Mitsuru Ushijima

Mitsuru Ushijima był przez większą część kariery nie tyle frontowym dowódcą, ile wychowawcą oficerów Cesarskiej Armii – kierował po kolei trzema jej najważniejszymi szkołami, w tym Akademią Wojskową. Do historii przeszedł jednak jako dowódca japońskiej 32 Armii w bitwie o Okinawę, najkrwawszej bitwie wojny na Pacyfiku. Jego wojska przez blisko trzy miesiące powstrzymywały amerykańską 10 Armię w systemie jaskiń i tuneli na południu wyspy, a sam Ushijima popełnił samobójstwo w jaskini sztabowej koło Mabuni, gdy bitwa była przegrana. Spokojny i powszechnie szanowany przez podwładnych, uchodził u amerykańskich historyków za jednego z najzdolniejszych japońskich generałów tej wojny. W Japonii, a zwłaszcza na samej Okinawie, jego ocena pozostaje podzielona: dowodzona przez niego obrona wciągnęła w walkę ludność cywilną wyspy i zakończyła się śmiercią dziesiątków tysięcy jej mieszkańców.

Syn samuraja z Satsumy

Mitsuru Ushijima urodził się 31 lipca 1887 roku w Kagoshimie na Kiusiu jako czwarty syn porucznika armii, wywodzącego się z samurajów dawnego księstwa Satsuma, a potem oficera nowej armii cesarskiej. Ojciec zmarł wkrótce po narodzinach syna i matka wróciła z dziećmi do rodzinnej Kagoshimy. Jeden ze starszych braci, Shōzō, był później gubernatorem prefektury Ibaraki. Mitsuru wychowywał się w środowisku, w którym tradycja Satsumy – i postać Takamoriego Saigō, z którym później go porównywano – była żywa; od dziecka uprawiał szermierkę szkoły Jigen-ryū.

Po gimnazjum w Kagoshimie wstąpił w 1901 roku do wojskowej szkoły kadetów w Kumamoto, a w 1908 roku z wyróżnieniem ukończył Akademię Wojskową (20 rocznik), jako jeden z trzech najlepszych absolwentów. W 1916 roku ukończył Akademię Sztabu Generalnego; na tym samym kursie był Tomoyuki Yamashita.

W 1918 roku, podczas interwencji syberyjskiej w czasie wojny domowej w Rosji, służył w sztabie japońskiego korpusu ekspedycyjnego we Władywostoku, gdzie odpowiadał za przerzut wojsk i zaopatrzenia. Za tę służbę otrzymał Order Złotej Kani. Po powrocie był instruktorem w Szkole Piechoty, a w 1924 roku jako major dowodził batalionem.

Wychowawca i oficer bez frakcji

Lata dwudzieste i trzydzieste upłynęły Ushijimie na przemian w szkołach i sztabach. Od 1925 roku przez trzy lata prowadził szkolenie wojskowe w swoim dawnym gimnazjum w Kagoshimie – w ramach reformy ministra wojny Kazushige Ugakiego, który wprowadził oficerów do szkół średnich i wyższych. W 1928 roku, jako podpułkownik, objął 23 Pułk Piechoty, w 1930 roku został szefem sztabu twierdzy Shimonoseki, a w 1932 roku – jako pułkownik – komendantem elitarnej szkoły armii w Toyamie.

Był to czas, gdy młodych oficerów porywały ultranacjonalistyczne hasła i spiski, a armię rozdzierała walka frakcji. Według japońskich biografów Ushijima zabraniał podwładnym zajmowania się polityką i otwarcie krytykował pisma radykalnego ideologa Ikkiego Kity; w latach 1933–1936, pracując w ministerstwie wojny, starannie unikał związków z którąkolwiek z frakcji. Podczas incydentu 26 lutego 1936 roku przebywał w podróży służbowej w Chinach. Po stłumieniu buntu powierzono mu dowództwo skompromitowanego udziałem w nim 1 Pułku Piechoty, który za karę przeniesiono do północnej Mandżurii.

Wojna w Chinach

Po incydencie na moście Marco Polo w lipcu 1937 roku Ushijima, awansowany na generała majora, objął 36 Brygadę Piechoty z 6 Dywizji, złożoną z pułków z Kagoshimy i Miyakonojō. Latem i jesienią 1937 roku brygada walczyła w północnych Chinach, gdzie Ushijima – jak podkreślają jego biografowie – dowodził z pierwszej linii, nie bacząc na ryzyko. W listopadzie 6 Dywizję przerzucono na front środkowy, gdzie po bitwie o Szanghaj wzięła udział w natarciu na stolicę Czang Kaj-szeka. W bitwie o Nankin w grudniu 1937 roku brygada Ushijimy – według japońskich biografii – odcięła drogę odwrotu części wojsk chińskich i wzięła wielu jeńców.

Udział w zdobyciu Nankinu łączy jego nazwisko z masakrą nankińską. Żołnierze 6 Dywizji należeli do oddziałów, które dopuściły się zbrodni w mieście i okolicach, a dowódca dywizji, generał Hisao Tani, został po wojnie skazany za nie przez chiński trybunał i stracony w Nankinie w 1947 roku. Osobista odpowiedzialność Ushijimy nigdy nie była przedmiotem postępowania – zginął, zanim zaczęły się procesy – a los jeńców wziętych przez jego brygadę pozostaje w literaturze nierozstrzygnięty.

Zimę brygada spędziła w rejonie Wuhu nad Jangcy, a latem 1938 roku walczyła w bitwie o Wuhan, zdobywając w sierpniu Huangmei. W marcu 1939 roku Ushijima wrócił do Japonii jako komendant przygotowawczej szkoły oficerskiej i szkoły w Toyamie; w sierpniu awansował na generała porucznika. W grudniu 1939 roku objął 11 Dywizję, która strzegła granicy Mandżukuo ze Związkiem Radzieckim w rejonie Hulinu. Niektóre zestawienia, w tym polska Wikipedia, przypisują mu także walki w Birmie; źródła japońskie i angielskie nie potwierdzają jednak żadnej jego służby w Birmie – 11 Dywizja stała w tym czasie w Mandżurii, a w październiku 1941 roku Ushijima wrócił do szkolnictwa wojskowego.

Komendant Akademii Wojskowej

Wybuch wojny na Pacyfiku zastał go na stanowisku komendanta szkoły armii w Gongzhulingu w Mandżukuo. Według japońskich i amerykańskich biografów przyjął wiadomość o ataku na Pearl Harbor z przerażeniem: uważał, że wojna z Ameryką przedłuży wojnę w Chinach i osłabi Japonię wobec jej prawdziwego, jak sądził, przeciwnika – Związku Radzieckiego. W kwietniu 1942 roku, z poparcia generałów Kenjiego Doihary i Otozō Yamady, został komendantem Akademii Wojskowej, najważniejszej uczelni kształcącej oficerów armii lądowej.

W szczycie euforii po zdobyciu Singapuru ostrzegał kadetów i wykładowców, by nie przeceniali pierwszych sukcesów i nie lekceważyli bogactw naturalnych i przemysłu Stanów Zjednoczonych. Sam chwalił się później, że jako jedyny oficer kierował trzema głównymi szkołami armii. Uchodził za urodzonego wychowawcę – opanowanego, ciepłego, zakazującego oficerom bicia podwładnych i uważającego gniew za uczucie niskie.

32 Armia na Okinawie

W sierpniu 1944 roku, po upadku Saipanu, Ushijima został mianowany dowódcą 32 Armii, odpowiedzialnej za obronę wysp Riukiu. Zastąpił chorego generała Masao Watanabe. Jego szefem sztabu był gwałtowny, skłonny do natarcia generał porucznik Isamu Chō, a szefem wydziału operacyjnego – chłodny i metodyczny pułkownik Hiromichi Yahara. Ushijima, zgodnie ze zwyczajem japońskich dowódców, pozostawiał sztabowi swobodę planowania, biorąc na siebie odpowiedzialność.

Władze rozpoczęły już ewakuację starców, kobiet i dzieci na Kiusiu i Formozę, ale szła ona opornie – napływ wojsk dawał mieszkańcom złudne poczucie bezpieczeństwa, a zatopienie statku „Tsushima Maru” w sierpniu 1944 roku, z setkami dzieci szkolnych na pokładzie, wywołało strach przed podróżą morską. Według japońskich opracowań z Okinawy wywieziono około 80 tysięcy osób, a z wysp Yaeyama – około 30 tysięcy. Ushijima zatwierdził opracowane przez Yaharę wytyczne, według których mieszkańcy niezdolni do walki mieli tuż przed bitwą przejść na górzystą północ wyspy, a pozostali – pracować przy umocnieniach i wspierać wojsko. Do północy dotarło, według tych samych źródeł, około 85 tysięcy osób, mniej więcej jedna trzecia zakładanej liczby. Dziesiątki tysięcy mieszkańców zmobilizowano do budowy umocnień, oddziałów pomocniczych, a uczniów i uczennice szkół średnich – do korpusów łącznościowych i sanitariuszek.

Pod koniec 1944 roku, gdy Cesarska Kwatera Główna szykowała się do decydującej bitwy na Filipinach – bitwy o Leyte – zabrano z Okinawy najlepszą jednostkę 32 Armii, 9 Dywizję, i przerzucono ją na Formozę. Ushijima przyjął wtedy plan Yahary: zamiast bronić plaż, armia miała okopać się w głębi, w jaskiniach i tunelach na wapiennych wzgórzach południa wokół zamku Shuri, i jak najdłużej wykrwawiać Amerykanów. Pod zamkiem wykuto sztab armii – sieć tuneli o długości około kilometra, do której Ushijima przeniósł się w marcu 1945 roku. Biografowie odnotowują, że sam pomagał przy kopaniu i polecał wynagradzać pracujących przy umocnieniach cywilów.

Bitwa o Okinawę

Gdy 1 kwietnia 1945 roku Amerykanie wylądowali na plażach Hagushi, 32 Armia zgodnie z planem nie stawiała oporu na brzegu. Walki na linii Shuri okazały się dla Amerykanów niezwykle kosztowne, ale Kwatera Główna, nadrzędne dowództwo na Formozie i marynarka uznawały taką obronę za zbyt bierną; domagały się odbicia lotnisk, z których Amerykanie wspierali flotę atakowaną przez kamikaze. Ushijima dwukrotnie ustąpił naleganiom Chō: w połowie kwietnia zgodził się na nocne kontrnatarcie, a 4–5 maja na generalną kontrofensywę, której Yahara był przeciwny. Uderzenie załamało się w ciągu doby, kosztując 32 Armię, według różnych szacunków, od 5 do 7 tysięcy ludzi i dużą część artylerii. 5 maja Ushijima przyznał Yaharze rację i, według jego wspomnień, powierzył mu dalsze prowadzenie obrony.

Gdy oba skrzydła linii Shuri zostały przełamane i armii groziło okrążenie, Ushijima 22 maja zatwierdził proponowany przez Yaharę odwrót na półwysep Kiyan na południowym krańcu wyspy, wbrew dowódcom, którzy chcieli zginąć pod Shuri. Odwrót, przeprowadzony od 26 maja nocami, w deszczu i pod ogniem, był sprawny wojskowo – około 30 tysięcy żołnierzy dotarło na nowe pozycje – ale miał straszne skutki dla cywilów. Południe wyspy było przepełnione uchodźcami, którzy schronili się w tych samych jaskiniach, co wojsko, i znaleźli się w środku ostatnich walk. Rannych w szpitalach jaskiniowych często zostawiano – według wielu relacji podając im truciznę lub granaty. Sztab armii przeniósł się do jaskini na wzgórzu 89 koło Mabuni.

Mabuni

10–11 czerwca Amerykanie zrzucili nad pozycjami japońskimi wezwanie do kapitulacji, w którym generał Simon Bolivar Buckner Jr. nazwał Ushijimę mistrzem taktyki piechoty; gdy dotarło ono do sztabu, Ushijima je zignorował. 18 czerwca wysłał pożegnalne depesze do Tokio, a oddziałom wydał ostatni rozkaz: łączność ustała, każdy miał walczyć do końca pod rozkazami najbliższego przełożonego. Chō dopisał wezwanie, by nie oddawać się do niewoli. Rozkaz przedłużył walkę rozbitych oddziałów, wśród których wciąż ukrywały się tysiące cywilów. Według japońskich źródeł Ushijima został mianowany generałem (taishō) z datą 20 czerwca – jako ostatni oficer armii japońskiej, który otrzymał ten stopień.

Ushijima i Chō popełnili seppuku w jaskini sztabowej na wzgórzu 89 nad ranem 22 czerwca 1945 roku (według części źródeł japońskich – 23 czerwca), po pożegnalnej kolacji ze sztabem. Relacje świadków różnią się w szczegółach, także co do daty i przebiegu. Yaharze Ushijima zakazał śmierci i polecił mu przeżyć, by opowiedział prawdę o bitwie; pułkownik dostał się do niewoli i spisał później wspomnienia. 22 czerwca Amerykanie ogłosili koniec zorganizowanego oporu na wyspie. Wcześniej, około 13 czerwca, w podziemnym sztabie na półwyspie Oroku odebrał sobie życie dowódca marynarzy, kontradmirał Minoru Ōta.

Ocena

Amerykanie, którzy zapłacili za Okinawę ogromną cenę, wysoko oceniali przeciwnika; publicysta wojskowy Hanson Baldwin uważał Ushijimę za najlepszego japońskiego generała wojny na Pacyfiku. Obrona w głębi, podobna do tej, jaką Tadamichi Kuribayashi prowadził na Iwo Jimie, opóźniła zdobycie wyspy o wiele tygodni i przekonała amerykańskich planistów, że inwazja na wyspy macierzyste będzie bardzo krwawa.

Na Okinawie pamięć o nim jest inna. Bitwa kosztowała życie – według różnych szacunków – od około 40 do około 94 tysięcy cywilów; część z nich zginęła w zbiorowych samobójstwach, do których popychali ich żołnierze i propaganda, inni z rąk japońskich żołnierzy, którzy wypędzali ich z jaskiń lub zabijali jako rzekomych szpiegów. Ushijima nie wydał rozkazów do takich czynów, ale jako dowódca odpowiadał za strategię, która uczyniła z wyspy pole walki do ostatniego żołnierza, za mobilizację mieszkańców i za odwrót na zatłoczone przez uchodźców południe. Na te decyzje zwracają uwagę zwłaszcza historycy okinawscy. Wnuk generała, nauczyciel Sadamitsu Ushijima, od lat prowadzi na Okinawie lekcje o tym, że wojsko nie ochroniło jej mieszkańców. Tradycyjnie przyjmowaną w Japonii datę jego śmierci i końca zorganizowanych walk, 23 czerwca, prefektura Okinawa obchodzi jako Dzień Pamięci (Irei no hi).