, a prochy wrzucono do rzeki w dorzeczu Łaby.

Po wojnie życie Evy Braun stało się tematem sensacyjnych publikacji. W 1948 roku ukazał się rzekomy „dziennik Evy Braun”, wydany za pośrednictwem aktora i reżysera Luisa Trenkera; rodzina Braunów i Leni Riefenstahl, oczerniana w tekście, wystąpiły do sądu, który uznał go za fałszerstwo. Z Evą Braun łączy się też polski ślad: lokalna tradycja w Pobierowie na Pomorzu Zachodnim nazywa jej imieniem drewnianą willę nad Bałtykiem, w której miała mieszkać w latach czterdziestych – tak zwany dom Evy Braun w Pobierowie – choć wiarygodnych dokumentów potwierdzających jej pobyt brak. Obie jej siostry przeżyły wojnę.

Znaczenie

Eva Braun nie była postacią polityczną i nie odegrała żadnej roli w przebiegu wojny. Jej życie jest jednak częścią historii III Rzeszy z dwóch powodów. Po pierwsze, pokazuje mechanizm kultu Hitlera: wódz, który miał należeć wyłącznie do narodu, przez lata ukrywał związek z młodą kobietą, a jego otoczenie strzegło tej tajemnicy tak skutecznie, że większość Niemców usłyszała jej nazwisko dopiero po jego śmierci. Po drugie, Berghof, który Eva utrwalała na kolorowych taśmach, był miejscem, gdzie podejmowano decyzje o napaściach na sąsiadów i gdzie bywali ludzie odpowiedzialni za Zagładę; idylla jej filmów istniała równolegle z obozami, gettami i frontem. Historycy różnią się w ocenie, ile wiedziała i co myślała, ale zgadzają się, że do końca pozostała wierna Hitlerowi i jego sprawie. Jej śmierć u jego boku 30 kwietnia 1945 roku była jednym z ostatnich aktów w bunkrze, po którym upadek Berlina i bezwarunkowa kapitulacja Niemiec były już kwestią dni.