Niemiecka blokada Wysp Brytyjskich

Wieczorem 17 sierpnia 1940 roku Berlin ogłosił „totalną i bezwarunkową blokadę Anglii”. Rząd Rzeszy przekazał tego dnia rządom państw neutralnych notę, w której cały obszar morski wokół Wysp Brytyjskich uznał za strefę operacyjną. Każdy statek, który na nią wpłynie, „naraża się na zniszczenie nie tylko przez miny, lecz także przez inne środki walki”, dlatego rząd niemiecki „raz jeszcze usilnie ostrzega przed wpływaniem na ten zagrożony obszar”. W praktyce oznaczało to, że niemieckie okręty podwodne, okręty nawodne i samoloty mogły na tych wodach atakować bez ostrzeżenia każdy statek, bez względu na banderę. Strefa niemal dokładnie pokrywała się z obszarem walk, który prezydent Franklin Delano Roosevelt zamknął w listopadzie 1939 roku dla statków amerykańskich: obejmowała wody wokół Wielkiej Brytanii i Irlandii, od Zatoki Biskajskiej po Morze Północne, i sięgała daleko w Atlantyk.

Zwykle pisze się, że blokadę ogłosił Adolf Hitler. Decyzja należała rzeczywiście do niego, ale formalnie deklarację złożył rząd Rzeszy, a wykonawcze rozkazy dla marynarki i lotnictwa wydało naczelne dowództwo Wehrmachtu (OKW). Trzy dni później, 20 sierpnia, podobną notę do państw neutralnych skierowały Włochy, które za strefę operacji uznały wody wzdłuż brytyjskich wybrzeży na Morzu Śródziemnym, Morzu Czerwonym i w Afryce.

Od cichych stref do jawnej deklaracji

Wobec statków brytyjskich i francuskich niemieckie U-Booty od października 1939 roku prowadziły wojnę bez ostrzeżenia. Wobec statków neutralnych marynarka postępowała ostrożniej. Zimą 1939/1940 roku Hitler zgadzał się na wyznaczanie stref, w których wolno było je topić bez ostrzeżenia, ale strefy te były tajne, leżały blisko brytyjskich wybrzeży, a zatopienia miały wyglądać na wejście na minę. Obrońca admirała Karla Dönitza w Norymberdze, Otto Kranzbühler, szacował później, że do 17 sierpnia 1940 roku takie ataki dozwolone były na obszarze około 200 tysięcy mil kwadratowych. Główny powód ostrożności znajdował się za oceanem: Berlin nie chciał dawać Rooseveltowi argumentów przeciw amerykańskim izolacjonistom, a pamiętał, że w 1917 roku ogłoszenie nieograniczonej wojny podwodnej wciągnęło Stany Zjednoczone do wojny. Wielki admirał Erich Raeder od jesieni 1939 roku prosił o formalne ogłoszenie „oblężenia Anglii”, ale decyzję za każdym razem odkładano.

Lato 1940 roku przyniosło ten moment. Po klęsce Francji Niemcy mieli porty nad Zatoką Biskajską i w Norwegii. Od lipca U-Booty zawijały do Lorient, co skracało im drogę na Atlantyk o setki mil. Do wojny przystąpiły Włochy, których okręty podwodne zaczęły właśnie przechodzić do nowej bazy w Bordeaux. Wielka Brytania odrzuciła ofertę pokojową, którą Hitler złożył w Reichstagu 19 lipca. 1 sierpnia w dyrektywie nr 17 nakazał on zaostrzyć przeciw Anglii wojnę powietrzną i morską, a 13 sierpnia Luftwaffe rozpoczęła zmasowane ataki na lotniska RAF. Ogłoszenie blokady miało być morskim odpowiednikiem tej ofensywy: pokazać światu, że to Anglia, a nie Niemcy, jest teraz oblężona.

Nota z 17 sierpnia

Tekst noty, ogłoszony przez niemiecką agencję prasową i przedrukowany nazajutrz w prasie państw Osi, był w większej części aktem oskarżenia. Wielka Brytania miała od początku wojny łamać prawo morskie: uznała żywność za kontrabandę, by zagłodzić ludność Rzeszy, objęła blokadą cały niemiecki eksport, uzbroiła statki handlowe przeciw okrętom podwodnym i nadużywała neutralnych bander. Nota wytykała Brytyjczykom zajęcie statków norweskich, duńskich, holenderskich, belgijskich i francuskich, których załogi „zmuszono do służby Anglii”, zatrzymywanie w brytyjskich portach statków państw tak odległych od wojny jak Japonia, ZSRR i Szwecja oraz system nawicertów, czyli brytyjskich świadectw, bez których neutralny statek nie mógł bezpiecznie przewieźć ładunku. Dodawała do tego ostatnią sprawę z lipca: brytyjską zapowiedź, że niemieckie samoloty ratownicze, wodnosamoloty Heinkel He 59 z czerwonymi krzyżami, będą zestrzeliwane.

Niemcy, głosiła nota, odpowiedziały na to zatopieniem pięciu milionów ton żeglugi handlowej i uszkodzeniem dalszych półtora miliona. Była to liczba propagandowa. Według powojennych brytyjskich zestawień od września 1939 do końca lipca 1940 roku alianci i państwa neutralne stracili ze wszystkich przyczyn, od torped, min, bomb i rajderów, statki o łącznej pojemności około 2,7 miliona BRT. Nota kończyła się odwróceniem słów, które Winston Churchill wypowiedział jesienią 1939 roku o oblężonej twierdzy niemieckiej: oblężoną twierdzą była teraz, według Berlina, Anglia. „Nieudanej blokadzie głodowej przeciw niemieckim kobietom i dzieciom” Rzesza przeciwstawiała „totalną blokadę Wysp Brytyjskich”, a Anglia, która „odrzuciła ostatni apel pokojowy Führera”, miała odtąd być traktowana „z tym samym brakiem skrupułów”.

Blokada czy strefa operacyjna

Słowo „blokada” było bardziej hasłem politycznym niż terminem prawnym. Według deklaracji paryskiej z 1856 roku blokada wiąże tylko wtedy, gdy jest skuteczna, a więc gdy siły blokującego rzeczywiście zamykają dostęp do portów przeciwnika. Kriegsmarine nie mogła postawić okrętów przed Liverpoolem czy Glasgow. To, co ogłoszono 17 sierpnia, było w istocie strefą operacyjną, w której Niemcy zastrzegali sobie prawo do zatapiania każdego statku. Takie strefy obie strony stosowały już w pierwszej wojnie światowej, a Niemcy powoływali się później na to, że także Brytyjczycy od 8 maja 1940 roku topili bez ostrzeżenia wszystkie statki w cieśninie Skagerrak.

Granice strefy wybrano starannie. Ponieważ pokrywały się z obszarem zakazanym dla Amerykanów przez ustawę o neutralności, statki amerykańskie nie miały tam czego szukać i nie groziło im spotkanie z U-Bootem. Ofiarami mogły paść natomiast wszystkie inne neutralne bandery, które wciąż handlowały z Wielką Brytanią: szwedzka, grecka, fińska, węgierska, hiszpańska, portugalska czy irlandzka. Według Kranzbühlera strefa obejmowała około 600 tysięcy mil kwadratowych morza; oskarżyciele w Norymberdze, licząc razem z lądem Wysp Brytyjskich i zachodniej Francji, mówili o 750 tysiącach.

Strefa w praktyce

Na Atlantyku deklaracja niewiele zmieniła w codziennej pracy U-Bootów. Przed Kanałem Północnym, którędy wchodziły do portów nad Clyde i Mersey i wychodziły z nich konwoje, operowało w drugiej połowie sierpnia kilkanaście okrętów z Lorient, z Bergen i z portów niemieckich. Przeważnie atakowały statki płynące samotnie albo pozostające w tyle za konwojami, a coraz częściej także same konwoje, eskortowane wtedy przez jeden lub dwa okręty, bo niszczyciele brytyjskie czekały w portach na niemiecki desant. Według zestawienia serwisu uboat.net w sierpniu 1940 roku okręty podwodne zatopiły 57 statków o łącznej pojemności ponad 287 tysięcy BRT i uszkodziły dziewięć. Zaczynał się okres, który załogi U-Bootów nazwały „szczęśliwymi czasami”. Dowódcy tacy jak Otto Kretschmer, Joachim Schepke czy Engelbert Endrass topili po kilka statków w jednym patrolu. 25 sierpnia nad Atlantykiem pierwszy statek, brytyjski parowiec „Goathland”, zatopił dalekosiężny samolot Focke-Wulf Fw 200 Condor, który miał się stać zmorą konwojów.

Statki neutralne tonęły już po ogłoszeniu blokady. 19 sierpnia okręt podwodny UA zatrzymał ogniem artylerii, a potem dobił torpedą i pociskami węgierski parowiec „Kelet”, płynący pod balastem z Walii do Ameryki. Statek miał na pokładzie rozbitków brytyjskiego „Clan Macphee”, zatopionego trzy dni wcześniej, i sześciu z nich zginęło. Następnego dnia U-46 Endrassa storpedował grecki statek „Leonidas M. Valmas”, wiozący drewno z Kanady do Dublina; zginęło szesnaście osób. 27 sierpnia zatonął grecki „Theodoros T.”, a 28 sierpnia U-101 zatopił w konwoju SC 1 fiński parowiec „Elle”. Grecja, której krążownik „Elli” zatopiono 15 sierpnia na redzie Tinos, wciąż była państwem neutralnym. Najgłośniejszy atak przyszedł o północy z 30 na 31 sierpnia: U-60 storpedował w konwoju OB 205 holenderski liniowiec „Volendam”, który wiózł za ocean 320 brytyjskich dzieci ewakuowanych przed nalotami. Statek utrzymał się na wodzie, dzieci uratowały inne statki konwoju, a jedyną ofiarą był marynarz, który wypadł za burtę.

Odpowiedź Londynu przyszła 20 sierpnia w Izbie Gmin. Churchill skwitował niemiecką deklarację krótko: „Czytam w gazetach, że pan Hitler także ogłosił ścisłą blokadę Wysp Brytyjskich. Nikt nie może się na to uskarżać. Pamiętam, że w poprzedniej wojnie robił to cesarz”. Zapowiedział zarazem, że Wielka Brytania utrzyma ścisłą blokadę nie tylko Niemiec, lecz także Włoch, Francji i wszystkich krajów zajętych przez Niemców, i odmówił przepuszczania żywności dla okupowanych narodów, o co apelował między innymi były prezydent Stanów Zjednoczonych Herbert Hoover. Za głód w Europie odpowiadać mieli, jego zdaniem, ci, którzy ją rabowali.

Włoska nota z 20 sierpnia

Według rozpowszechnionej wersji 20 sierpnia Włochy ogłosiły blokadę brytyjskich portów na Morzu Śródziemnym. Tak to przedstawiała ówczesna prasa, ale sama nota była, jak niemiecka, deklaracją strefy operacji. Rząd Benita Mussoliniego przypomniał w niej neutralnym rządom swoje ostrzeżenie z 15 czerwca, wydane kilka dni po tym, jak Włochy przystąpiły do wojny: statki płynące do portów nieprzyjaciela, gdy znajdą się w odległości 30 mil od jego wybrzeży, płyną na własne ryzyko. Teraz Rzym poszedł dalej. Pas morza wzdłuż wybrzeży brytyjskich kolonii, protektoratów i terytoriów mandatowych, a także krajów takich jak Egipt, w których stacjonowały brytyjskie siły lądowe, morskie i powietrzne, stał się według noty „stałą strefą operacji”. Dotyczyło to zwłaszcza brytyjskich wybrzeży na Morzu Śródziemnym, na Morzu Czerwonym i w Zatoce Adeńskiej, brytyjskich wybrzeży kolonialnych w Afryce oraz wybrzeży Egiptu i Sudanu. Każdy statek, który tam wpłynie, „naraża się na zniszczenie przez miny i inne środki wojny”, a rząd włoski uchyla się od wszelkiej odpowiedzialności. Zastrzegł tylko, że nie zamierza utrudniać przejścia statków neutralnych przez cieśniny, które są dla żeglugi przejściem koniecznym.

Za tą deklaracją stało znacznie mniej siły niż za niemiecką. Na Morzu Śródziemnym przewagę miała Royal Navy, która w lipcu starła się z flotą włoską pod Kalabrią, a 17 sierpnia ostrzelała z pancerników włoskie pozycje w Bardii i Forcie Capuzzo. Włoskie okręty podwodne krążyły w drugiej połowie sierpnia przed Gibraltarem, koło Krety, na Morzu Egejskim i u wybrzeży Palestyny i Cypru, a lotnictwo bombardowało Maltę, Aleksandrię i Hajfę, ale neutralnych statków było na tych wodach niewiele. Nota z 20 sierpnia miała przede wszystkim znaczenie polityczne: Włochy dołączały do niemieckiej „blokady” i ogłaszały, że wojna na morzu obejmuje teraz całe brytyjskie imperium od Gibraltaru po Aden.

Znaczenie

Totalna blokada pozostała podstawą niemieckiej wojny z żeglugą do końca wojny. Wiosną 1941 roku Niemcy poszerzyli strefę aż po Islandię i wody Grenlandii, coraz bliżej wód, które patrolowała już marynarka amerykańska; na północnym Atlantyku jesienią 1941 roku doszło do pierwszych starć amerykańskich niszczycieli z U-Bootami. Jesienią 1940 roku Dönitz zaczął wysyłać okręty przeciw konwojom w grupach, „wilczymi stadami”, i w październiku zadał pierwsze dotkliwe klęski konwojom płynącym z Kanady. W całym 1940 roku alianci i państwa neutralne stracili na morzu statki o pojemności blisko czterech milionów BRT. Wielka Brytania nie została jednak zagłodzona: konwoje płynęły dalej, a w zamian za bazy Stany Zjednoczone przekazały jej we wrześniu 1940 roku pięćdziesiąt starych niszczycieli.

Po wojnie strefy operacyjne trafiły przed Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze. Trybunał uznał, że rozkaz Dönitza, by bez ostrzeżenia topić statki neutralne w tych strefach, naruszał londyński protokół z 1936 roku o wojnie podwodnej, który nie przewidywał żadnych wyjątków dla stref. Zaznaczył jednak, że wobec brytyjskiego rozkazu dotyczącego Skagerraku z 8 maja 1940 roku i oświadczenia admirała Chestera Nimitza, iż Amerykanie prowadzili na Pacyfiku nieograniczoną wojnę podwodną od pierwszego dnia wojny z Japonią, kary dla Dönitza nie wymierza za łamanie prawa wojny podwodnej. Ogłoszona 17 sierpnia 1940 roku blokada była więc z jednej strony zwykłą kontynuacją praktyki, którą obie strony już stosowały, z drugiej zaś jawnym przyznaniem, że na morzach wokół Anglii neutralność przestała chronić kogokolwiek.