Oswald Mosley

Sir Oswald Mosley był jednym z najbardziej obiecujących brytyjskich polityków swojego pokolenia: najmłodszym posłem w Izbie Gmin po I wojnie światowej, błyskotliwym mówcą, ministrem w rządzie Partii Pracy, którego niektórzy widzieli w przyszłości na Downing Street. Zamiast tego stał się przywódcą brytyjskiego faszyzmu. Założona przez niego w 1932 roku Brytyjska Unia Faszystów naśladowała najpierw Mussoliniego, potem coraz wyraźniej Hitlera, organizowała antysemickie marsze po londyńskim East Endzie i do ostatniej chwili wzywała do pokoju z III Rzeszą. W maju 1940 roku, gdy Niemcy szli przez Francję, rząd Churchilla internował go bez sądu. Po wojnie Mosley nie odzyskał już żadnego znaczenia, ale do końca życia nie wyrzekł się swojej przeszłości.

Młodość i wojna

Oswald Ernald Mosley urodził się 16 listopada 1896 roku w Londynie, w dzielnicy Mayfair, jako najstarszy syn sir Oswalda Mosleya, piątego baroneta, z rodu ziemian ze Staffordshire. Rodzice rozstali się, gdy miał pięć lat; wychowywali go matka i dziadek, czwarty baronet, którego chłopiec uwielbiał. Uczył się w Winchester College, gdzie zasłynął jako szermierz, a w styczniu 1914 roku wstąpił do Królewskiego Kolegium Wojskowego w Sandhurst. Już po kilku miesiącach wyrzucono go za udział w bójce.

Wybuch wojny dał mu drugą szansę. Jako oficer 16 pułku ułanów trafił na front zachodni, potem przeszedł do Royal Flying Corps jako obserwator i pilot. W wypadku lotniczym doznał urazu nogi, a powrót do okopów pogorszył kontuzję; do końca życia lekko utykał. Ostatnie lata wojny spędził za biurkiem w Ministerstwie Amunicji i w Foreign Office. Doświadczenie frontu ukształtowało go na zawsze: przez całe życie przedstawiał się jako głos „pokolenia wojny”, które nie może dopuścić do kolejnej rzezi.

Od konserwatystów do Partii Pracy

W grudniu 1918 roku, mając 22 lata, Mosley zdobył jako kandydat konserwatystów mandat w okręgu Harrow pod Londynem. 11 maja 1920 roku ożenił się z lady Cynthią Curzon, córką ministra spraw zagranicznych George’a Curzona; na ślubie byli król Jerzy V i królowa Maria. Jeszcze w tym samym roku zerwał z partią rządzącą. Potępiał represje oddziałów Black and Tans w Irlandii i odpowiadał na nie ostrymi wystąpieniami przeciw rządowi Davida Lloyda George’a. Przeszedł na ławy opozycji i jako niezależny dwukrotnie obronił mandat.

W 1924 roku wstąpił do Partii Pracy, co dla arystokraty z tytułem w perspektywie było sensacją. W wyborach jesienią 1924 roku rzucił wyzwanie Neville’owi Chamberlainowi w Birmingham Ladywood i przegrał zaledwie 77 głosami. Do Izby Gmin wrócił w grudniu 1926 roku w wyborach uzupełniających w Smethwick. W 1928 roku odziedziczył tytuł baroneta. W 1929 roku posłanką Partii Pracy została także jego żona.

Po zwycięstwie laburzystów w 1929 roku Ramsay MacDonald powierzył mu urząd kanclerza Księstwa Lancaster, czyli stanowisko ministra bez teki, z zadaniem walki z bezrobociem. Po krachu na Wall Street bezrobocie gwałtownie rosło, a Mosley przedstawił program, który przeszedł do historii jako memorandum Mosleya: roboty publiczne finansowane z pożyczek, wyższe emerytury, ochrona rynku wewnętrznego cłami i planowanie gospodarcze pod kierunkiem państwa. Doceniał go ekonomista John Maynard Keynes, ale kanclerz skarbu Philip Snowden i większość rządu go odrzucili. W maju 1930 roku Mosley podał się do dymisji, a jesienią niewielką większością przegrał głosowanie nad swoim programem na konferencji partii.

Nowa Partia i droga do faszyzmu

Na przełomie lutego i marca 1931 roku Mosley z grupą posłów założył Nową Partię (New Party). Miała przełamać bezwład „starych partii”, ale szybko zaczęła ewoluować w stronę autorytaryzmu: Mosley stworzył oddziały porządkowe do ochrony zebrań, a część współpracowników, przestraszona tym kierunkiem, odeszła. W wyborach w październiku 1931 roku żaden z kandydatów partii nie zdobył mandatu, a Mosley, startujący w Stoke-on-Trent, wypadł z parlamentu na zawsze.

W styczniu 1932 roku pojechał do Rzymu, gdzie przyjął go Benito Mussolini. Wrócił przekonany, że faszyzm – z korporacyjną gospodarką, silną władzą wykonawczą i zdyscyplinowanym ruchem masowym – jest jedyną odpowiedzią na kryzys. 1 października 1932 roku ogłosił utworzenie Brytyjskiej Unii Faszystów (British Union of Fascists, BUF). Jej członkowie nosili czarne koszule na wzór włoskich squadristów, witali się wyciągniętą ręką i wierzyli w swojego „Leadera”. Według dokumentów ujawnionych po wojnie ruch otrzymywał przez kilka lat znaczne subsydia z Rzymu.

Czarne koszule

Początki były obiecujące. W styczniu 1934 roku „Daily Mail” lorda Rothermere’a opublikował artykuł zatytułowany „Hurra dla czarnych koszul!”, a liczbę członków szacowano na kilkadziesiąt tysięcy. Przełomem w złą stronę był wielki wiec w londyńskiej hali Olympia 7 czerwca 1934 roku, podczas którego bojówkarze Unii brutalnie pobili przeciwników przerywających przemówienie Mosleya. Kilka tygodni później Noc długich noży w Niemczech pokazała Brytyjczykom, czym faszyzm może się skończyć. Rothermere wycofał poparcie, a członkowie zaczęli odchodzić.

Mosley odpowiedział radykalizacją. Od 1934 roku w jego przemówieniach coraz większe miejsce zajmował antysemityzm: oskarżał „międzynarodowych finansistów” i „żydowskie interesy” o niszczenie brytyjskiego przemysłu i pchanie kraju do wojny. Unia skupiła się na londyńskim East Endzie, gdzie mieszkała duża społeczność żydowska. 4 października 1936 roku tysiące antyfaszystów zablokowały jej marsz przez tę dzielnicę; starcia z policją, która torowała faszystom drogę, przeszły do historii jako bitwa na Cable Street. Komendant policji odwołał przemarsz. Parlament odpowiedział ustawą o porządku publicznym, która od 1 stycznia 1937 roku zakazała noszenia mundurów politycznych i dała policji prawo zakazywania marszów.

Dwa dni po Cable Street, 6 października 1936 roku, Mosley potajemnie poślubił w Berlinie Dianę Guinness z domu Mitford, swoją wieloletnią kochankę, której siostra Unity Mitford należała do grona osobistych znajomych Hitlera. Pierwsza żona Mosleya, Cynthia, zmarła w 1933 roku. Ślub odbył się w domu Josepha Goebbelsa, a wśród gości był Adolf Hitler. Tego samego roku ruch przyjął nazwę Brytyjska Unia Faszystów i Narodowych Socjalistów, a w 1937 roku skrócił ją do British Union. Podczas kryzysu abdykacyjnego Mosley stanął po stronie Edwarda VIII i domagał się, by w sprawie króla wypowiedział się naród. Do parlamentu Unia nigdy się nie dostała. W wyborach 1935 roku w ogóle nie wystawiła kandydatów, a w wyborach do rady hrabstwa Londynu w 1937 roku w trzech dzielnicach East Endu zdobywała miejscami blisko jedną czwartą głosów, ale żadnego mandatu. W 1937 roku Mosley zwolnił większość płatnych funkcjonariuszy, w tym Williama Joyce’a, który założył własną, jeszcze bardziej pronazistowską grupę, a w czasie wojny został niemieckim propagandystą.

Przeciw wojnie

W latach 1938–1939 Mosley prowadził kampanię pod hasłem „Pilnujcie interesów Brytanii”: Wielka Brytania miała zajmować się swoim imperium i nie wtrącać się w sprawy Europy Wschodniej, a wojna o Czechosłowację czy Polskę byłaby, jak twierdził, wojną w interesie żydowskiej finansjery. 16 lipca 1939 roku w hali Earls Court przemawiał do tłumu, który według różnych szacunków liczył od jedenastu do trzydziestu tysięcy ludzi; był to jeden z największych wieców w historii brytyjskiej polityki. Po wypowiedzeniu wojny Niemcom wezwał członków do przestrzegania prawa, ale nie zaprzestał agitacji za pokojem i domagał się podjęcia rozmów po październikowej ofercie Hitlera. Kandydaci Unii zdobywali w wyborach uzupełniających po kilkaset głosów.

Internowanie

Gdy w maju 1940 roku Niemcy uderzyli na Holandię, Belgię i Francję, a Brytyjczyków ogarnął strach przed „piątą kolumną”, rząd Winstona Churchilla zmienił kurs. Na mocy rozszerzonej regulacji obronnej 18B Mosley został 23 maja 1940 roku aresztowany i osadzony w więzieniu Brixton; w kolejnych tygodniach zatrzymano setki członków Unii, a 10 lipca ruch rozwiązano. Diana Mosley trafiła do kobiecego więzienia Holloway pod koniec czerwca, jedenaście tygodni po urodzeniu syna Maxa. Nikomu z nich nie postawiono zarzutów. W lipcu 1940 roku Mosley przez wiele godzin odpowiadał na pytania komitetu doradczego pod przewodnictwem adwokata Normana Birketta, który uznał, że powinien pozostać w zamknięciu. Od grudnia 1941 roku, po interwencji Churchilla, małżonkowie mogli mieszkać razem w wydzielonej części więzienia Holloway.

W listopadzie 1943 roku minister spraw wewnętrznych Herbert Morrison zwolnił ich ze względu na chorobę Mosleya, zapalenie żył. Decyzja wywołała protesty związków zawodowych i części prasy, ale Izba Gmin ją poparła. Do końca wojny Mosleyowie pozostawali w areszcie domowym pod nadzorem policji, a paszporty odzyskali dopiero w 1949 roku.

Po wojnie

W 1948 roku Mosley założył Ruch Unii (Union Movement), który głosił hasło „Europa jednym narodem”: zjednoczenia białej Europy w jedno państwo, z Afryką jako jej zapleczem. Zebrania nowego ruchu, jak przed wojną, kończyły się bójkami. W 1951 roku Mosley wyjechał z kraju, zamieszkał w Irlandii, a potem we Francji, w Orsay pod Paryżem. Do brytyjskiej polityki wrócił dwa razy. W 1959 roku, po zamieszkach rasowych w Notting Hill, startował w okręgu Kensington North z hasłami przymusowej repatriacji imigrantów z Karaibów i zdobył 8,1 procent głosów; w 1966 roku w Shoreditch and Finsbury już tylko 4,6 procent.

Mosley należał do pierwszych w Europie publicystów, którzy relatywizowali i podważali Zagładę Żydów: nie zaprzeczał istnieniu obozów, ale twierdził, że Hitler nie wiedział o zbrodniach, a obrazy z wyzwolonych obozów przypisywał głodowi i epidemiom wywołanym alianckimi bombardowaniami. W 1968 roku wydał autobiografię „My Life”, w której przedstawiał się jako niezrozumiany reformator, a nie przywódca skrajnej prawicy. Zmarł 3 grudnia 1980 roku w Orsay. Miał pięcioro dzieci: troje z pierwszego małżeństwa i dwóch synów z drugiego. Najmłodszy z nich, Max Mosley, był w latach 1993–2009 prezydentem Międzynarodowej Federacji Samochodowej (FIA).

Znaczenie

Mosley był najzdolniejszym i najbardziej znanym brytyjskim faszystą, a zarazem najlepszym dowodem na to, że faszyzm w Wielkiej Brytanii nie miał szans na władzę. W okresie największej popularności ruch liczył kilkadziesiąt tysięcy członków, ale nigdy nie zdobył żadnego mandatu poselskiego; przemoc bojówek, antysemityzm i wyraźne związki z Rzymem i Berlinem odstraszyły większość wyborców, którzy w kryzysie lat trzydziestych pozostali przy konserwatystach i laburzystach. Jego kariera pokazuje jednak, jak blisko centrum brytyjskiej polityki mogła sięgać fascynacja Mussolinim i Hitlerem: Mosley był zięciem wicekróla Indii, ministrem w rządzie MacDonalda, a ślub brał w obecności Hitlera. Jego internowanie w maju 1940 roku stało się symbolem chwili, w której Wielka Brytania, stając samotnie wobec III Rzeszy, gotowa była zawiesić podstawowe swobody obywatelskie, by nie dopuścić do powtórzenia scenariusza norweskiego.