Ludwig Fischer

Ludwig Fischer był prawnikiem z bawarskiego Palatynatu, który jako student wstąpił do NSDAP i zrobił karierę u boku Hansa Franka w partyjnym aparacie prawnym. Gdy Frank został generalnym gubernatorem okupowanej Polski, powierzył mu dystrykt warszawski. Fischer rządził nim z pałacu Brühla przez ponad pięć lat, od jesieni 1939 do stycznia 1945 roku. Jego urząd wydawał przepisy, które odbierały prawa Polakom i Żydom, a jego podpis widnieje pod zarządzeniem o utworzeniu getta warszawskiego. Odpowiadał za łapanki, wywózki na roboty przymusowe i za warunki, w jakich setki tysięcy ludzi umierały z głodu w getcie. Po wojnie Amerykanie wydali go Polsce, a Najwyższy Trybunał Narodowy skazał go na śmierć.

Młodość i kariera w NSDAP

Urodził się 16 kwietnia 1905 roku w Kaiserslautern, w Palatynacie należącym wtedy do Bawarii, w głęboko katolickiej rodzinie. Po szkole realnej w rodzinnym mieście studiował prawo i nauki polityczne w Heidelbergu, Monachium, Würzburgu i Erlangen. Doktorat z prawa uzyskał w Erlangen w 1929 roku (część źródeł podaje 1928), pracą o niezawiadomieniu o przestępstwie. W latach 1928–1932 odbywał praktykę w sądach i administracji w Monachium i Kaiserslautern.

Do NSDAP wstąpił 20 maja 1926 roku, jeszcze jako student, z numerem legitymacji 36 499, a w 1929 roku do SA w Monachium. Od 1931 roku pracował w partyjnym urzędzie prawnym kierowanym przez Franka, gdzie był zastępcą szefa wydziału prawnego, a w 1938 roku został szefem sztabu tego urzędu. Pisał artykuły o prawie partyjnym i współredagował zbiór przepisów NSDAP. Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku otrzymał posadę radcy rządowego i wszedł do kierownictwa założonej przez Franka Akademii Prawa Niemieckiego. W listopadzie 1937 roku został posłem do Reichstagu. W SA awansował w 1937 roku na stopień Oberführera.

Szef dystryktu warszawskiego

Po klęsce Polski i utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa Frank sięgnął po zaufanych ludzi ze swojego otoczenia. 24 października 1939 roku mianował Fischera szefem dystryktu warszawskiego, obejmującego stolicę i kilkanaście powiatów środkowego Mazowsza i Podlasia. Od kwietnia 1941 roku jego tytuł brzmiał „gubernator”. Siedzibą jego urzędu był pałac Brühla przy placu Piłsudskiego, przemianowanym na Adolf-Hitler-Platz. Fischer mieszkał w zarekwirowanej willi pod Warszawą. 9 listopada 1939 roku awansował na SA-Brigadeführera, a 26 października 1940 roku, w pierwszą rocznicę Gubernatorstwa, na SA-Gruppenführera. Jego zastępcą był później Herbert Hummel, a starostą miasta Warszawy Ludwig Leist.

Fischer był urzędnikiem cywilnym, a nie policjantem, ale administracja, którą kierował, współtworzyła okupacyjny terror. Jego urząd ogłaszał i wykonywał rozporządzenia Franka, wydawał własne zarządzenia, organizował kontyngenty i pobór robotników do Rzeszy, którym towarzyszyły uliczne łapanki, współdziałał z policją bezpieczeństwa przy aresztowaniach i masowych egzekucjach, między innymi w Palmirach. W regularnych raportach do Franka opisywał nastroje ludności, wyniki ściągania kontyngentów i postępy „rozwiązywania kwestii żydowskiej”. Raporty te, zachowane i wydane drukiem w Polsce w 1987 roku, są dziś ważnym źródłem do dziejów okupacji.

Getto warszawskie

Najcięższą odpowiedzialność Fischer poniósł za politykę wobec Żydów, których w Warszawie mieszkało jesienią 1939 roku ponad 350 tysięcy. Już 24 listopada 1939 roku, dzień po rozporządzeniu Franka o opaskach, wydał własne zarządzenie, które nakazywało Żydom w dystrykcie od 12. roku życia nosić białą opaskę z niebieską gwiazdą. W styczniu 1940 roku w jego urzędzie utworzono Wydział Przesiedleń pod kierunkiem Waldemara Schöna, który przygotowywał getto. Wiosną 1940 roku, pod pretekstem zagrożenia tyfusem, Niemcy kazali Radzie Żydowskiej Adama Czerniakowa otoczyć dzielnicę północną murem.

2 października 1940 roku Fischer podpisał zarządzenie o utworzeniu żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej. Około 138 tysięcy Żydów i 113 tysięcy Polaków musiało w ciągu sześciu tygodni zmienić miejsce zamieszkania, a w nocy z 15 na 16 listopada 1940 roku getto zamknięto. Na około 307 hektarach stłoczono ponad 400 tysięcy ludzi. Głodowe przydziały żywności i zakaz wychodzenia za mury sprawiły, że do lata 1942 roku zmarło w getcie z głodu i chorób kilkadziesiąt tysięcy osób. W grudniu 1940 roku Fischer domagał się kary śmierci dla Żydów, którzy bez zezwolenia opuszczają getto. Frank wprowadził ją rozporządzeniem z 15 października 1941 roku, a w listopadzie 1941 roku w Warszawie rozstrzelano pierwszych skazanych na jego podstawie, osiem osób, w tym sześć kobiet. Od maja 1941 roku getto nadzorował podległy Fischerowi komisarz Heinz Auerswald.

Wywózki do Treblinki latem 1942 roku przeprowadziła SS, ale administracja dystryktu w nich współdziałała, a po stłumieniu powstania w getcie w 1943 roku dzielnica została zrównana z ziemią. Wiosną 1943 roku, od 10 kwietnia do końca maja, Fischer kierował dodatkowo jako p.o. gubernatora dystryktem lubelskim, w którym zorganizowano akcję Reinhardt i gdzie działały obozy w Sobiborze i na Majdanku.

Wyrok podziemia i powstanie warszawskie

Polskie Państwo Podziemne uznało Fischera za jednego z głównych zbrodniarzy okupacji. Sąd podziemny skazał go na śmierć, a jego nazwisko otwierało listę funkcjonariuszy przeznaczonych do likwidacji w ramach akcji „Główki”. W 1944 roku żołnierze Armii Krajowej ostrzelali jego samochód, ale gubernator uszedł z życiem.

9 sierpnia 1944 roku, w czasie powstania warszawskiego, Fischer został ranny podczas ewakuacji okrążonego przez powstańców pałacu Brühla. Jego zastępca Hummel zginął. Po upadku powstania administracja dystryktu współdziałała z wojskiem przy wywożeniu z miasta mienia i przy jego systematycznym burzeniu. Fischer odpowiadał też za fatalne warunki w obozie przejściowym Dulag 121 w Pruszkowie, przez który przeszły setki tysięcy wypędzonych warszawiaków.

Proces i śmierć

17 stycznia 1945 roku, gdy do ruin Warszawy wkraczały wojska radzieckie i polskie, Fischer uciekł na zachód. Ukrywał się w Bad Neustadt an der Saale w Bawarii, gdzie 10 maja 1945 roku aresztowali go Amerykanie. 30 marca 1946 roku wydano go Polsce. Przed Najwyższym Trybunałem Narodowym stanął w Warszawie razem z trzema innymi członkami okupacyjnych władz miasta: starostą Ludwigiem Leistem, byłym szefem policji bezpieczeństwa Josefem Meisingerem i oficerem policji Maxem Daume. Proces trwał od 17 grudnia 1946 do 24 lutego 1947 roku. Oskarżono go o organizowanie i tolerowanie łapanek i egzekucji, zbrodnie w gettach, niszczenie polskiej kultury oraz burzenie Warszawy. Wśród świadków był Jankiel Wiernik, więzień Treblinki i uczestnik buntu w tym obozie.

3 marca 1947 roku Trybunał uznał Fischera winnym większości zarzutów i skazał go na śmierć; od zarzutów zburzenia Warszawy po powstaniu i zniszczenia getta go uniewinnił. Meisinger i Daume również otrzymali wyroki śmierci, a Leist karę więzienia. Prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. 8 marca 1947 roku Fischer został powieszony w więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie. Jego zwierzchnik Frank zginął na szubienicy w Norymberdze pięć miesięcy wcześniej.

Znaczenie

Fischer nie należał do pierwszego szeregu przywódców III Rzeszy i nie był twórcą polityki, którą realizował. Był typowym przedstawicielem warstwy wykształconych, ambitnych urzędników, którzy w Generalnym Gubernatorstwie zamienili prawo administracyjne w narzędzie grabieży, wysiedleń i mordu. Jego proces, jeden z pierwszych przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, dokumentował całą okupację Warszawy, od pierwszych egzekucji przez getto po zburzenie miasta w 1944 roku. Zeznania świadków zebrane przed procesem są dziś dostępne w bazie Instytutu Pileckiego „Zapisy Terroru”.